Categorie archief: natuur

een ruil is een ruil

a.s. zaterdag opent de internationale beeldententoonstelling Sonsbeek 2016

Het thema van Sonsbeek 2016 is transACTION. Net als het woord “communicatie” kun je daar de hele wereld aan ophangen. Waar of wanneer je bent, bijna altijd is er een transactie met je omgeving, zeker wanneer je de stad in gaat en je geacht wordt je te gedragen als consument. Met de keuze voor het Indonesische een kunstenaarsinitiatief Ruangrupa uit Indonesië als curator, lijkt Sonsbeek 2016 gekozen te hebben voor een iets specifiekere interpretatie van het woord transactie, namelijk de uitwisseling tussen verschillende culturen. Als er één land in de wereld is geweest, waar Nederland ooit een intense relatie mee had, dan is het wel voormalig Nederlands-Indië, sinds 1945 Republik Indonesia.

Sonsbeek 2016
website van Sonsbeek 2016

Het koloniale tijdperk begon aanvankelijk met ruilen. Met kralen en spiegeltjes. Ik heb er zelf ooit aan meegedaan. In 1986 ruilde ik met een indianenstam aan de Ucayali in het Peruaanse regenwoud mijn onderbroeken (niet van Calvin Klein maar wel erg westers) tegen beschilderde urnen. Terug in Nederland kreeg ik spijt. Dan zijn er godzijdank nog enkele zuivere indianenstammen overgebleven in Zuid-Amerika en die worden dan door toeristen (ik dus) met westerse consumptiegoederen verpest. Ik legde het voor aan H.C.ten Berge die in 1987 gastdocent was aan de kunstacademie in Arnhem. Hij stond o.m. bekend om zijn belangstelling veel natuurvolkeren (Azteken en Inuit) en was voor mij de man die ik mijn “vuile transactie” (de onderbroeken waren overigens wel gewassen) kon opbiechten. Hij verraste mij met zijn reactie. In plaats van mij mores te leren, zei hij: “een ruil is een ruil”. Met andere woorden: een goede of foute ruil bestaat helemaal niet (totdat je erachter komt dat je belazerd bent). De indianen waren blij met mijn onderbroeken en ik was blij met de beschilderde urnen. Een win-winsituatie dus.

Maar kolonialisme heeft bitter weinig met een win-winsituatie te maken. Het ruilen werd al snel roven. Door zijn koloniale verleden draagt de blanke man voor altijd een onaflosbare hypotheek met zich mee. Zullen we daar op Sonsbeek 2016 iets van merken? Kunnen we weer gewoon ruilen, ditmaal met Indonesische kunstenaars? Of worden we in die ruil nog altijd met de schuld van het roven geconfronteerd? De Indonesische kunstenaar Agung Kurniawan is ervan overtuigd dat de Nederlandse overheid en haar burgers de misstanden van de koloniale geschiedenis van Indonesië nooit volledig hebben erkend. Vanmiddag mag hij Sonsbeek 2016 openen met de Parade, een optocht door de Arnhemse binnenstad waarin Arnhemmers zijn statement bevestigen. Kunst of activisme?

Ik vrees dat Sonsbeek 2016 nu al achtervolgd zal worden met het verwijt van een verborgen politieke agenda. Ook loopt Sonsbeek 2016 het risico een vehikel te zijn geworden van de duurzaam-en-ecologisch-bouwen-lobby. Transactie met niet-westerse culturen, wakkert niet zelden de hardnekkige mythe aan van de nobele wilde. Omdat deze dichter bij de natuur leeft, zou hij ook een zuiverder mens zijn. De nobele wilde bouwt zijn huisje duurzaam en ecologisch verantwoord. Dat zouden wij in het Westen ook moeten doen. Wordt “de nobele wilde” hier voor het karretje van de duurzaam-en-ecologisch-bouwen-lobby gespannen?

Wordt “de nobele wilde” hier voor het karretje van de duurzaam-en-ecologisch-bouwen-lobby gespannen?

Sonsbeek 2016 moet natuurlijk over kunst gaan, maar kunst is, zoals we weten, nooit autonoom maar diep verstrengeld met onze maatschappij en de tijdgeest. Het toverwoord van de 21 eeuw is “duurzaam”. Dit wordt duidelijk gepresenteerd in het statement van de Indonesische kunstenaar Eko Prawoto. Naast de witte Sonsbeekvilla heeft hij van bamboe een paviljoen laten bouwen dat een soort spiegelbeeld in bamboe is. Het past prima in het thema transACTION: Nederland ontmoet Indonesië en westers bouwen ontmoet bouwen met natuurmateriaal.

sonsbeek.org

natuur zoals natuur bedoeld is

Cornelis Lieste – Schilder van het licht
nog tot 19 juni 2016 in het Koekkoekhuis in Kleef

Cornelis Lieste (1817-1861) is bij het grote publiek in Nederland waarschijnlijk meer bekend als de betovergrootvader van (Joost Zwagerman) dan als landschapsschilder. Volgend jaar is het tweehonderd jaar geleden dat hij in Haarlem geboren werd. Hij werd niet ouder dan 44 jaar en schilderde in de jaren vijftig van de negentiende eeuw tijdens de overgang van de romantiek naar het realisme.

Cornelis Lieste toont de verhevenheid en stille grootte der natuur middels weidse heidepanorama‘s, eindeloze horizonten, zich hoog verheffende bergen, of waterspiegels die een mysterieuze diepte doen vermoeden. Hij houdt het moment van de eeuwigheid vast in de overgang van dag naar nacht. De tentoonstelling omvat 35 schilderijen en een keur aan tekeningen, grafisch werk en schetsboeken. Het grootste gedeelte van de tentoongestelde werken is afkomstig uit Nederlands en Duits privébezit en uit de kunsthandel en werd tot nu toe nog nooit in het openbaar getoond. Verschillende Nederlandse musea als ook kunsthandel Simonis&Buunk, Ede, hebben werken in bruikleen afgestaan en zo deze expositie mogelijk gemaakt.
 
Bron: koekkoek-haus.de

Lieste stond tussen de Romantische School en de schilders van Barbizon (en Oosterbeek) in. Deze laatsten verwierpen het romantische plaatje en trokken erop uit om de natuur op heterdaad te betrappen. Atmosfeer was veel belangrijker dan het detail. B.C.Koekkoek , die in de jaren veertig gevierd werd als de “prins van de landschapsschilders”, raakte na 1850 op zijn retour. De generatie na hem hield ermee op om elk blaadje te schilderen en elke verfstreek onzichtbaar te maken. Een landschap moest niet geïdealiseerd worden, maar je moest via het schilderij het landschap kunnen beleven zoals het werkelijk was, in al zijn rauwheid. Daar hoorde dus ook een rauwere penseelvoering bij.

Lieste
Waterval van Chiavenna, ca. 1854

Omstreeks 1854 bezocht Cornelis Lieste de Italiaanse-Zwitserse stad Chiavenna en omgeving. Net als Nietzsche die bijna dertig jaar later in het nabijgelegen Sils Maria aan zijn Zarathustra schreef, moet hij verrukt geweest zijn van het woeste en ongeciviliseerde landschap. Hier was de natuur helemaal zichzelf zoals op de landschappen van de Hudson River School: majestueus maar onverschillig voor het lot van de mens. Dit realisme trof ik aan op een schilderij dat Lieste maakte van een waterval in de buurt van Chiavenna en ik besloot er een olieverfschets van te maken. Ik was vooral getroffen door de delicate tonen tussen violet en lila.

Cornelis Lieste
olieverfschets naar Cornelis Lieste
Koch en Richter
De waterval bij Chiavenna staat in een traditie uit de romantiek om ongerepte natuur af te beelden in een omhoog strevende compositie.
Der Schmadribachfall (1821) van Joseph Anton Koch en Der Watzmann van Ludwig Richter(1824)
Cornelis Lieste en Thomas Cole
Ook het beroemde schilderij van de Kaaterskill Falls (1826) van de Amerikaanse schilder Thomas Cole staat in deze traditie.

geheiligde natuur

gezien op Canvas: Metéora (2012) van Spiros Stathoulopoulos

MeteoraHet is alweer 35 jaar geleden dat ik de kloosters van Metéora in centraal Griekenland bezocht. Het onwezenlijke landschap met zijn steile rotspartijen maakte meer indruk op mij dan de kloosters. In dezelfde zomer dat ik Metéora bezocht, ging de James Bond film For your eyes only in première. De finale speelt zich af rond de kloosters van Metéora. Het contrast tussen verstild kloosterleven en luidruchtige misdaad past natuurlijk goed in het James Bond concept.

Toen ik de film jaren later terug zag en ik inmiddels orthodox geworden was, kwamen de scenes in Metéora eerder over als heiligschennis. Hadden de gangsters die James Bond achtervolgde, de bordjes niet gelezen dat Metéora een stiltegebied is en dat er in meerdere talen om respect voor deze geheiligde natuur gevraagd wordt? In 1981 stonden die bordjes er al!

Ik was benieuwd naar de film Metéora (2012) van Spiros Stathoulopoulos die zaterdagavond laat werd uitgezonden op het Belgische Canvas. De VPRO-gids vindt deze film slechts twee sterren waard (“een levenloze aaneenschakeling van mooie plaatjes”), maar dat is een tamelijk voorspelbare reactie op een film waarin de fotografie het narratief domineert. Metéora is inderdaad een aaneenschakeling van fraaie fotografie, natuurlijk te danken aan het zeer fotogenieke landschap. Levenloos is de film allerminst. Als Leitmotiv heeft regisseur Spiros Stathoulopoulos gekozen voor de strijd tussen lichaam en geest. En dat is toch het leven zelf. Of zou het moeten zijn. Want als de spanning tussen mind en body ontbreekt, dan wordt het leven óf cerebraal óf hedonistisch.

Metéora trailer

Meteora [ imdb.com ]

majestueus

woensdag gezien op NDR: Amerikas Naturwunder – Der Grand Canyon

Woensdagavond zond de NDR in de langlopende serie Expeditionen ins Tierreich een natuurfilm over de Grand Canyon uit. Veel fraaie “portretten” van dieren, maar ook mooie plaatjes van landschappen.

Grand Canyon
stills uit Der Grand Canyon [ credits: ndr.de ]

De Amerikaanse Grand Canyon is een van de meest fotogenieke gezichten van onze planeet. De opkomende zon die haar stralen in de diepe ravijnen werpt, is een van de momenten die per definitie spectaculaire film opleveren. Een versnelde opname van het zwerk is tegenwoordig een van de standaardingrediënten van de natuurfilm geworden. Een kolkend uitspansel dat het landschap beneden zich transformeert in een stromende rivier, is zeker spectaculair om naar te kijken, maar ik word er ook altijd een beetje moe van. Het is een beetje de huidige equivalent op de 19e eeuwse schilder Albert Bierstadt.

Albert Bierstadt
Albert Bierstadt

Albert Bierstadt (1830-1902) was een Amerikaanse schilder van Duitse afkomst die zich sterk had laten beïnvloeden door de romantiek van zijn geboorteland. In Amerika ging de Duitse romantiek een vruchtbare samenwerking aan met het Amerikaanse transcendentalisme. De Amerikaanse wildernis was een uitdrukking van het sublieme meenden de schilders van de Hudson River School, waarvan Albert Bierstadt samen met Frederic Edwin Church (1826-1900) de belangrijkste vertegenwoordiger was.

Grand Canyon
still uit Der Grand Canyon [ credits: ndr.de ]

Bierstadt trekt net als in een natuurfilm alle registers open en kiest graag voor een spectaculair meteorologisch verschijnsel dat het landschap een heroïsche uitstraling geeft. Diepe ravijnen, scherpe rotspieken en tuimelende watervallen versterken het effect. Prachtig om naar te kijken, maar het is toch ook een beetje vermoeiend.

Albert Bierstadt
Albert Bierstadt
Albert Bierstadt was born in Solingen, Germany, the son of Christina M. (Tillmans) and Henry Bierstadt, a cooper. The following year, in 1831, his family moved to New Bedford, Massachusetts. At an early age Bierstadt developed a taste for art and made clever crayon sketches in his youth. In 1851, he began to paint in oils. He returned to Germany in 1853 and studied painting for several years in Düsseldorf with members of its informal school of painting. After returning to New Bedford in 1857, he taught drawing and painting briefly, before devoting himself full-time to painting.
 
Bron: en.wikipedia.org
Grand Canyon
stills uit Der Grand Canyon [ credits: ndr.de ]
Een kolkend uitspansel dat het landschap beneden zich transformeert in een stromende rivier, is zeker spectaculair om naar te kijken, maar ik word er ook altijd een beetje moe van.
Albert Bierstadt
Albert Bierstadt

Albert Bierstadt and the Stereographic Landscape [ 19thc-artworldwide.org ]

overrompelende natuur

gisteren gezien op ARD: Yellowstone (2015)
een film van Oliver Goetzl en Ivo Nörenberg

Michaela en ik kijken op maandag- of dinsdagavond vaak naar een natuurfilm op de Duitse televisie. De natuurfilm is eigenlijk een erfgenaam van de landschapsschilderkunst van de negentiende eeuw en de Hudson River School in het bijzonder. Deze groep Amerikaanse schilders wilde de grootsheid van de schepping laten zien.

Yellowstone trailer

In de trailer van Yellowstone zien we eigenlijk hetzelfde als onze voorouders in de negentiende eeuw die voor een schilderij van Frederic Edwin Church of Albert Bierstadt stonden: weidse panorama’s, besneeuwde toppen, uitgestrekte prairies. De schilders van de Hudson River School schilderden enorme doeken, zodat je helemaal in het natuurtafereel werd opgenomen. Ze schilderden geen landschappen maar “landscape experiences”. De natuurfilm is in dat spoor verder gegaan en voegt er nog van alles aan toe: nieuwe invalshoeken (zoals helikopterviews die bergkammen aftasten), een narratief (voice over), beweging, slow motion, geluid en muziek.

Yellowstone
deze still uit Yellowstone doet denken aan een motief van Casper David Friedrich
Few places are as special and unique as Yellowstone National Park – America’s first national park. A wilderness jewel of vast forests and wide-open valleys, home to large bison herds, wolf packs and grizzly bears. It sits atop one of the world’s largest active super volcanoes, giving rise to such iconic geothermal features as Old Faithful Geyser and Grand Prismatic Spring. As part of the landmark wildlife series AMERICA’S NATIONAL PARKS, Yellowstone was filmed over three years by award-winning filmmakers Oliver Goetzl and Ivo Nörenberg. Using the latest in cinematographic techniques, this film showcases Yellowstone’s extraordinary wildlife and spectacular landscapes like never before!
 
Bron: gpff.it

Yellowstone [ ardmediathek.de ]

Cotopaxi (1855)

Frederic Edwin Church (1826-1900) in de Andes

In het Google Art Project is een reeks studiebladen opgenomen van de Amerikaanse landschapsschilder Frederic Edwin Church. Hij schilderde niet alleen de grootsheid van de natuur in Noord-Amerika maar ook die van Zuid-Amerika. Wereldberoemd is zijn Heart of the Andes uit 1858. In 1853 werkte hij al in de Andes en in Ecuador maakte Church onderstaande olieverfschets van de vulkaan Cotopaxi gezien vanaf de Ambato.

Frederic Edwin Church
Cotopaxi seen from Ambato 1853
[Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum]

Net als Alexander von Humboldt (1769-1859) een halve eeuw eerder, bedwong Church het reusachtige bergmassief. Von Humboldt, die toen nog leefde, inspireerde hem tot het vastleggen van de fysiognomie van de Andes. Toch is zijn werk niet uitsluitend wetenschappelijk, maar doordrongen van romantiek. Romantische wetenschap, zou je het kunnen noemen. Hij schilderde niet in de eerste plaats geologische bijzonderheden, al zijn deze wel te zien in zijn werk, maar het sublieme van de natuur. Church wilde overweldigen, zoals de natuur hem overweldigd had.

Frederic Edwin Church
Church werkte met een ruwe varkensharenpenseel om de rotsachtige structuur weer te geven
Church took two trips to South America, and stayed predominantly in Quito, Ecuador, the first in 1853 and the second in 1857. One trip was financed by businessman Cyrus West Field, who wished to use Church’s paintings to lure investors to his South American ventures. Church was inspired by the Prussian polymath geographer Alexander von Humboldt’s Cosmos (about “the Earth, matter, and space”) and his exploration of the continent in the early 1800s; Humboldt had challenged artists to portray the “physiognomy” of the Andes. After Humboldt’s Personal Narrative of Travels to the Equinoctial Regions of America was published in 1852, Church jumped at the chance to travel and study in his icon’s footsteps (literally, as he stayed in Humboldt’s old house) in Quito, Ecuador. When Church returned in 1857 he added to his landscape paintings of the area. After both trips, Church had produced four landscapes of Ecuador:The Andes of Ecuador (1855), Cayambe (1858), The Heart of the Andes (1859), and Cotopaxi (1862). It was the Heart of the Andes that won Church fame when it debuted in 1859.
 
Bron: en.wikipedia.org
Frederic Edwin Church
Terug van zijn eerste reis naar Zuid-Amerika werkte Church zijn olieverfschetsen uit tot volwaardige landschapsschilderijen, zoals dit schilderij van de Cotopaxi uit 1855
Frederic Edwin Church
Tijdens zijn tweede reis naar Ecuador (1857) maakte Church deze olieverfschets van de Chimborazo (6384 m), de vulkaan die Alexander von Humboldt in 1802 tot op 5878 meter hoogte beklom.