Categorie archief: documentaires

twee paleizen [ 2 ]

vrijdagavond gezien: Het Koninkrijk deel 3: een pijnlijke scheiding
Het Koninklijk Paleis in Brussel en Paleis Noordeinde in Den Haag

Twee weken geleden zaten we op een bankje in het Warandepark in Brussel. Met uitzicht op het koninklijk paleis met mansardedaken van meerdere verdiepingen hoog waanden we ons in Parijs. Grandeur die we in Nederland niet kennen. Het monolithische en bombastische gebouw moest een voortbrengsel zijn uit de tijdperk van het imperialisme, waarschijnlijk gefinancierd met kapitaal uit Congo, zo vermoedde ik.

Keizer Napoleon III bouwde Parijs tijdens zijn regeringsperiode (1852-1870) om tot een indrukwekkende metropool met brede boulevards en protserige neobarok. Vanaf 1870 volgden Berlijn, München en Wenen het Parijse voorbeeld. Ook in deze steden verschenen imposante boulevards waaraan opschepperige gebouwen stonden, als luxe bakken op de oprit die de buren jaloers moesten maken.

Het mondaine Parijs van Napoleon III werkte ook aanstekelijk op Brussel. De basis van koninklijk paleis in Brussel was weliswaar in de jaren twintig van de negentiende eeuw gelegd door koning Willem I. Maar zijn huidige vorm kreeg het pas in het laatste kwart van de negentiende eeuw.

paleis_brussel_postzegel
koninklijk paleis Brussel op een postzegel uit 1971
Het mondaine Parijs van Napoleon III werkte aanstekelijk op Brussel.

Op Nederland heeft de grandeur die je in Parijs, Berlijn, München en Brussel aantreft, geen vat gehad. Een van de weinige imponerende gebouwen is het paleis op de Dam, maar dat dateert uit de tweede helft van de 17e eeuw. Het heeft een strenge façade, maar is met pilasters in plaats van zuilen tamelijk sober vergeleken bij het koninklijk paleis in Brussel.

paleis Noordeinde postzegel
paleis Noordeinde op een postzegel uit 1987 (fotograaf Vincent Mentzel, ontwerper: Kees Nieuwenhuijzen)

Toen België zich had afgescheiden, moest koning Willem I zijn paleis in Brussel achter zich laten. Voortaan resideerde hij in paleis Noordeinde. En zoon Willem II, die ook verknocht was aan het mondaine Brussel , moest het doen met paleis Kneuterdijk. Een wereld van verschil.

In het derde deel van Het Koninkrijk gaan we terug naar 1830. Dan vindt de eerste revolutie plaats sinds de stichting van het Koninkrijk. België scheidt zich in dit jaar af van Nederland. De titel van de aflevering ‘Een pijnlijke scheiding’ geeft aan dat deze scheiding niet zonder slag of stoot verliep. Eelco Bosch van Rosenthal en Waldemar Torenstra zoeken uit wat er precies gebeurde.
 
Het Koninkrijk – deel 3 [ nos.nl ]

twee paleizen [ 1 ]

het weeskind van Cosmos

gekeken naar Cosmos – A Spacetime Odyssey : When knowledge conquered fear

cosmosAl eerder schreef ik over het zendingskarakter van de Amerikaanse serie Cosmos. Het lijkt op The Hour of Power, maar verkondigt dan een ander groot verhaal, het verhaal van de wetenschap. Cosmos is de geestelijke nalatenschap van de Amerikaanse astrobioloog Carl Sagan. Hij geloofde heilig in wetenschap en zag de geïnstitutionaliseerde religie als de grootste bedreiging van de mensheid. De derde episode van Cosmos When knowledge conquered fear schakelt de opkomst van de wetenschap in de 17e en 18e eeuw gelijk aan de triomf van wetenschappelijke kennis over angst en (bij)geloof.

De aflevering begint met een baby die met opengesperde ogen vol verbazing naar de hemel kijkt. De voice over zegt dat we geboren worden in een raadsel. “De mens wordt als een naakte vondeling onder de sterrenhemel geboren. Hij heeft geen briefje bij zich waarop staat waar hij vandaan komt. Hij moet het allemaal zelf uitvinden.” Het beeld doet mij denken aan Mozes drijvend in een biezenmandje tussen het riet langs de Nijl. Het is een tijdloos beeld van de vondeling.

De mens wordt als een naakte vondeling onder de sterrenhemel geboren. Hij heeft geen briefje bij zich waarop staat waar hij vandaan komt. Hij moet het allemaal zelf uitvinden.

Cosmos – When knowledge conquered fear

nulliusinverbaDe waarheid volgens Cosmos is dat de heilige boeken uit de openbaringsreligies de mens geen antwoord geven. Religieuze openbaringen zouden projecties van angsten en verlangens zijn. De Bijbel, in Europa en Amerika traditioneel het Woord van God, is voor de wetenschap niet langer geldig. Nullius in verba werd in de tweede helft van de zeventiende eeuw het motto van The Royal Society en Isaac Newton. Vrij vertaald: “Niets in woorden”. De grote Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant zou zeggen: Sapere Aude, heb de moed om zélf na te denken en niet op gezag iets aan te nemen.

dawkins-bookVolgens de wetenschap vindt de mens zijn “identiteitskaart” niet in zogenaamde heilige boeken maar in de microkosmos van het DNA. Let wel, “hét DNA” en niet “zijn DNA”. Want menselijk, dierlijk en plantaardig DNA komen voort uit dezelfde bron en behoren niet toe aan de mens. River out of Eden noemt de atheïst Richard Dawkins de eindeloze stroom DNA die tijdens de recycling telkens weer nieuwe vormen aanneemt.

De vondeling van Cosmos leert zichzelf dus kennen als “een stadium van het DNA in een doelloze evolutie”. Hij heeft geen hemelse Vader, maar is door de evolutie in tijd en ruimte geslingerd. Je hoeft je daar volgens Cosmos niet verweesd bij te voelen, want “science is the greatest adventure in history”. De baby leert lopen en wordt volwassen. Door onderzoek raakt hij met zijn wereld en met de kosmos vertrouwd. Door zijn verstand en de kennis die hij vergaart, verdwijnen angst en (bij)geloof.

Cosmos getuigt van een uitgesproken positivistisch en optimistisch mens- en wereldbeeld. Er is geen spoortje scepsis, laat staan pessimisme, te bekennen. De woorden van de Duitse pessimistische filosoof Arthur Schopenhauer, die ook een briefje in het mandje bij de vondeling heeft achtergelaten, gaan aan Cosmos voorbij:

In de oneindige ruimte talloze lichtgevende bollen, om elke waarvan zo’n dozijn kleinere cirkelen, door de grote verlicht; ze zijn van binnen heet en overtrokken met een gestolde, afgekoelde korst; op deze korst heeft een schimmellaag levende en kennende wezens voortgebracht – dit is de empirische waarheid, de realiteit, de wereld. Voor een denkend wezen is het hoe dan ook een netelige zaak om op een van die talloze, vrij in de onbegrensde ruimte zwevende bollen te leven, zonder te weten waarvandaan of waarheen, en om slechts één van ontelbare gelijksoortige wezens te zijn die zich daar al ploeterend en tobbend verdringen, die in een vloek en een zucht ontstaan en vergaan, in een tijd zonder begin en zonder einde.
 
uit: De wereld als wil en voorstelling II, Hfdst. 1, p.13. 1859
vertaling: Hans Driessen

Cosmos episode 3 : When knowledge conquered fear

evidence!

gisterenavond gezien op National Geographic Channel:
Cosmos – A Spacetime Odyssey (2014) episode 2

Neil deGrasse TysonNa 33 jaar is de Amerikaanse wetenschappelijke documentaireserie Cosmos terug op de televisie met een nieuwe reeks. Door en door Amerikaans. Presentator Neil deGrasse Tyson doet zijn werk als een advocaat die rustig, redelijk en met humor de jury overtuigt van zijn verhaal. Hoezo zijn wij postmodern en geloven we in het einde van de grote verhalen? Dit is het Grote Verhaal van Cosmos!

De geest van Cosmos en die van Hour of Power raken elkaar dicht. Het verschil zit natuurlijk in de inhoud: Cosmos ruilt het Grote Verhaal van de Bijbel in voor het Grote Verhaal van de Wetenschap.

Carl Sagan, de presentator van Cosmos in 1981, was een wetenschapper maar ook een believer. Hij geloofde in de Verlichting en was ervan overtuigd dat de wetenschap uiteindelijk zum ewigen Frieden zou leiden. De geïnstitutionaliseerde religie was volgens hem de grote vijand van de mensheid. Sagan maakte 9/11 niet meer mee (hij stierf in 1996) maar deze wereldschokkende gebeurtenis zou hem zeker in zijn geloof in de wetenschap en afkeer van de gevestigde religie bevestigd hebben.

Door de vernietigende kracht van de Eerste Wereldoorlog en dertig jaar later van de eerste atoombom waren we vertwijfeld geraakt over de praktische voortbrengselen van wetenschap en technologie. De Verlichting waarvan Kant meende dat deze zum ewigen Frieden kon leiden, kon indirect ook leiden tot de vernietiging van onze planeet. En ook al zou de mensheid zich met de nucleaire wapens kunnen beheersen, uiteindelijk zouden we toch de aarde vergiftigen. Milieuvervuiling is sinds 1970 steeds meer de schaduwzijde van onze welvaart geworden.

In de eenentwintigste eeuw lijken we weer wat vertrouwen in de Verlichting te hebben. Ook al kunnen wetenschap en technologie tot de vervuiling en vernietiging van de aarde leiden, we zijn er zelf bij en we kunnen met diezelfde wetenschap en technologie ook weer problemen oplossen. Er lijkt ook geen ander alternatief. We moeten het met onze wetenschappelijke kennis doen. In Cosmos wordt die kennis gepresenteerd als de heilige graal. De wetenschap dringt diep door in de geheimen van de natuur.

Opvallend is dat Amerikaanse wetenschappers het woord nature op dezelfde toon uitspreken als Amerikaanse creationisten de woorden God en creation. Sagan en zijn discipel Neil deGrasse Tyson treden op als apologeten van de wetenschap. Hun retoriek en handgebaren lijken op die van Amerikaanse televisiedominees. Ze worden er niet moe van te benadrukken how wonderful wetenschap is. De geest van Cosmos en die van Hour of Power raken elkaar dicht. Het verschil zit natuurlijk in de inhoud: Cosmos ruilt het Grote Verhaal van de Bijbel in voor het Grote Verhaal van de Wetenschap. Hoezo, einde van de grote verhalen? Cosmos vertelt ons hoe het allemaal zit.

Cosmos – a spacetime odyssey [ imdb.com ]

moeder en zoon

gisterenavond gezien op ZDF: Mit Jubel in die Hölle (docudrama, 2014)
Käthe Kollwitz maakte een monument voor haar gevallen zoon Peter

Het 14-18-circus is in Duitsland al aardig op gang gekomen. Gisteren haakte de ZDF in met het docudrama Mit Jubel in die Hölle de eerste van een reeks documentaires over de Eerste Wereldoorlog. In de Frankfurter Allgemeine heeft Andreas Kilb er flink wat kritiek op. We zien veel reenactment scenes, de voorspelbare emotiecurve van enthousiasme naar ontnuchtering wordt braaf gevolgd en Kilb mist de couleur locale. Met andere woorden: waar zijn de ratten, luizen en stront in de loopgraven?

Käthe KollwitzDe documentairemakers Stefan Brauburger en Stefan Mausbach hebben ervoor gekozen om aan de hand van brieven en dagboeken van drie Duitse soldaten iets te laten zien van het leven in de loopgraven en aan het thuisfront tijdens de eerste oorlogsmaanden en later tijdens de massaslachting van Verdun. Misschien heeft Andreas Kilb gelijk en hadden ze zich beter kunnen beperken tot het drama van Käthe Kollwitz en haar zoon Peter.

In het aan massahysterie grenzende enthousiasme dat begin augustus 1914 heel Duitsland in haar greep houdt, vertrekt Peter naar België. Hij wordt vooral aangemoedigd door zijn moeder. Als hij op 20 oktober 1914 sneuvelt, raakt zij totaal vertwijfeld. Käthe Kollwitz verandert in korte tijd van een patriottische moeder in een overtuigd socialist en pacifist. Van deze innerlijke revolutie laat dit docudrama weinig tot niets zien.

Die szenische Dokumentation “Mit Jubel in die Hölle” bildet den Auftakt für eine Reihe von Programmakzenten des ZDF zum Thema 100 Jahre nach dem Ausbruch des Ersten Weltkriegs. In dem Film verleihen die Autoren bewegenden Kriegsschicksalen ein Gesicht und eine Stimme. Die Vorlage bilden Tagebücher und Briefe von drei deutschen Soldaten und ihren Angehörigen. So zeichnet der Film ein Bild des Infernos “von unten”, spiegelt die persönliche Haltung zum Krieg, die Erfahrungen im zermürbenden Stellungskampf und das Schicksal der Familien aus verschiedenen Blickwinkeln.
 
Bron: zeit.zdf.de
kollwitz monument
de Ouders van Käthe Kollwitz op de begraafplaats Roggeveld in Vladslo waar Peter Kollwitz (1896-1914) begraven ligt.
Käthe Kollwitz verandert in korte tijd van een patriottische moeder in een overtuigd socialist en pacifist. Van deze innerlijke revolutie laat dit docudrama weinig tot niets zien.
Ein Rekrut der ersten Tage ist auch der 18-jährige Peter Kollwitz. Er musste seinem Vater das Einverständnis, sich freiwillig melden zu dürfen, erst abringen. Bereits im Oktober 1914 wird er an der Front in Flandern tödlich getroffen. Seine Mutter, die Bildhauerin Käthe Kollwitz, die großes Verständnis hatte für die Begeisterung ihres Sohnes und sein Anliegen unterstützte, ist nach der Todesnachricht verzweifelt, verleiht ihrem Schmerz in einem Kunstwerk Ausdruck, mit dem sie dem verlorenen Kind ein Denkmal setzt.
 
Bron: zeit.zdf.de

Hier verreckt niemand in einem Trichter [ faz.net ]

martelaren van de wetenschap

zondagavond gezien op Fox: Cosmos: A Spacetime Odyssey (2014)

cosmosIn 1981 werd voor het eerst in Nederland de wetenschappelijke serie Cosmos uitgezonden. Deze werd gepresenteerd door Carl Sagan, de Amerikaanse Robert Dijkgraaf. Nog nooit was er zo’n dure documentaire gemaakt en ik vergaapte mij aan de magie van CGI (computer generated imagery), in die tijd nog nooit vertoond. Zo herinner ik mij het indrukwekkende interieur van de legendarische bibliotheek van Alexandrië waar Carl Sagan gewoon doorheen kon slenteren.

33 jaar later is er een tweede reeks gemaakt en deze beleefde zondag de Europese première op de zenders Fox en National Geographic Channel. Cosmos: A Spacetime Odyssey wordt nu gepresenteerd door Neil deGrasse Tyson. Carl Sagan overleed in 1996 maar zijn geest waart in de eerste aflevering nog helemaal rond. En daarmee ook zijn missie. Sagan geloofde heilig in de wetenschap en zag met name de geïnstitutionaliseerde religie als de grote vijand van de wetenschap en de vrije geest.

Agora 2009Zo zal Carl Sagan de film Agora (2009) van Alejandro Amenábar over het leven van Hypatia van Alexandrië (355-415) zeker gewaardeerd hebben. Deze film brengt Hypatia namelijk naar voren als een martelares van de wetenschap die getuige was van de vernietiging van de bibliotheek van Alexandrië. Nog nooit had de mensheid zoveel kennis bijeengebracht en zelden werd de mensheid door één brandschatting zover teruggeworpen in de geschiedenis.

In het eerste deel van de nieuwe serie zien we een andere vrije geest en martelaar van de wetenschap: Giordano Bruno (1548-1600). Hij wordt gepresenteerd als een soort mysticus die visioenen heeft van andere werelden. Maar aan het einde van de zestiende eeuw, tijdens de contrareformatie en inquisitie mocht er niet afgeweken worden van de leer van de katholieke kerk, die meende dat de zon om de aarde draaide.

Giordano BrunoGiordano Bruno brak in zijn visioenen door deze beperking heen en keek in de afgrond van het oneindige. Deze duizelingwekkende ervaring was voor hem niet beangstigend. Voor hem werd de grootsheid van de Schepper er juist door versterkt. Maar de katholieke kerk beschouwde zijn visionaire inzichten als ketterse opvattingen. Bruno werd veroordeeld tot de brandstapel.

De animatie in Cosmos over Giordano Bruno is duidelijk. Wanneer Bruno vlak voor zijn marteldood geconfronteerd wordt met de Gekruisigde wendt hij boos zijn gezicht af. Met de katholieke kerk die hem als vuil verbrandt, wil hij niets meer te maken hebben. De tragiek voor onze tijd is, dat we geneigd zijn om het beeld van de gekruisigde Zoon van God en de tirannieke katholieke kerk uit Bruno‘s tijd als twee handen op één buik zien. In werkelijkheid is Christus juist een lotgenoot van Bruno en van Hypatia. Ze stierven een marteldood omdat de gevestigde orde hen bedreigend vond.

Cosmos [ cosmosontv.com ]