Categorie archief: Italië

Le Antichità Romane, 1757

Le Antichità Romane (1757) van Giovanni Battista Piranesi
in de digitale bibliotheek van de universiteit van Heidelberg

PiranesiEen van de mooiste publicaties van de Italiaanse graficus Giovanni Battista Piranesi (1720-1778) vind ik Le Antichità Romane die vanaf 1757 in vier delen werd uitgegeven door Angelo Rotili in Rome. Uitgeverij Taschen bracht alle etsen van Piranesi onder in twee delen (31 cm x 24cm). Maar natuurlijk gaat er niets boven het origineel of tenminste een facsimile. De universiteitsbibliotheek is in het bezit van een origineel ( 55 cm x 43,6 cm) van Le Antichità Romane van een tweede druk uit 1784 en deze is digitaal toegankelijk gemaakt. De etsen van Piranesi komen nu allemaal in het juiste verband te staan, als illustraties bij een verhaal over de oudheden in Rome. Ook de gravures van de kapitalen, die in de Taschen-uitgaven helemaal achterin in het tweede deel zijn opgenomen, staan nu op de plaats waar ze bedoeld zijn.

In Le Antichità Romane zie ik twee geesten convergeren, die van het rococo en die van de Verlichting. De zogenaamde vedute zijn gemaakt in de geest van het rococo. Piranesi werkt hier in de traditie van Giovanni Paolo Pannini (1694-1765), die halverwege de achttiende eeuw de bekendste vedutaschilder van Italië was. Pannini toverde de ruïnes in de Eeuwige Stad om in een soort snoepgoed dat gretig aftrek vond. Piranesi beschikt als etser dan niet over en palet van kleuren en toch weet hij het honingzoete en dromerige van het rococo in zwart wit over te brengen. Zijn vedute ademen atmosfeer.

Piranesi
eerste regels van het voorwoord

Maar ook de geest van de Verlichting is aanwezig. Deze komt vooral tot uitdrukking in platen met plattegronden, voorwerpen en toelichting bij bouwtechniek. Dergelijke etsen treffen we ook aan in de Encyclopédie die in dezelfde jaren gepubliceerd werd. Het dromerige van de vedute is hier verdwenen en in plaats daarvan is een helder en afstandelijk licht gekomen.

Piranesi
De beroemde ets Idea delle antiche Via Appia e Ardeatina is een uitgesponnen fantasie die zo eigen is aan het rococo.

Le Antichità Romane [ digi.ub.uni-heidelberg.de ]

Garibaldi & Dante

de aanwezigheid van Garibaldi en Dante in het Italiaanse straatbeeld

Deze zomer viel mij in Italië weer op hoe Giuseppe Garibaldi de grote vrijheidsstrijder uit de negentiende eeuw nog overal in het Italiaanse straatbeeld aanwezig is. Stel je eens voor dat er in ieder Nederlandse stad op een plein een standbeeld van Willem van Oranje zou staan en dat bijna ieder dorp zijn Willem de Zwijgerlaan zou hebben. Ondenkbaar.

In de negentiende eeuw was in Nederland, net als andere Europese natiestaten, het nationalisme overal in de publieke ruimte aanwezig. Het oprichten van monumenten voor nationale (zee)helden was een tweede natuur van het jonge Koninkrijk der Nederlanden. Maar de heldenverering die Garibaldi in Italië nog steeds geniet, is zelfs Michiel de Ruyter in de negentiende eeuw in Nederland nooit ten deel gevallen.

Garibaldi
Ruiterstandbeeld in Brescia en standbeeld ter gelegenheid van Garibaldi’s honderdste sterfdag in 1982 in Iseo

Overal in Italië kom je Garibaldi (1807-1882) nog steeds tegen: op straatnaambordjes, gedenkplaten, monumenten, enz. Toch koos Italië niet voor zijn beeltenis op het muntstuk van twee Euro. In plaats van Garibaldi zien we Dante Alighieri.

Dante
Op menig plein in Italië hebben Dante of Garibaldi hun monument gekregen. In Trento werd in 1921 een groot monument onthuld ter gelegenheid van Dantes 600e sterfdag.

De foto’s werden genomen op 15 en 18 juli j.l.

souvenir de Solferino [ 4 ]

op 16 juli bezochten we de Rocca di Solferino
Slag bij Solferino
de posities van de Sardijnse, Franse en Oostenrijkse divisies tijdens de Slag van Solferino en San Martino op 24 juni 1859 (klik voor vergroting)
Het is een man-tegen-man-gevecht in al zijn gruwelijkheid en afschrikwekkendheid; Oostenrijkers en geallieerden die elkaar onder de voet lopen, elkaar afmaken op stapels bloedende lijken, hun vijanden vellen met hun geweerkolven, schedels inslaan, buiken openrijten met sabel en bajonet. Er wordt geen meter weggegeven; het is een ware slachting; een strijd tussen wilde beesten, opgezweept door bloed en razernij. Zelfs de gewonden vechten tot hun laatste ademtocht. Wanneer ze geen wapens over hebben, grijpen ze hun vijanden bij de keel en verscheuren ze met hun tanden.
 
Bron: rodekruis.nl
Solferino
gevechten op het kerkhof van Solferino
Daar komt de artillerie, achter de cavalerie aan, in volle galop. De kanonnen verpletteren de doden en gewonden die her en der over de grond verspreid liggen. Hersenen spatten uiteen onder de wielen, ledematen worden gebroken en uit elkaar gescheurd, lichamen onherkenbaar verminkt – de grond staat letterlijk vol plassen bloed, en de vlakte ligt bezaaid met menselijke resten.
 
Bron: rodekruis.nl
Solferino
gravure met op de achtergrond de Rocca di Solferina die als bijnaam “de spion van Italië” heeft.
De strijd was zo vurig dat op sommige plaatsen, wanneer de munitie op was en de musketten kapot, de mannen doorvochten met stenen en vuisten. De Kroaten doodden iedere man op hun pad; ze gaven de geallieerde gewonden de genadeklap met de kolf van hun musketten; ook de Algerijnse scherpschutters hadden, ondanks alle pogingen van hun leiders om hun wreedheid te beteugelen, geen enkele consideratie met gewonde Oostenrijkse officieren en manschappen, en vielen de vijandelijke gelederen met beestachtige brullen en angstaanjagende schreeuwen aan.
 
Bron: rodekruis.nl
Solferino
detail van een schilderij van de Franse schilder Adolphe Yvon (1817-1893)
Rocca di Solferino
in de Rocca di Solferino is een museum ingericht
Rocca di Solferino
museumkaartje Rocca di Solferino

souvenir de Solferino [ 3 ]

op 16 juli bezochten we Pozzolengo en San Martino della Battaglia

Even ten noorden van Solferino liggen Pozzolengo en San Martino della Battaglia. Op 24 juni 1859 vormde zich rond deze plaatsen het strijdtoneel tussen de vier Sardijnse divisies van koning Victor Emanuel II en de divisie van generaal Ritter von Benedek. De gevechten begonnen rond half zeven ‘s morgens en duurden de hele dag waarop de Italianen en de Oostenrijk afwisselend terreinwinst wisten te behalen. Terwijl twee Franse divisies en de keizerlijke garde van Napoleon III het centrum aanvielen bij Solferino en Cavriani en twee andere divisies op de vlakte in het zuiden, wisten de Italianen de divisie van Benedek de hele dag te binden rond San Martino en Pozzolengo. Uiteindelijk moesten de Oostenrijkers zich na zeer zware gevechten terugtrekken.

Pozzolengo
landschap bij Pozzolengo

Henri Dunant beschrijft in Een herinnering aan Solferino de opstelling van de vier legers: het Sardijnse, het Franse en beide Oostenrijkse legers. Op 24 juni 1859 werd er gevochten over een lengte van ongeveer 25 kilometer.

Het tweede (Oostenrijkse) leger werd aangevoerd door generaal graaf Schlick, die het bevel voerde over de veldmaarschalken graaf Clams-Gallas, graaf Stadion, baron von Zobel, en Ritter von Benedek, naast de cavaleriedivisie van graaf Mendsdorff. Dit was de rechtervleugel, die Cavriana, Solferino, Pozzolengo, en San Martino in zijn greep hield.
 
Bron: rodekruis.nl
San Martino
San Martino della Battaglia
Solferino en omgeving
de Slag bij Solferino (1859) vond plaats in de moreneheuvels iets ten zuiden van het Gardameer.

In een volgend stukje meer over de Slag bij Solferino op 24 juni 1859.

Souvenir de Solferino [ 2 ]

op 16 juli bezochten we Solferino

Het eerste dat we van Solferino zagen was het kerkhof. Deze ligt op de kam van een heuvel tegenover het hoogste punt van Solferino dat sinds de middeleeuwen gedomineerd wordt door een vestingtoren, de zogenaamde Rocca di Solferino. Deze rauwe stenen monoliet is in de Italiaanse nationale geschiedenis bekend geworden als La Spia d’Italia (“de spion van Italië”) omdat deze een subliem uitzicht biedt over de wijde omtrek.

panorama Solferino
uitzicht naar het oosten (klik voor vergroting)
panorama Solferino
uitzicht naar het westen (klik voor vergroting)
panorama Solferino
uitzicht naar het noorden (klik voor vergroting)
In 1893 werd bij San Martino della Battaglia, vlak onder het Gardameer, een toren opgericht ter nagedachtenis aan de Slag bij Solferino en San Martino. Deze is zichtbaar op de achtergrond.
Solferino
uitzicht op het plein en de San Pietro in Vincoli
Solferino
de San Pietro in Vincoli (links)
en Torre Civico (rechts) in Solferino

souvenir de Solferino [ 1 ]

op 16 juli bezochten we Castiglione delle Stivere
de geboorteplaats van het internationale Rode Kruis

Castiglione delle Stivere is een stadje van 23 duizend inwoners op de moreneheuvels ten zuid-westen van het Gardameer. Ik kende het van de Tweede Slag bij Castiglione op 5 augustus 1796 waarbij Napoleon met zijn generaals Pierre Augereau en André Masséna de Oostenrijkers terugdreef. Er waren in totaal zo’n 50 duizend manschappen bij betrokken.

Castiglione
zijaanzicht van de dom van Castiglione

Dat Castiglione al eens eerder en in de negentiende eeuw nog eens een rol gespeeld heeft tijdens een veldslag, was mij niet bekend. Het stadje heeft door zijn ligging op de meest westelijke moreneheuvel een strategische positie. Daardoor was het in 1706 tijdens de Spaanse Successieoorlog strijdtoneel tussen Frankrijk en Oostenrijk in de Eerste Slag bij Castiglione. En in de Tweede Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog speelde het weer een rol, al werd het toen geen strijdtoneel. De Derde Slag bij Castiglione is er dus niet gekomen. Maar op enkele kilometers van het stadje woedde op 24 juni 1859 wel de Slag bij Solferino en vooral van deze zeer bloedige veldslag vind je nog altijd sporen in Castiglione.

Castiglione
Alle donne eroiche
beeld opgedragen aan de heldhaftige vrouwen

Toen we op het plein voor de dom van Castiglione kwamen, werd ik getroffen door een beeld van een vrouw die een gewonde soldaat verzorgt. Onder deze wereldse pietà las ik het onderschrift: Alle donne eroiche (“aan de heldhaftige vrouwen”).

Langzaam drong het tot mij door dat het domplein op de dagen na 24 juni 1859 vol gewonde en stervende soldaten heeft gelegen. De plaatselijke bevolking, met name de vrouwen, werden door de Zwitser Henri Dunant aangespoord om de gewonden te verplegen. Hij wilde niet dat er onderscheid gemaakt moest worden tussen Fransen of Oostenrijkers. Hier, in Castiglione delle Stivere, werd bij Dunant het idee voor het onafhankelijke internationale Rode Kruis geboren.

Dunant
gevelsteen in het huis naast de dom waar Henri Dunant van 24 op 25 juni 1859 de nacht doorbracht.

Naast het plein ligt een huis waar Henri Dunant na de slachting van 24 juni 1859 de (waarschijnlijk slapeloze) nacht doorbracht. Zijn schokkende ervaringen zou hij later vastleggen in zijn beroemd geworden boek Souvenir de Solferino.

Dunant
Belgische herdenkingspostzegel 100 jaar Rode Kruis

Het volgende stukje gaat over de Slag bij Solferino.

Lonato 1796

op 16 juli bezochten we Lonato bij het Gardameer

Twee weken geleden waren we aan het Iseomeer. Op weg naar huis via het Gardameer wilde ik Lonato en Castiglione bezoeken, twee plaatsen waar Napoleon tweehonderd jaar geleden gevochten heeft tegen de Oostenrijkers.

Solferino en omgeving
op weg van het Iseomeer bezochten we locaties ten zuiden van het Gardameer waar in 1796 en 1859 zwaar gevochten is.

Ik had Napoleon de Grote van Andrew Roberts meegenomen en las intussen over de veldslagen in Lonato en Castiglione begin augustus 1796. In Lonato paste Napoleon voor het eerst in de geschiedenis het battalion carré systeem toe.

Lonato
gezicht op Lonato vanaf de Rocca

Lonato en Castiglione liggen ten zuiden van het Gardameer in een landschap dat tijdens de laatste ijstijd gevormd is. Het Gardameer was toen een enorme gletscher en kruide niet alleen ijs maar ook allerlei gletscherpuin naar het zuiden. De eindmorene vormde zo ten zuiden van het Gardameer een heuvelachtig landschap. De heuvelruggen liggen in concentrische ringen met enkele hogere delen die in de middeleeuwen meestal bekroond werden met een vesting.

Lonato
de Rocca in Lonato

Het gebied ligt op een kruispunt van historische machtscentra: Lombardije, Mantua en Venetië. Vanaf de late middeleeuwen heersten hier enkele rijke families die elkaar onderling bestreden. In de achttiende eeuw kwam Noord-Italië onder heerschappij van de Habsburgers. Toen Napoleon aan zijn Italiaanse veldtocht begon om de Oostenrijkers uit Noord-Italië te verdrijven, werd hij door veel Italianen verwelkomd als hun bevrijder. In mei 1796 had Napoleon Milaan bevrijd en rukte daarna op naar Mantua, een belangrijke vesting waar de Oostenrijkse hoofdmacht in Italië was gestationeerd. Mantua kwam onder een beleg van de Fransen te liggen. Oostenrijk besloot daarop om Napoleon definitief te verslaan en liet vanuit het Noorden langs beide zijden van het Gardameer twee legers oprukken. Het trefpunt werd het gebied waar Lonato en Castiglione liggen.

Lonato
een van de poorten van de Rocca

In Lonato kun je nog altijd de enorme burcht bezoeken vanwaaruit je een schitterend uitzicht hebt over het landschap ten zuiden van het Gardameer. In het noorden kun je het Gardameer en de uitlopers van de Alpen zien liggen.

panorama Lonato
uitzicht vanaf de Rocca in Lonato met in het noorden het Gardameer en de uitlopers van de Alpen

Van Lonato is het maar een klein eindje naar Castiglione. In Castiglione vonden we meer sporen van de Tweede Italiaanse Onafhankelijkheidsoorlog van 1859 dan van de Italiaanse veldtocht uit 1796. Vanuit dit stadje kun je naar het oosten Solferino zien liggen. De naam Solferino heeft zich voor altijd verbonden met de Slag bij Solferino op 24 juni 1859 en natuurlijk met het beroemde boek van Henry Dunant en de oprichting van het Rode Kruis. In een volgend stukje meer hierover.

1796-1859
De moreneheuvels onder het Gardameer waren in 1796 en 1859 strijdtoneel tussen de Fransen en de Oostenrijkers. In 1859 hadden de Italianen onder de vlag van het Koninkrijk Sardinië zich bij Frankrijk gevoegd.

De eerste en tweede Slag bij Lonato op 31 juli en 3 augustus 1796
De Slag bij Castiglione op 5 augustus 1796