Romantik. Eine Deutsche Affäre
Die Romantik, neben dem Idealismus der Inbegriff des deutschen Geistes, ist in aufgeklärten Zeiten an den Rand gedrängt worden. Rüdiger Safranski holt sie für uns ins Zentrum zurück. Er beschreibt die Romantik als Epoche, ihre Zeitgenossen Tieck, Novalis, Fichte, Schelling, Schleiermacher oder Dorothea Veit, die für die Entfesselung des Genies stehen, für den Aufbruch ins Grenzenlose, für die Lust am Experiment. Und er erzählt die Geschichte des Romantischen, die bis heute fortlebt. Sie handelt von der Karriere des Imaginären und führt über Heine, Richard Wagner, Nietzsche und Thomas Mann bis zu den Erregungen des 20. Jahrhunderts - die Biographie einer Geisteshaltung. ( Bron: powells.com )

Ook tijdens ons bezoek aan Venetië wisten we wat we zouden gaan missen. En wilden missen. Bijvoorbeeld een bezoek aan het dogepaleis. In 1977 had ik dat met mijn vader en mijn broer al bezocht en de indruk was zo verpletterend geweest (mijn broer hield er een verpletterende hoofdpijn aan over) dat ik sindsdien geen behoefte meer heb aan een overdosis Venetiaanse krachtpatserij. Verpletterend zijn vooral de plafonds van de grote zalen in het dogepaleis. Hier zijn de tegenvoeters van Tiepolo aan het werk geweest. Je krijgt beslist geen uitzicht op een roze hemel die het dak openbreekt, maar je hebt eerder het gevoel verpletterd te worden onder het monsterlijke profiel van een enorme schoen. Michaela en ik besloten niet naar binnen te gaan en kijken nu virtueel rond. Naast de sala del maggior consiglio staan ook de sala dello scrutinio, de sala del senato en de sala del collegio open voor een virtueel bezoek.

Palazzo Ducale [ museiciviciveneziani.it ]

Na een bezoek aan Venetië ontdek je wat je allemaal gemist hebt. Bijvoorbeeld de San Stae. De gevel van deze achttiende eeuwse kerk hebben we in het voorbijgaan aan het Canal Grande wel gezien, maar het is jammer dat we niet even binnen zijn geweest.

In 1721 kregen een aantal Veneziaanse schilders opdracht om voor deze kerk een martelaarschap van een heilige te schilderen. Daaronder waren ervaren meesters als Giovanni Battista Piazzetta en Sebastiano Ricci. Ook de pas 26 jaar oude Giovanni Battista Tiepolo werd gevraagd. Hij stond op dat moment nog sterk onder invloed van de dertien jaar oudere Piazzetta. Maar wanneer je zijn ‘martelaarschap van de hl. Bartholomeus‘ vergelijkt met ‘het martelaarschap van de hl. Jakobus‘ van Piazzetta , dan kun je al zien dat Tiepolo zich in een andere richting zal gaan ontwikkelen.

Piazzetta was een zgn. tenebrist die in de traditie van Carravaggio werkte. Hij bouwde zijn schilderij op vanuit een donkere achtergrond en maakte gebruik van dramatische lichteffecten. Ook de jonge Tiepolo werkte op deze manier, maar was tegelijkertijd en colorist en bouwde de vorm niet alleen vanuit chiaroscuro op, maar ook vanuit de kleur. Zo gebruikte hij in de schaduwen complementaire kleuren en soms benadrukte hij een lokale kleur, zoals in het rood op het bovenstaande schilderij te zien is.

Vier jaar na het martelaarschap van de hl. Bartholomeus komt het tot een volledige breuk met het tenebrisme wanneer Tiepolo de opdracht krijgt om in Udine een aantal fresco’s te schilderen. Hij wordt daarmee een van de eerste schilders van het rococo en nu is alles licht geworden. Er is letterlijk een verschil van dag en nacht tussen de rijpe en vroege Tiepolo en het schilderij in de San Stae laat dat heel goed zien. Maar de ‘bella figura’ en de vormentaal die hij van Piazzetta en Veronese overnam, heeft Tiepolo nooit willen loslaten.

San Stae, an abbreviation for Saint Eustachius, was founded at the beginning of XI century and reconstructed in XVII century, has a main facade (1709) on the Grand Canal of Venice, constructed by Domenico Rossi, and richly decorated with statuary by Giuseppe Torretto, Antonio Tarsia, Pietro Baratta, and Antonio Corradini. The interior has a tomb for the Mocenigo Family. The right wall contains altars with works by Niccolò Bambini, Giuseppe Camerata, and Antonio Balestra. The three chapels on the left house works by Giuseppe Torretto, Pietro Baratta, Francesco Migliori, and Jacopo Amigoni. The roof of the presbitery has a ceiling decorated with a large canvas by Bartolomeo Letterini, while the walls have canvases by Giuseppe Angeli and small canvases dedicated to the Apostles, including a Martyrdom of St. Bartholemew (1721) by a young Giambattista Tiepolo; a Martyrdom of St. James the Greater by Giambattista Piazzetta; and a Liberation of St. Peter by Sebastiano Ricci. The sacristy contains a Death of Christ by Pietro della Vecchia and a Trajan orders Sant’Eustachio to pray to the idols by Giambattista Pittoni.
Bron: en.wikipedia.org

Piazzetta [ en.wikipedia.org ] | Tiepolo [ en.wikipedia.org ]

Een maand geleden kocht ik in Augsburg een boek over de Duitse schilderkunst van de 19e eeuw, bij wijze van wiedergutmachung. Want in de canon van 19e eeuwse Duitse schilderkunst werd 25 jaar geleden tijdens mijn studie aan de kunstacademie alleen Caspar David Friedrich vermeld. Ik had de indruk dat Duitsland in de negentiende eeuw nauwelijks grote schilders heeft voortgebracht, in tegenstelling tot Frankrijk. Maar niets is minder waar. Op dit moment ben ik meer geboeid door de Duitse schilderkunst tussen 1770-1830 dan de Franse schilderkunst uit die periode. Tussen de Duitse en Franse kunst uit de zgn. Goethezeit bestaan fundamentele verschillen. Daarbij speelt de staatkundige situatie een belangrijke rol: Frankrijk was een eenheidsstaat en werd centraal vanuit Parijs geregeerd, terwijl Duitsland een conglomeraat van staatjes vormde waardoor provincialisme heel gewoon was. Maar dat betekende ook een grotere diversiteit. Het katholieke zuiden en het protestantse noorden in Duitsland bedienden zich bijvoorbeeld van heel andere uitdrukkingsvormen, terwijl de Franse kunst veel uniformer was. In Deutsche Malerei des 19. Jahrhunderts wordt de Duitse schilderkunst van de laat 18e en 19e eeuw behandeld. Schilders van Anton Graff (1736-1813) tot Max Lieberman (1847-1935) en stromingen van Classicisme en Romantiek tot Biedermeier en van realisme tot impressionisme. Achterin het boek zijn ruim tachtig korte biografieën van schilders opgenomen.

In het boek Romantiek en Classicisme dat tien jaar geleden bij Uitgeverij Könemann verscheen, staat een uitgebreid en rijk geïllustreerd essay van Dr. Alexander Rauch ‘schilderkunst van Europa tussen twee revoluties‘. Het gedeelte over de Duitse schilderkunst (blz. 420-480) is een prima aanvulling op het boek van Prof. Hans Joachim Neidhardt. Ik ontdekte een aardig verschil in de selectie van beide kunsthistorici. Beiden selecteren het bekende schilderij De waterval van Schmadribach van Joseph Anton Koch, de vader van het classicistische landschap in Duitsland. Maar Neidhardt kiest voor de versie uit 1811 terwijl Rauch voor een latere versie uit 1821-22 heeft gekozen. Bovendien vergelijkt Rauch deze met een ander bekend werk Der Watzmann uit 1824 van Ludwig Richter, een schilder van de jongere generatie. Terwijl Koch het ‘heroïsche landschap’ voor ogen had met dramatische rotspartijen, watervallen en wolkenpartijen, streefde Richter naar het romantische harmoniemodel dat kenmerkend is voor de Biedermeier.

De landschapsschilderijen van Joseph Anton Koch en Ludwig Richter zijn tegengesteld aan die van Casper David Friedrich. Laatstgenoemde had weinig op met Koch’s heroïsche visie op het landschap. Hij vond de schilderijen van Koch veel te druk. “Datgene wat ze in een cirkel van 100 graden in de natuur hebben gezien, persen ze op het doek samen in een gezichtshoek van 45 graden” bekritiseerde hij Koch en zijn volgelingen. Maar van Friedrich kun je eerder het omgekeerde zeggen. Hij hield juist van het kale en lege en der Monch am Meer toont dit in extremo. Dit is beslist geen gemoedelijke Biedermeier maar donkere Romantiek in zijn meest beklemmende vorm.

meer Friedrich & co | Deutsche Malerei des 19. Jahrhunderts

Jan Marijnissen koos zondagavond na Zomergasten een uitstekende film: La battaglia di Algeri uit 1966. Nauwelijks vier jaar na de onafhankelijkheid van Algerije regisseerde Gillo Pontecorvo deze klassieker in een droge documentairestijl en in de traditie van het Italiaans neorealisme. De film gaat over een gruwelijke episode in de laat koloniale geschiedenis, maar toont tegelijkertijd, net als Ladri di Bicilette, de schoonheid van het zwartwitbeeld. Ik ben nu ook benieuwd geworden naar Kapo uit 1959 van dezelfde regisseur.

La battaglia di Algeri [ moviemeter.nl ]

In het beoordelen van schilderijen wordt mijn blik vaak vertroebeld door mijn mateloze bewondering voor het virtuoze gebaar of voor de noeste arbeid. De blik blijft prettig steken aan de oppervlakte, in het handschrift en vooral ook bij het plezier van de meester die losjes zijn métier beheerst. Tijdens onze reis door Beieren en Italië viel mij dit weer eens op. Eerst in Würzburg waar ik mij vergaapte aan de fresco’s van Tiepolo en later in Venetië waar ik overdonderd werd door de Venetianen in de Gallerie dell’ Accademia: Bellini, Giorgione, Titiaan, Veronese, Tintoretto… Krachtpatsers in olieverf. Handige jongens natuurlijk ook. Hun soepele penseelvoering doet aan acrobatiek denken. Ik kijk er met ademloze bewondering naar.

De kracht van bravoure is tegelijkertijd ook een zwakte: verwacht van een krachtpatser geen poëtische verbeelding. Die tref je eerder aan in een onbeholpen portret van een derderangs schilder. Maar de Italianen verbazen, want bravoure en poëzie gaan bij hen gewoon samen. In het Italiaans is er een term voor het vermogen dat fabelachtige materiaalbeheersing paart aan ongedwongen natuurlijkheid en verbeeldingskracht: sprezzatura. Baldassare Castiglione, de Italiaanse humanist uit de 16e eeuw, introduceerde de term. Hij meende dat degene die de ware kunst beheerst, de indruk wekt dat het geen kunst is. Met sprezzatura wordt de inspanning verborgen achter het moeiteloze gebaar. Vergelijk het met de lachende acrobaat met vier mannen op zijn schouders. Critici willen sprezzatura daarom nog wel eens vergelijken met een circusact, een truc. Maar dat is juist niet wat Castiglione bedoelt. De gekunsteldheid, die hij in het maniërisme zag, beschouwde hij juist als een gevaar voor de kunstenaar en als een bedreiging van het leven in het kunstwerk. Met sprezzatura kan krampachtigheid vermeden worden of getransformeerd tot een soort nonchelante zelfbeheersing.

In Il Rosa Tiepolo van Roberto Calasso wordt de sprezzatura als een typisch Italiaanse eigenschap gezien. Bij Giambattista Tiepolo (1696-1770) knalt de sprezzatura van de muren en van de plafonds. Halverwege de achttiende eeuw was hij een halfgod maar na 1789 raakte ‘de laatste grote Venetiaan’ volledig uit de gratie. Zijn theatrale voorstellingen werden in de volgende stijlperioden, het classicisme en de romantiek met weerzin bekeken. “Wel vuurwerk, maar geen vuur", zo oordeelde men. Het negatieve oordeel over de rococo moeten we tegenwoordig vooral begrijpen vanuit de diepe afkeer van het Ancien Régime waarvan Tiepolo een lakei was geweest. De bekoorlijke hemel van Tiepolo was de hemel van het ancien régime. Opstijgen naar de hemel en neerdalen in zintuigelijk genot was voor de schatrijken in de achttiende eeuw blijkbaar één en dezelfde beweging. Niet voor niets lijken de wolken op matrassen waarin de luie lijven een laatste bestemming hebben gevonden. Daar is dus weinig visionairs aan. In de romantiek moest men niets meer hebben van de oppervlakkige schijnwerelden waarmee Tiepolo de plafonds van de paleizen had opengebroken. Zijn sprezzatura en gevoel voor de ‘bella figura’ werd met achterdocht bekeken. Als Tiepolo niet in 1770 was gestorven, dan had hij wellicht hetzelfde lot moeten dragen als Jean-Honoré Fragonard (1732-1806), die andere meester van het rococo. Deze stierf als een fossiel van het gewraakte ancien régime in grote armoede en totaal vergeten.

Toch bestaat er naast de decoratieve en pastelkleurige Tiepolo nog een andere, duistere en visionaire Tiepolo. In Udine is tot 31 oktober de tentoonstelling Giambattista Tiepolo tra scherzo e capriccio te zien met zijn scherzi, een serie van 23 gravures die pas na zijn dood in 1770 in de openbaarheid kwamen. Deze prenten worden wel eens vergeleken met de Los desastres de la guerra van Goya, maar dat is toch niet helemaal terecht. Tiepolo’s gravures zijn lastiger te duiden dan Goya’s donkere symfonie. Bovendien was Tiepolo een lichtvoetige Venetiaan die de ellende van de Franse Revolutie nooit heeft meegemaakt. In Il Rosa Tiepolo doet Roberto Calasso een poging om tot die andere Tiepolo door te dringen. Het is een aardige voorbereiding op een bezoek aan de tentoonstelling in Udine.

Tiepolo Pink
“Tiepolo: the last breath of happiness in Europe,” Calasso declares. The 18th century was a ­paradise of frivolity, which ­solemnly recognised the pursuit of happiness as the legitimate aim of human life. ­Tiepolo (1696-1770) illustrated that idyll in paintings that are frothily ­theatrical and warmly carnal. Even his angels have nubile bodies and secondary ­sexual characteristics. On a painted ceiling in Venice that is meant to be “strictly devotional", Calasso notices that one of these seraphic beings raises his arm to disclose a “soft down” of armpit hair, “not customary with angels". The clouds on which Tiepolo’s goddesses float, as Calasso nicely puts it, have the springy consistency of “congealed foam", like vast beds. Heaven is nothing more than a sublimation of earthly pleasures. All are welcome to the revels: in a weird multicultural reverie, Calasso suggests that Tiepolo’s ceilings represent “the sky of Europe – the only sky capable of embracing, with equal benevolence, all images, of gods and men, saints and nymphs, Olympus and Bethlehem". I’m not so sure: you were more likely to be invited to join in this aerial carnival if your skin was pink.
Bron: guardian.co.uk

Het roze van Tiepolo

Vanavond komen in New York de fans bijeen voor het AMC’s ‘New York’s Gone Mad’ Event. Tijdens de Mad Men Season Four premiere is er op Time Square een groot televisiescherm opgesteld waarop de eerste aflevering uit het vierde seizoen wordt getoond.

overzicht van de uitzendingen op AMC | 405madisonavenue.com

Veel muurschilderingen in Schloss Hohenschwangau zijn ontworpen door Moritz von Schwind en uitgevoerd door frescoschilders. Deze Oostenrijkse schilder is een vertegenwoordiger van de late romantiek en je zou hem nu het beste kunnen typeren als een fantasy artist. De Middeleeuwen, sprookjes en historische romans werden in de eerste helft van de negentiende eeuw enorm populair en dat is daarna eigenlijk zo gebleven. Je hoeft maar een boekwinkel binnen te stappen en je ziet de fantasy pockets hoog opgestapeld, vaak met een geïllustreerde omslag door een van Von Schwinds talloze ‘erfgenamen’.

Moritz von Schwind, der unter dem Einfluss von Peter von Cornelius und dessen Monumentalstil zu einem Stil fand, der durch Großzügigkeit und wenige Figuren gekennzeichnet ist, war neben Carl Spitzweg der bedeutendste und populärste Maler der deutschen Spät-Romantik. Seine Bilder zu Themen aus deutschen Sagen und Märchen sind volkstümlich und poetisch gestaltet. Neben der Ölmalerei schuf er auch Bedeutendes in der Freskomalerei und in der Buchillustration. So schuf er auch viele Vorlagen für die Münchener Bilderbogen. ( Bron: de.wikipedia.org )

Moritz von Schwind [ de.wikipedia.org ]

De Via Claudia Augusta loopt van Augsburg naar Venetië over een lengte van 600 kilometer. De ontelbare kunstenaars die sinds de zestiende eeuw vanuit het Noorden hun Grand Tour naar Italië maakten, moeten deze route gevolgd hebben. Bovendien nog talloze diplomaten en handelsreizigers. De koopman uit Würzburg bijvoorbeeld die voor prins-bisschop Karl Philip von Greiffenklau contact moest leggen met de frescoschilder Giovanni Battista Tiepolo. Omdat we onze reis naar Venetië in Würzburg waren begonnen, reisde ik in gedachten met hem mee, terwijl ik mij probeerde voor te stellen hoe die reis in 1750 moet zijn geweest. Veel kunstenaars en schrijvers hielden een dagboek bij van hun reis naar het Zuiden. Zo heeft Goethe een beroemd verslag geschreven over zijn Grand Tour, die hij begon in september 1786. Wij volgden Goethe’s reis per postiljon naar Venetië in omgekeerde volgorde op de terugweg: Padua, Vicenza, Verona, Rovereto, Trento, de Brenner, Innsbruck, Mittenwald. Deze (gele) route valt ten dele samen met de Via Claudia Augusta. Heen volgden wij de (oranje) route: Augsburg, Füssen, Resschenpas, Merano, Bolzano, Trento, Vicenza, Venetië.

Goethe kwam op 28 september 1786 in Venetië aan. Het duurde nog elf jaar voordat Napoleon een einde maakte aan de onafhankelijkheid van de eens zo machtige republiek. De laatste doge van Venetië Ludovico Manin (1789-1797) kwam aan de macht toen er in Europa een nieuw tijdperk begon. Met het einde van de Republiek Venetië in 1797 ging een oude wereld verloren.

Vandaag drie weken geleden bezochten we Schloss Hohenschwangau gelegen vlakbij misschien wel het beroemdste kasteel ter wereld: Schloss Neuschwanstein. Beide kastelen hebben weinig met de Middeleeuwen te maken, maar wél alles met de revival van de Middeleeuwen in de negentiende eeuw. We maakten de keuze om één kasteel van binnen te bezoeken en dat werd Schloss Hohenschwangau. Het werd tussen 1832 en 1836 in neogotische stijl opgetrokken uit de resten van een burcht uit de twaalfde eeuw in opdracht van Maximilliaan II, de vader van sprookjeskoning Ludwig II van Beieren (1845-1886). Van binnen is het rijk versierd met wandschilderingen en neogotisch meubilair.

In dit kasteel groeide Ludwig II op en in 1865 was Richard Wagner hier te gast en de piano in neogotische stijl waar Wagner op gespeeld heeft, staat er nog steeds. Ludwig II leerde de componist in 1861 kennen tijdens een uitvoering van Lohengrin. In de Lohengrinzaal zijn episoden van de Lohengrinsage afgebeeld. Het thema van de zwanenridder Lohengrin keert ook terug in het nabijgelegen Schloss Neuschwanstein dat de sprookjeskoning tussen 1869 en 1886 liet bouwen.

Schloss Hohenschwangau [ de.wikipedia.org ] | schloesser.bayern.de

Deze zomer is in de Beierse steden Augsburg en Füssen de tentoonstelling Bayern-Italien te zien die gaat over 2000 jaar culturele betrekkingen tussen Beieren en Italië. Augsburg wordt wel eens de noordelijkste Italiaanse stad genoemd en het is waar, het oude stadscentrum ademt onmiskenbaar iets Italiaans. Het ligt ook voor de hand om en reis naar Italië vanuit Augsburg te beginnen. Hier begint namelijk de 2000 jaar oude Via Claudia Augusta en deze loopt via Füssen aan de voet van de Alpen, over de Fernpas, Landeck, de Reschenpas, Merano, Bolzano, Trento en Vicenza naar Venetië.

Vrijdag 2 juli bezochten we vlak voor onze tocht over de Via Claudia Augusta naar Venetië de tentoonstelling Bayern-Italien in het Benedictijner klooster Sankt Mang in Füssen.

Michaela wordt altijd blij wanneer ze kauwtjes ziet. “Dat is mijn familie", zegt ze dan. Want als je in het Duits met de achternaam Dohle heet, dan ben je meneer of mevrouw Kauw. In Arnhem wonen we tussen de kauwen in en deze zijn altijd twee aan twee ijverig werkzaam in de plantsoenendienst tegenover ons huis. Tijdens onze vakantie kwamen we in de Allgäuer Alpen bij Füssen neven en nichten tegen met gele snavels en rooie poten, de alpenkauwen.

De Allgäu is een van de weinige plaatsen in Duitsland waar alpenkauwen voorkomen. Als je ze wilt zien moet je wel eerst met een kabelbaan omhoog tot boven de boomgrens. Maar dan eten ze ook uit je hand. Wanneer ze hun hapje hebben, maken ze een klein sprongetje en hun behendigheid en de wind doen de rest. De paragliders op de Tegelberg kunnen er nog veel van leren.

tegelbergbahn.de

Zo is onze jaarlijkse tocht naar de zuidelijke zomer een rite in de nieuwe religie van de immanente wereld. Wij zijn inderdaad de aarde trouw, door in onze naaktheid het licht dat haar openbaart te trotseren, en daardoor bruin te worden. Bruin is de kleur van het lichaam dat de wereld vereert op haar grote middag. Het is op deze manier dat wij de worsteling van Nietzsche en Van Gogh om de absoluutheid van het bestaan en de transparantie van de wereld tijdens ons vakanties in praktijk brengen. Wij worden bruin van de wereld op haar hoogtepunt. En het is de kleur, die verraadt dat er - hoe zwak en pover ook - een soort mystieke vereniging heeft plaatsgevonden tussen de mens en zijn wereld.
 
Bron: Filosofie van het landschap, negende druk, blz 247.

Filosofie van het landschap [ bol.com ]

Toen ik voor de laatste keer in Potsdam was en we de museumwinkel van Schloss Sanscouci bezochten, zag je op ansichtkaarten, kalenders,mokken, pannelappen, schotels en zelfs stropdassen steeds hetzelfde lieftallige meisje met de krulletjes. In 1802 schilderde Joseph Grassi dit buitengewone kokette portretje van Luise von Mecklenburg-Strelitz. In 1793 was de 17-jarige hertogin van Mecklenburg getrouwd met de kroonprins Wilhelm Friedrich van Pruisen. Toen deze in 1797 koning werd, mocht Luise zich koningin van Pruisen noemen. Niet alleen op Grassi’s portret is zij een uiterst charmante verschijning. De beeldhouwer Johann Gottfried von Schadow had na haar huwelijk met de kroonprins in 1793 de opdracht gekregen om Luise samen met haar zusje Frederike in een beeld te verenigen.

Dat beeld werd de Prinzessinnengruppe en is een hoogtepunt van het Duitse classicisme. In de hal van de Alte Nationalgalerie neemt het marmeren beeld van de twee prinsessen nu een prominente plek in.

Königin der Herzen. Eine Biographie
Daniel Schönpflug

August Wilhelm Schlegel nannte sie eine “Königin der Herzen". Während Napoleons Armeen die Throne in Europa zum Wanken brachten, gelang es Luise von Preußen, die Untertanen für die Monarchie zu begeistern. Als Preußens Waffen längst vor dem Kaiser der Franzosen kapituliert hatten, trat Luise ihm persönlich entgegen. Daniel Schönpflug erzählt das Leben der jungen Königin, die schon mit 34 Jahren starb, in einer hinreißend geschriebenen Biographie. Luises Leben verging im Rhythmus jenes großen Theaters der Macht, dessen tieferer Sinn es war, den Status der ersten Familie des Reiches unentwegt sichtbar und erfahrbar zu machen. Das Geheimnis von Luises Erfolg war die Energie, Hingabe und Brillanz, mit der sie ihre Rolle spielte. In einer Ära radikaler Umbrüche durch die Französische Revolution und Napoleon stand sie für eine behutsame Erneuerung der Monarchie. Doch als Napoleon 1806 Preußen vernichtend geschlagen hatte, brach nicht nur das Königreich, sondern auch Luises Leben zusammen. Einfühlsam und historisch genau zeichnet dieses Buch ein neues Bild der Königin, die wie keine andere in der Erinnerung der Deutschen lebendig geblieben ist.
Bron: bol.com

Luise von Mecklenburg-Strelitz [ de.wikipedia.org ]

Eindpunt én climax van de Romantische Strasse is Füssen, gelegen aan de voet van de Alpen. De romeinen hadden dit lustoord al ontdekt lang voordat sprookjeskoning Ludwig II van Beieren in Schloss Hohenschwangau opgroeide en verrukt over de betoverende omgeving, droomde van een sprookjeskasteel. Dat zou Schloss Neuschwanstein worden. Jaarlijks trekt het meer dan een miljoen bezoekers van over de hele wereld. Maar wij bezochten Schloss Hohenschwangau dat door Maximilliaan II, de vader van Ludwig II, werd gebouwd en dat van binnen veel meer de geest van de romantiek ademt dan Schloss Neuschwanstein.

romantischestrasse.de

Dit weekend alweer drie weken geleden, vervolgden we na ons bezoek in Würzburg de Romantische Strasse en bezochten drie schitterende middeleeuwse stadjes: het wereldberoemde Rothenburg ob der Tauber en het minder bekende Dinkelsbühl en Nördlingen. Rothenburg is op afstand het mooiste stadje. Nördlingen is uniek vanwege de stadsmuur met weergang die compleet bewaard gebleven is. En Dinkelsbühl is heel kleurig en vrolijk.

Rothenburg ob der Tauber
Hoch über dem Taubertal, wo sich Romantische Straße und Burgenstraße kreuzen, erhebt sich die unvergleichliche Silhouette der ehemaligen Freien Reichsstadt. Die wechselvolle Geschichte der Stadt spiegelt sich in den Aufführungen des Historischen Festspiels ‘Der Meistertrunk’ und im ‘Schäfertanz‘ wider. Komplettiert wird der volle Veranstaltungskalender durch die lustigen Schwänke der Hans-Sachs-Gilde, die Reichsstadtfesttage, den berühmten Reiterlesmarkt und natürlich durch das Toppler Theater - die Freilichtbühne im Nordhof des Reichsstadtmuseums.

Dinkelsbühl
Die deutsche Stiftung Denkmalschutz beschreibt die kleine Stadt an der Romantischen Straße mit ihren stattlichen Kirchenbauten, prächtigen Handelshäusern und der reichen Fachwerkarchitektur als eine der am besten erhaltenen spätmittelalterlichen Stadtgebilde Deutschlands. Zu den wichtigsten Sehenswürdigkeiten zählen das Münster St. Georg, eine der schönsten spätgotischen Hallenkirchen Deutschlands. Das Haus der Geschichte Dinkelsbühl - von Krieg und Frieden veranschaulicht die Vergangenheit der ehemaligen Reichsstadt. Am Abend geht der Nachtwächter durch die beleuchtete Altstadt.

Nördlingen
Nördlingen im Herzen des Meteoritenkraters Ries gelegen, besitzt noch ein mittelalterliches Stadtbild mit einer fast völlständig erhaltenen und rundum begehbaren Stadtmauer/Wehrgang – die einzige dieser Art in Deutschland. Das historische Stadtbild wird von seinem Wahrzeichen, der spätgotischen Hallenkirche St. Georg mit ihrem 90 m hohen Glockenturm “Daniel“, der an 365 Tagen im Jahr bestiegen werden kann, geprägt.

romantischestrasse.de

Op onze reis door Beieren en Tirol bezochten we een paar paleizen, kerken en kloosters uit de barok en het rococo. Na het bezoek in de residentie in Würzburg zagen we achtereenvolgens de Pfarrkirche St. Nikolaus in Grossaitingen onder de rook van Augsburg en diezelfde middag ook Wieskirche dat evenals de residentie in Würzburg (1981) op de Unesco werelderfgoedlijst staat (sinds 1983). Het wordt beschouwd als het mooiste rococokerkje ter wereld. Daarna bezochten we het klooster Sankt Mang in Füssen. In Tirol woonden we op zondagmorgen een mis bij in de Wallfahrtskirche Kaltenbrunn in het Kaunertal. Tenslotte zagen we tijdens de terugreis nog de kloosterkerk van Ottobeuren die deel uitmaakt van de Oberschwabische Barockstrasse door Baden-Württemberg.

De geest van de barok en het daaruit voortgekomen rococo is eigenlijk tegengesteld aan die van het funktionalisme. Sinds de Oostenrijkse architect Adolf Loos in 1908 Ornament und Verbrechen publiceerde, zijn we geneigd te denken dat minder áltijd meer is. Krullen, toeters en bellen zijn gepast bij een draaiorgel, maar ongepast in de bouwkunst. Toch heeft de ornamentele kaalslag in de architectuur van de twintigste eeuw, die door De Stijl en Bauhaus zijn ingezet, ook laten zien dat minder niet per se meer hoeft te zijn. In de stedelijke omgeving betekent minder meestal saai. En eentonig, goedkoop en fantasieloos bovendien. In het modernisme zijn de krullen zo strak getrokken dat de hoek van negentig graden is overgebleven. Ook in de designwereld is ’strak en zakelijk’ de mantra geworden. IKEA en HEMA hebben het Bauhaus met zoveel succes naar de gewone man weten toe te brengen, dat de elite zich soms opzettelijk profileert met neo-barok. De tentoonstelling NEO die de late Frans Haks in het Centraal Museum maakte, liet daar iets van zien.

Zelf merk ik dat ik in de loop der jaren opener ben gaan staan voor de geest van barok en rococo. Als student aan de kunstacademie was ik geneigd om deze stijlperiode te diskwalificeren als kitsch, als armzalige horror vacui of als ziekelijke verkwisting van het absolutisme over de ruggen van het gewone volk. Ik denk er nu niet echt anders over maar wel genuanceerder. Ik herkende Michaela’s verontwaardiging over de pracht en praal in de Beierse kerken. Allemaal over de ruggen van de arme boeren. De nuance die ik nu bijvoorbeeld maak, is dat diezelfde boeren op lange winteravonden zonder televisie blij waren als ze houtsnijwerk voor hun parochiekerkje mochten snijden. En meneer pastoor was natuurlijk ook blij, vooral wanneer de notabelen uit de gemeenschap het bladgoud betaalden voor de vergulding van de boerenkrullen. Barok en rococo in Beieren en Tirol is een traditie die je niet los kan denken van de levensomstandigheden van de boerenbevolking en het aanwezige grote geld dat zich van oudsher rond de portemonnee van Jakob Fugger in Ausburg heeft opgehoopt. Er is geld en er is vakmanschap. Ideeënboer Jeff Koons wist dat laatste ook toen hij door Beierse ambachtslieden houten beelden liet snijden, waaronder Ushering in Banality dat in 1988 door het Stedelijk Museum in Amsterdam werd aangekocht.

Rococo charmeert mij meer dan barok, maar soms is het moeilijk onderscheid te maken. Veel rococo wordt daarom laat-barok genoemd. Rococo is lichter, speelser én erotischer dan barok. Dat laatste komt vooral door het weelderige rocaille, een asymmetrisch schelpmotief met vaak tamelijk suggestieve kwabben. Het stucwerk van Antonio Giuseppe Bossi in de zgn. ‘witte zaal’ van de Würzburger Residenz overtreft voor mij, wat rocaille betreft, alles. Het plafond is met een spons getamponeerd in zeeblauwe tinten terwijl het witte rocaille als schuim tegen de muren en het plafond is opgeklotst. Als je goed kijkt kun je in dit ‘rocailleschuim’ van alles ontdekken: vogels, prieeltjes, spinnewebben… en alles maagdelijk wit. Kenners onderscheiden deze (Würzburger) rococo weer van de (Friderizianische) rococo in Potsdam.

De kroon op de ruimte in het rococo is de plafondschildering. In Würzburg waar we onze reis begonnen, heb je meteen de grootste ter wereld, die Tiepolo en zijn assistenten binnen een jaar (1751/52) maakten. Het interieur en de fresco’s van de kerken in Grossaitingen, Wieskirche en Ottobeuren werden ook rond 1750 voltooid, behalve die van de Wallfahrtskirche Kaltenbrunn in Tirol zijn iets ouder (1720-1730) en behoren tot de laat-barok. Maar ook hier vormt de plafondschildering die de hemel openbreekt de bekroning van de ruimte. Ook de plafondschildering in de keizerzaal van het klooster Sankt Mang die we bezochten, werd rond 1750 geschilderd, overigens door Franz Georg Hermann die ook de fresco’s in de keizerzaal van het klooster in Ottobeuren schilderde. Een frescoschilder die een plafond onder handen neemt, moet altijd rekening houden met perspectief. We kijken als honden en katten omhoog en zien veel neusgaten voorbijkomen…

Wieskirche [ de.wikipedia.org ]

Onze reis naar Italië zou geen klassieke Grand Tour worden (met Rome als einddoel) zoals veel kunstenaars deze in het verleden ondernamen. Met Venetië als finishplaats kozen we eerder voor het eerste traject van Goethes Italiëreis van 1786, al vertrokken we niet uit Karlsbad maar uit Würzburg. Daar hadden we een goede reden voor. In de residentie van Würzburg zijn meesterwerken van Giovanni Battista Tiepolo te zien die algemeen beschouwd wordt als de laatste grote Venetiaanse schilder en een van de grootste frescoschilders die ooit geleefd hebben. Een prima voorproefje van wat ons in Venetië nog te wachten zou staan.

Karl Philipp von Greiffenclau, de prinsbisschop van Würzburg liet Tiepolo in 1750 uit Venetië komen omdat hij per se de beste frescoschilder ter wereld de opdracht wilde geven voor de beschildering het plafond van de Kaisersaal in zijn paleis. Hij betaalde een fortuin voor de Venetiaan die in zijn tijd een superstar was, maar liefst dertien maal het jaarsalaris van zijn bouwmeester Johann Balthasar Neumann. De fraaie plafonds die Neumann had geschapen, mocht Tiepolo met zijn trompe-l’œil fresco’s weer openbreken. Want de hemel die moest gezien worden in de tijd van de late barok en rococo. Geen strak blauwe hemel, want dat is te makkelijk, maar een zwerk vol roze suikerspinnen waaraan trossen putti’s hangen met gepoederde billetjes. Dat was de droom van de achttiende eeuwse jet set: een geïdealiseerde hemel voor hén alleen die hier op aarde was neergedaald. In plaats van de verrezen Christus werd nu de zegevierende zonnegod Apollo in het centrum van de hemel geplaatst. De verwereldlijking begon bij degenen in de hoogste posities en zij spiegelden zich bij voorkeur aan de luierende goden van het heidense pantheon.

De romeinse goden en godinnen hebben vanaf hun hangplek op de wolken geen oog voor de wereld beneden hen. En bijna precies zo was het met de aristocratie in het galante tijdperk, ware het niet dat ze het gepeupel hard nodig hadden voor hun paleizen. Bij een rondgang door de imposante en recent gerestaureerde residentie drong het weer eens tot mij door dat aan het einde van de achttiende eeuw de adelijke koppen wel moesten rollen. Ze hadden het nog bonter gemaakt dan Tiepolo’s frescos. Tot 1789 leek de achttiende eeuw wel een feestje van de happy few waar het gewone volk part nog deel aan had. De tweede verdieping van de westelijke vleugel met de beroemde Kaisersaal in het midden is een lange galerij van pronkkamers. Vorig jaar werd de residentie na een restauratie van tien jaar weer geopend en alles ziet er nu weer puntgaaf uit. Wat vroeger alleen door aristocratische ogen gezien mocht worden, mag tegenwoordig door iedereen voor acht Euro gezien worden. Had ik 250 jaar eerder geleefd, dan had ik nog niet eens toegang gekregen in de lage gang achter de pronkkabinetten die voor het personeel bestemd was. Om telkens op hun lage positie te worden gewezen, waren de toegangsdeuren tot deze ’schaduwgangen’ zo laag gemaakt dat je, zelfs in een tijd waarin mensen korter waren dan tegenwoordig, moest bukken en je dienblad recht moest houden.

residenz-wuerzburg.de

ageofstupid.net

Met de Goethezeit wordt in Duitsland de periode 1770-1830 aangeduid. In deze tijd die samenvalt met het volwassen leven van Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) komen we verschillende stromingen en stijlen tegen, achtereenvolgens Sturm und Drang, Classicisme, Romantiek en Biedermeier. Niet alleen de filosofie, literatuur, beeldhouwkunst, architectuur en muziek kwamen in het Duitse taalgebied tot grote bloei maar ook de schilderkunst.
Toch blijven Duitse en Oostenrijkse schilders uit de Goethezeit in de canon die we tegenwoordig hanteren, duidelijk ondervertegenwoordigd vergeleken bij de Franse schilders rond 1800. In History of Art uit 1962 van H.W. Janson, dat voor kunststudenten nog altijd een gezaghebbend werk is, wordt sinds 1962 alleen Caspar David Friedrich nog genoemd. Op de tentoonstelling Caspar David Friedrich en het Duitse romantische landschap die twee jaar geleden in het Hermitage aan de Amstel te zien was, maakte ik kennis met het werk van een aantal van Friedrich’s tijdgenoten, o.a. van de jong gestorven Carl Philipp Fohr. In deze reeks wil ik tien landschapschilders uit de Goethezeit laten zien: Fohr, Schirmer, Richter, Reinhold en Kersting uit Duitsland. En Koch, Toma, Alt, Waldmüller en Ender uit Oostenrijk.

kaunertaler-gletscher.at

kaunertaler-gletscher.at

Met de Goethezeit wordt in Duitsland de periode 1770-1830 aangeduid. In deze tijd die samenvalt met het volwassen leven van Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) komen we verschillende stromingen en stijlen tegen, achtereenvolgens Sturm und Drang, Classicisme, Romantiek en Biedermeier. Niet alleen de filosofie, literatuur, beeldhouwkunst, architectuur en muziek kwamen in het Duitse taalgebied tot grote bloei maar ook de schilderkunst.
Toch blijven Duitse en Oostenrijkse schilders uit de Goethezeit in de canon die we tegenwoordig hanteren, duidelijk ondervertegenwoordigd vergeleken bij de Franse schilders rond 1800. In History of Art uit 1962 van H.W. Janson, dat voor kunststudenten nog altijd een gezaghebbend werk is, wordt sinds 1962 alleen Caspar David Friedrich nog genoemd. Op de tentoonstelling Caspar David Friedrich en het Duitse romantische landschap die twee jaar geleden in het Hermitage aan de Amstel te zien was, maakte ik kennis met het werk van een aantal van Friedrich’s tijdgenoten, o.a. van de jong gestorven Carl Philipp Fohr. In deze reeks wil ik tien landschapschilders uit de Goethezeit laten zien: Fohr, Schirmer, Richter, Reinhold en Kersting uit Duitsland. En Koch, Toma, Alt, Waldmüller en Ender uit Oostenrijk.