In 1965 verfilmde de Engelse filmregisseur David Lean de beroemde roman van Boris Pasternak. Al eerder had hij met The Bridge over the River Kwai (1957) en met Lawrence of Arabia (1962) twee grote epische filmdrama’s op zijn naam gezet. Met Dr. Zhivago zou hij zijn genie als filmmaker nogmaals bewijzen. Lean’s epische drama’s passen nog helemaal in de traditie van Gone with the wind en de drama’s van Cecil B. DeMille. Dr. Zhivago was een van de laatste films in deze traditie die door de opkomst van het snelle en gewelddadige ‘nieuwe Hollywood’ ouderwets was geworden.

Films van meer dan drie uur zijn voor ons een te lange zit geworden. Bovendien passen kamerbrede muziek en zware symboliek niet meer echt in deze tijd. Toch worden bovengenoemde films van David Lean nog altijd erkend als tijdloze meesterwerken. Vanaf het begin was dat al zo. The Bridge over the River Kwai kreeg in 1957 de oscar voor de beste film, Lawrence of Arabia volgde vijf jaar later en ook Dr. Zhivago had deze oscar in 1965 eigenlijk verdiend, maar The Sound of Music ging er mee vandoor. Bij elkaar wonnen deze drie films van David Lean in 1957, 1962 en 1965 negentien oscars.

De zware symboliek die David Lean graag gebruikt, leent zich uitstekend voor Russisch drama. In een van de eerste scenes in Dr. Zhivago wordt de moeder van de kleine Joeri Zhivago begraven. Het is een prachtige visualisering van de eerste zin uit Pasternak’s roman: “Zij liepen en liepen maar door en zongen Vjetsnaja Pamjat (Eeuwige Gedachtenis), en steeds als zij ophielden leek het, alsof hun benen, de paarden, de windvlagen op hun eigen ritme doorgingen met zingen.” De scene begint met een lang panoramashot van een verlaten landschap met op de voorgrond een karakteristiek Russisch-orthodox kruis. Vanuit de verte nadert langzaam een begrafenisstoet. Dan zien we de kleine Joeri en volgen detailopnamen van de stoet. Een begrafenis in de ijzige kou met het langzame en gedragen liturgische gezang heeft in zichzelf een diepe symboliek en David Lean neemt echt de tijd om ons daar naar te laten kijken.

Regisseur Michael Cimino filmde overigens met eenzelfde geduldige camera een Russisch-orthodoxe bruiloft in The Deer Hunter. Je hoort vaak dat die scene veel te lang duurt, maar juist deze trage bruiloftsscene is heel betekenisvol in het drieluik (hemel, hel en louteringsberg) dat het verhaal omlijst.

Russische drama [ 1 ] | Russische drama [ 2 ] | Russische drama [ 3 ]

Het VPRO-programma Boeken op zondagmorgen is het beste programma over boeken sinds jaren. Wim Brands is een fijne interviewer die graag met de schrijvers bij hem aan tafel in het diepe duikt. Zondag was er een boeiende aflevering over twee boeken die verwantschap met elkaar tonen: De ontdekking van de Middeleeuwen van Peter Raedts en Moederkerk van Jos Palm. Het was een Boeken met een katholiek randje en het was prettig dat Wim Brands als intellectueel geen allergie toonde voor het onderwerp. Eerst ging hij in gesprek met Peter Raedts, ooit priester. Waarom was hij ooit priester geworden, wilde Brands weten. De liturgie in het Latijn had en heeft een onweerstaanbare aantrekkingskracht op Raedts. Hij noemde het een Gesammtkunstwerk dat alle zintuigen beroert. Na het Tweede Vaticaanse Concilie werd de katholieke kerk veranderd in een speelhoek van een kleuterschool, compleet met gitaren, een drumstel en onbenullige teksten. Het gewijde werd ingeruild voor het gewone en gezellige.

Peter Raedts stapte na een persoonlijke crisis op zijn vijftigste uit het priesterambt. Als hoogleraar Middeleeuwse Geschiedenis schreef hij al een lange reeks publicaties in het Engels, Frans en Nederlands voordat hij begon aan De ontdekking van de Middeleeuwen. In dat boek gaat het vooral over onze beeldvorming over de Middeleeuwen:

Rein Swart over Boeken: Moederkerk van Jos Palm [ reinswart.blogspot.com ]

Bevrijdingspostzegels 1944-1946
Tijdens de bezetting werd in Londen een serie Nederlandse postzegels ontworpen door Prof. J.B.Romein die vanaf 1 mei op Nederlandse koopvaardijschepen in omloop werd gebracht. Na de bevrijding van de zuidelijke provincies in oktober en november 1944 werden de zegels ook hier gebruikt. In 1946 werd de serie uitgebreid met een aantal waarden met daarop het portret van koningin Wilhelmina. De kruiser Hr. Ms.De Ruyter werd als eerbetoon aan de omgekomen bemanning afgebeeld op de waarde van 5 cent. De kruiser ligt samen met de schout bij nacht Karel Doorman sinds 27 februari 1942 als zeemansgraf op de bodem van de Javazee.

De Slag in de Javazee [ nl.wikipedia.org ]

In de Orthodoxe Kerk begint morgen de Grote Vasten. Traditiegetrouw gedenkt de Kerk vandaag, op de laatste zondag van de voorvasten, de verdrijving van Adam en Eva uit het Paradijs. Terwijl buiten de Kerk de mens een wezen is met zelfbeschikking, een ‘open ontwerp’, een ‘onvoltooid dier’, is de mens binnen de Kerk een schepsel naar Gods beeld en gelijkenis geschapen, maar door zijn zonde een gevallen wezen.

Door de erfzonde leeft de mens in ballingschap en moet hij lijden en sterven. Maar door het Offer van Christus en Zijn Opstanding is de terugkeer naar het Paradijs weer mogelijk. Net als Christus worden wij uitgenodigd ons kruis te dragen. Door het lijden geduldig en deemoedig te aanvaarden, kunnen we weer bij God komen. De Kerk viert niet alleen elk jaar Pasen, maar gaat ook elk jaar op weg naar Pasen. Tijdens de Grote Vasten krijgen we binnen de Kerk de gelegenheid om de gevallen staat en de ernst van de zonde onder ogen te zien. Wanhopig hoeven we nooit te worden, omdat met de Opstanding van Christus ook onze eigen opstanding in het vooruitzicht wordt gesteld. De Grote Vasten wordt voorafgegaan door de Zondag van de verdrijving uit het Paradijs. De gevallen staat en ons leven in ballingschap is ons vertrekpunt, eeuwig leven met God onze bestemming.

Na de klassieker Murder my sweet (1944) maakte Edward Dmytryk een heel ander soort film noir. John Paxton baseerde zijn filmscript ditmaal op het detectiveverhaal The Brick Foxhole van Richard Brooks uit 1945. De hoofdpersoon is geen hardboiled privédetective die tegenover een femme fatale komt te staan, maar een filosofische politiecommissaris a la Maigret, die een moord moet oplossen waarbij verschillende Amerikaanse militairen betrokken zijn. Geen detectiveverhaal in de stijl van Raymond Chandler dus, en inhoudelijk wijkt het nogal af van een typische film noir.

Crossfire is de eerste B-film die voor (vijf!) oscars genomineerd werd en dat is mede te danken aan het controversiële onderwerp. Vlak na de oorlog toen de verbijstering over de holocaust nog totaal was, stelde deze film het anti-semitisme in de Verenigde Staten aan de kaak. In Crossfire wordt een joodse man vermoord omdat hij jood is. Oorspronkelijk was het slachtoffer in de novelle van Richard Brooks een homoseksuele man, maar de filmmaatschappij zag dat niet zitten. Een ander maatschappelijk thema dat aan bod kwam en in 1947 bijzonder actueel was, is het post traumatische stress syndroom onder Amerikaanse militairen die in Europa en in de Pacific gevochten hadden.

Crossfire breekt met het strakke Hollywoodschema waarin the good en the bad boys altijd duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn. Wanneer een Amerikaanse oorlogsveteraan een joodse zakenman doodt vanuit zijn jodenhaat, wordt het schema doorbroken. Op een gegeven moment wordt de film wat prekerig als commissaris Finlay een monoloog houdt over racisme en haat. Crossfire is geen uitgesproken film noir maar wel blijvend actueel, een tijdloos verhaal dat zich afspeelt onder veteranen vlak na de Tweede Wereldoorlog. Maar het zou evengoed kunnen gaan over de Irak- en Afghanistanveteranen van nu.

Crossfire [ movie2movie.nl ] | Crossfire [ imdb.com ]

comic noir [ 1 ] | [ 2 ] | [ 3 ] | [ 4 ] | [ 5 ] | [ 6 ] | [ 7 ]

comic noir [ 1 ] | [ 2 ] | [ 3 ] | [ 4 ] | [ 5 ] | [ 6 ]

comic noir [ 1 ] | [ 2 ] | [ 3 ] | [ 4 ] | [ 5 ]

comic noir [ 1 ] | comic noir [ 2 ] | comic noir [ 3 ] | comic noir [ 4 ]

comic noir [ 1 ] | comic noir [ 2 ] | comic noir [ 3 ]

comic noir [ 1 ] | comic noir [ 2 ]

Raymond Chandler (1888-1959) werkte bij een petroleummaatschappij voordat hij full time detectiveverhalen ging schrijven. In 1933 verscheen zijn eerste korte verhaal in het legendarische pulpmagazine The Black Mask. In 1939 voegde Chandler een paar korte verhalen samen voor The Big Sleep, zijn eerste novel met privé detective Philip Marlowe. Het jaar daarop volgde Farewell my Love. Beide boeken zouden verfilmd worden. In 1944 werd Farewell my Love verfilmd met Dick Powell als Philip Marlowe en kort daarop volgde de verfilming van The Big Sleep. De laatste film zou Humphrey Bogart als de ultieme Marlowe introduceren. In The Maltese Falcon had Bogart al de rol van privé detective Sam Spade gespeeld. De verfilmingen maakten Chandler’s romanfiguur Philip Marlowe in één klap wereldberoemd.

The Big Sleep (1946) is nog altijd bekender dan Murder my Sweet (de verfilming van Farewell my Love ). Toch is Murder my Sweet erg belangrijk geweest voor de ontwikkeling van de film noir. The Maltese Falcon (1941) mag dan algemeen als de eerste echte noir beschouwd worden, pas in Murder my Sweet zijn alle elementen van de film noir bij elkaar gekomen. Vooral de dialogen zijn hier vlijmscherp. Chandler was er een meester in.

Raymond Chandler zou Dashiel Hammett, de schrijver van het zeer succesvolle The Maltese Falcon al snel evenaren. Niet alleen werden tussen 1944 en 1947 vier romans met Philip Marlowe verfilmd. Naast The Big Sleep en Farewell, My Lovely werden ook The Lady in the Lake en The High Window (onder de naam The Brasher Doubloon) verfilmd. Chandler schreef ook nog samen met Billy Wilder het script van Double Indemnity en solo (maar dronken) het script van The Blue Dahlia.

Hoewel Humphrey Bogart in The Big Sleep de ultieme Marlowe heeft neergezet, had Dick Powell in Murder my sweet al een heerlijke interpretatie gegeven. Powell was een bekende zanger die met Murder my sweet zijn sprong naar de film wilde maken. Zijn imago moest radicaal veranderen van een brave musicalzanger naar een cynische detective. Terwijl Bogart zijn rol als Marlowe strak, scherp en perfectionistisch vertolkt, brengt Powell er humor in. Soms gaat hij zelfs in de richting van het clowneske. Regisseur Edward Dmytryk stuurt vaak aan op over acting wat de film niet realistischer maakt, maar hij blijft daardoor wel in de sfeer van Chandler’s boek.

Robert Montgomery en George Montgomery speelden in 1947 na Bogart ieder ook een keer Marlowe. De vertolking van George Montgomery in The Brasher Doubloon(1947) ken ik niet, maar The Lady in the Lake van Robert Montgomery wel. In deze film is de subjectieve camera op radicale wijze toegepast. We zien alles consequent vanuit het standpunt van Philip Marlowe. De camera zit als het ware in het hoofd van Marlowe en alleen als hij in de spiegel kijkt, zien we regisseur Robert Montgomery als Marlowe. Destijds werd The Lady in the Lake met zijn grensverleggende camera met veel tromgeroffel aangekondigd maar daarna werd er weinig meer van gehoord. Het bleef bij een eenmalig experiment. In de klassieke noirs zijn er dus eigenlijk drie Marlowe’s : Dick Powell, Humphrey Bogart en George Montgomery. Bogart vind ik de beste, Powell de leukste.

Murder my sweet [ movie2movie.nl ] | Murder my sweet [ imdb.com ]

Het fameuze duo Boogie-Bacall was in de film noir niet de enige succesvolle combinatie. Vorige week zag ik This gun for hire uit 1941 die de grote doorbraak betekende voor Alan Ladd en Veronica Lake. Daarna speelde het duo Ladd-Lake nog in zes andere film noirs uit de jaren veertig, waaronder The Blue Dahlia uit 1946 naar een scenario van Raymond Chandler. In 1944 had hij samen met Billy Wilder al het scenario voor Double Indemnity geschreven.

In 1946 kreeg The Blue Dahlia veel minder aandacht dan The Big Sleep naar het gelijknamige boek uit 1939, eveneens van Raymond Chandler. Het duo Boogie-Bacall plaatste het duo Ladd-Lake daarmee in zijn schaduw. Tegen het koude vuurwerk van Humphrey Bogart en Lauren Bacall valt natuurlijk weinig in te brengen. Toch spelen Alan Ladd en Veronica Lake samen de beste scenes uit The Blue Dahlia.

Het is eigenlijk vreemd dat Chandler’s scenario voor een oscar werd genomineerd, want The Blue Dahlia is bepaald niet Chandler’s sterkste verhaal. Halverwege het schrijven raakte hij in een kramp. Door zijn alcoholisme was hij geheelonthouder geworden. Maar nu zag hij geen andere mogelijkheid dan zijn writer’s block weer op te heffen met een writer’s bottle. Aan producer John Houseman vroeg hij een krat Scotch als honorarium. De deal werd gesloten en hij leverde het scenario dronken af. Dat is te merken. Naast vlijmscherpe dialogen is Chandler erg goed in complexe verhaallijnen en dubbele bodems. Maar de ongeloofwaardige plot van The Blue Dahlia komt duidelijk uit de fles en niet uit een meesterbrein.

Lionel Lindon deed de cinematografie en pakte het sober aan. De karakteristieke sfeer van de noir die in This gun for hire zo aanwezig was, ontbreekt in The Blue Dahlia. In stylistisch opzicht valt er toch genoeg om te genieten. De glamourjurken van de dames (Dowling en Lake) zijn bijvoorbeeld ontworpen door couturier Edith Head.

The Blue Dahlia [ movie2movie.nl ] | stills uit The Blue Dahlia

comic noir [ 1 ]

In de geschiedenis van de filosofie is het historische feit al ontelbare malen genoemd. Karl Vorländer is er in zijn Geschichte der Philosophie (1908) kort over. Hij besteedt er slechts één bijzin aan: -in Napoleon hatte er den “Weltgeist zu Pferde” bewundert-. En Joachim Störig schrijft in zijn Kleine Weltgeschichte der Philosophie (1959) : “Hij had Napoleon gezien. “Het is inderdaad een wonderlijke ervaring zulk een individu te zien, dat, hier in één punt geconcentreerd, op een paard zittend, in de wereld ingrijpt en haar beheerst.” Het gaat hier natuurlijk over Georg Friedrich Wilhelm Hegel, de onbetwiste krachtpatser van het Duitse idealisme.

Wereldgeest te paard. Sinds we niet meer kunnen geloven dat God op een ezeltje zijn intocht in Jeruzalem maakte, is er een breuk tussen hemel en aarde, en deze is zo dramatisch dat de hemel nu aan scherven op straat ligt. Het is bijna een nostalgisch plaatje, zo’n wereldgeest te paard. Het hoogste woord dat vlees geworden is, zoals het in die goeie ouwe tijd gewoon nog kon. Hegel’s Weltgeist is in deze tijd eigenlijk niet meer zonder ironie te verstaan. Voor Hegel had zijn “ontmoeting” met Napoleon een religieuze dimensie. In de kleine korporaal op zijn witte paard zag hij werkelijk de Absolute Geest die in en door de wereldgeschiedenis werkzaam is. Hij bewonderde Napoleon ook als zodanig, niet als persoon of om zijn strategische talent, maar omdat volgens hem in Napoleon de Weltgeist zijn uitdrukking had gevonden.

Hegel zou in de jaren twintig van de negentiende eeuw school maken in Berlijn zoals nog nooit een filosoof school had gemaakt, zelfs Kant niet. Hegel’s systeemfilosofie werd de officiële staatsfilosofie van Pruisen. Talloze studenten hebben college van hem gehad. Wanneer je zijn systeem niet volgde, kon je een leerstoel in de filosofie wel vergeten. Dat verklaart ook waarom de eerste druk van Die Welt als Wille und Vorstellung van Arthur Schopenhauer in 1819 op de plank bleef liggen. Er was in Pruisen gewoon geen ruimte voor een andere filosofie dan de filosofie van Hegel. Zeker niet voor de pessimistische filosofie van Schopenhauer. Hegel regeerde vanuit Berlijn als alleenheerser over het Duitse denken. Daarbij speelde de politiek van de Restauratie geen onbelangrijke rol.

Eigenlijk nam de systeemfilosofie van Hegel tijdens de Vormärz dezelfde positie in als het systeem Leibniz-Wolff in de eerste helft van de achttiende eeuw: het rechtvaardigde de staat. Zoals de theodicee van Leibniz ("God heeft de beste wereld van alle mogelijke werelden geschapen.") in Duitsland de verlichte despoten in het zadel hield, zo steunde de centrale gedachte van het systeem van Hegel ("het werkelijke is redelijk en het redelijke is werkelijk.") de Restauratie. De staatsfilosoof zag dat het goed was. Pas na de maartrevolutie van 1848 was het met de hegemonie van Hegel aan de Duitse universiteiten gedaan en begon men open te staan voor de pessimistische filosofie van Schopenhauer. Deze was na dertig jaar wachten op erkenning zo verzuurd geraakt, dat hij niet meer van zijn succes heeft kunnen genieten.

Aanvankelijk had de conservatieve Hegel helemaal opengestaan voor de idealen van de Franse Revolutie. Tijdens zijn studietijd in Tübingen deelde hij met zijn vrienden Hölderlin en Schelling de passie voor de oude Grieken en het enthousiasme voor de revolutie. Schelling was een geniale leerling. In 1798 werd hij op 23-jarige leeftijd al hoogleraar in Jena, terwijl de vijf jaar oudere Hegel als privéleraar moest zien rond te komen. Maar de vriendschap bleef bestaan en een paar jaar later kwam ook Hegel naar Jena. Daar werkte hij verder aan een eigen denksysteem. Hegel was een erg diepgravende denker en net als Kant had hij veel tijd nodig om zijn klus te klaren. Maar toen het er eenmaal was, bleek zijn systeem consistenter dan dat van Schelling. Naar eigen zeggen voltooide Hegel zijn magnum opus Phänomenologie des Geistes op 14 oktober 1806, in de nacht vóór de Slag bij Jena. Het leidde tot een breuk met Schelling. Hegel vond dat deze het absolute zag als “die Nacht, worin, wie man zu sagen pflegt, alle Kühe schwarz sind”. In hun studententijd in Tübingen hadden ze nog een vrijheidsboom geplant en hoopten ze op een nieuw tijdperk. In 1806 was voor Hegel niet alleen het einde van de geschiedenis bereikt maar ook het einde van zijn vriendschap met Schelling.

Hegel had in de jaren negentig van de achttiende eeuw een aantal theologische verhandelingen geschreven over het Christendom, in het bijzonder over de liefde van Christus. Aanvankelijk zag hij in de liefde van Christus de kracht die alle tegenstellingen verzoent. Maar in Der Geist des Christentums und sein Schiksal (1799/1800) komt hij tot de conclusie dat deze “idee” te eenvoudig en te beperkt is. De liefde heft volgens Hegel de objectiviteit op, omdat er in de liefde geen scheiding meer bestaat. Objectiviteit kan echter alleen bestaan bij gratie van de subjectiviteit. Voor Hegel is objectiviteit noodzakelijk voor zijn systeem. Het lot van het Christendom is om te worden opgeheven. Tot die conclusie komt hij in 1799. Hegel gebruikt hier het Duitse woord ‘aufheben’ in drie betekenissen: beendigung, aufbewahrung, erhöhung. Deze “aufhebung” moet komen van een Aufheber die Hegel zelf meent te zijn. We wisten al dat filosofen die denksystemen bouwen geen bescheiden types zijn.

De Absolute Geest die Hegel in 1806 in Phänomenologie des Geistes presenteert, is niet de Heilige Geest uit het Christendom. Het is een uiterst abstract begrip en het doet op het eerste gezicht vermoeden dat Hegel een monist is, een erfgenaam van Plotinos. Maar Hegel is juist een erfgenaam van Heraklitos. In zijn Logik (1817) schrijft hij dat er geen woord van Heraklitos is dat hij niet in zijn logica heeft opgenomen. In de negentiende eeuw komt er een heuse Heraklitos-revival op gang. Soms spreekt men zelfs van “neoheraklitisme” en je zou zelfs een lijn kunnen trekken van Hegel, via Nietzsche naar Heidegger. Zoals er voor Heraklitos alleen nog “een worden” bestaat, zo is er voor Hegel een dialectische ontwikkeling waarin de tegenstellingen zich uiteindelijk opheffen.

Het grote gebeuren van de werkelijkheid zélf, het wereldgebeuren waaronder Hegel de wereldgeschiedenis verstaat, wordt volgens hem aangedreven door strijd tussen de tegenstellingen. Daarin zijn de twee uitspraken van Heraklitos terug te vinden: “De tegengestelden hebben elkaar nodig zoals de boog en de pees” en “Oorlog is de vader van alle dingen". De tegenstelling tussen de subjectieve geest (het individu) en de objectieve geest (de wet) lost zich volgens Hegel op in de Absolute Geest. Hegel heeft het Christendom opgeheven en schept nu zelf een nieuwe drie-eenheid: subjectieve geest, objectieve geest en Absolute Geest. In de Absolute Geest plaatst hij vervolgens een hiërarchie die uit drie sferen bestaat: de kunst, de religie en de filosofie. De filosofie overtreft bij Hegel de kunst en de religie. En onder de filosofie verstaat hij natuurlijk zijn eigen filosofie. Denken en zelfgenoegzaamheid gaan soms uitstekend samen en als de staat daar nog bij komt, heb je totalitarisme.

Geen Duits idealisme zonder ethiek [ athenaeum.nl ]

“Dit stuk, dat pakt nog één keer die hele negentiende eeuw samen op een schaal zoals niemand dat ooit gedaan heeft. Een autodidact, die niet eens op het conservatorium gezeten heeft. Hou oud was hij, 26, 27? toen hij dit stuk maakte? Dat is ongeloofelijk geniaal.” aldus dirigent Reinbert de Leeuw over de Gurrelieder (1903) van Arnold Schönberg.

Documentairemaakster Carine Bijlsma volgt in Extase de dirigent tijdens de voorbereiding van zijn droom: de uitvoering van de Gurrelieder met de grootste orkestrale bezetting aller tijden: 356 personen! Alleen het orkest bestaat al uit 84 strijkinstrumenten. Daarbij komen nog een aantal koren van in totaal 200 personen. Een ambitieus project én een mammoetonderneming.

De documentaire is vooral een eerbetoon aan Reinbert de Leeuw en een portret van een man die bezeten is van muziek en reflecteert over zijn werk: “Fantastisch om dat mee te mogen maken… Dat het in jouw handen zit… Zo’n stuk, daarvan ben jij natuurlijk het centrum… Het heeft ook met macht te maken… Het is verslavend natuurlijk… Jij bepaalt wat er gebeurt.”

Van de uiteindelijke uitvoering wordt alleen het slotakkoord getoond met een close up van het gezicht van de dirigent tegen een donkere achtergrond. Ik moest denken aan de woorden van Skrjabin: “Ik wil mijn publiek laten stikken in extase”. Je ziet het gezicht van De Leeuw aanzwellen bij de laatste maten, de ogen beginnen uit te puilen, de adem stokt … en dan is het voorbij. “Als je zo intens met muziek bezig bent… en als het dan afgelopen is. Dat is on-ver-dra-ge-lijk. Vreselijk! Dat is in het zwarte gat vallen. Dat is het echt.”

Extase is niet alleen een prachtig portret van Reinbert de Leeuw maar laat ook iets horen van die opgezwollen late negentiende eeuw. Met de Gurrelieder (1903) was Schönberg nog niet de atonale weg ingeslagen en zat hij net als Mahler en Skrjabin op het staartje van de Romantiek. Een laatste maal nog zwelt de geest van Wagner aan tot een extatische hoogtepunt om daarna uiteen te spatten in de koele klaarheid van de atonaliteit en het modernisme.

ntrpodium.ntr.nl

Onder de hedendaagse Nederlandse schilders is Philip Akkerman een van mijn geestverwanten. Net als hij begon ik ongeveer in dezelfde tijd (1981/82) zelfportretten te schilderen in olieverf. Technische ondergrond had ik niet. Ook letterlijk niet, want ik schilderde zonder “grond” op hard board. Toen ik in 1983 naar de kunstacademie ging, hoopte ik daar technische ondergrond te krijgen zodat ik het wiel niet zelf opnieuw hoefde uit te vinden. Olieverf vond men vanwege de lange droogtijd op de academie onpraktisch en werd er voornamelijk met acrylverf geschilderd. En altijd a la prima, hup direct alles in één keer. Net als Philip worstelde ik met het materiaal en had ik een groeiende behoefte aan technische kennis om de weerbarstige olieverf naar mijn hand te kunnen zetten. Behalve een kopie van een hoofdstuk uit het schildershandboek van Max Doerner werd ons op de academie over techniek nauwelijks iets aangereikt. Het bleef bij losse eindjes. Er waren ook geen docenten meer die ambachtelijke kennis in huis hadden. “Concept” en “visie” waren de toverwoorden en woorden als “ambacht” en “techniek” stonden onder verdenking. In het begin van de jaren tachtig werden ze graag in verband gebracht met “inhoudsloos” of “gebrek aan visie". Dat je je niet alleen achter technische vaardigheid kunt verschuilen, maar ook achter diepzinnige concepten, was toen nog niet echt doorgedrongen.

Philip Akkerman besloot in de jaren tachtig en negentig wat aan zijn gebrek aan technische ondergrond te doen en ging zich verdiepen in de techniek van de oude meesters die schilderden volgens plan: eerst de tekening, dan de toonschildering en vervolgens de kleur. Dat is volgens Akkerman winst, want je kunt je drie maal honderd procent geven, terwijl je je in de a la prima altijd maar één maal honderd procent kunt geven. Daar is wat voor te zeggen: de techniek van de oude meesters geeft je meer controle. Het is een beetje te vergelijken met beeldbewerking in Photoshop. Door met lagen te werken, heb je meer overzicht en controle op het totaal. Maar nog belangrijker: door glacerende verflagen wordt de schildering ruimtelijker omdat de lichtbreking niet op maar in de verflaag plaatsvindt.

De zelfportretten van Philip Akkerman vormen een soort logboek van zijn reis door de techniek van de oude meesters. Begin jaren tachtig is alles nog a la prima. Vergeleken bij zijn latere werk, zien zijn eerste zelfportretten er modderig en dof uit. Wanneer hij eenmaal het wonder van de opbouw in lagen heeft ontdekt, worden zijn portretten doorschijnend en ruimtelijk. Je ziet bij hem duidelijk het plezier en de verwondering over de optische werking van de schildertechniek. Een van zijn grote voorbeelden is Rubens, de Vlaamse meester uit de zeventiende eeuw die onovertroffen is in zijn techniek, vooral als het over vleestinten gaat. Rubens’ techniek is zo los, vrij en open, dat je in het resultaat de verschillende lagen nog kunt herkennen. In de reportage in Kunstuur reisde Philip naar het Rubenshuis in Antwerpen en wees ons op een portret van de jonge Antoon van Dyck, geschilderd door zijn leermeester in 1616.

Akkerman in Kunstuur [ cultuurgids.avro.nl ] | philipakkerman.com
Vlaamse schilders in Hermitage Amsterdam [ hermitage.nl ]

Twee weken geleden kocht ik een DVD-box met daarin negen films noir uit de jaren veertig. De film noir uit de klassieke periode (1941-1958) heeft een geweldige stijl en sfeer. De mannen dragen meestal een hoed, een trenchcoat en grossieren in cynische one liners. De vrouwen zijn bijna zonder uitzondering seksuele roofdieren. Hun biotoop bestaat uit rokerige kamers waardoor het licht door de jaloezieën in strepen naar binnen valt of donkere, glimmende straten in de regen. Harde licht-donkercontrasten, diagonalen, silhouetten en veel schaduwen bepalen steeds het beeld. Eigenlijk is de film noir een verzameling cliché’s. Maar met een goed scenario gaan deze zelden vervelen.

In de oorlog verschenen de eerste Amerikaanse noirs waarvan The Maltese Falcon en Double Indemnity misschien wel de beroemdste zijn. Toen de oorlog voorbij was, ging het hard met de film noir met als topjaar 1948. In dat jaar werd in de Verenigde Staten iedere week een nieuwe noir afgeleverd. Veel klassieke Hollywoodsterren hebben in die periode hun doorbraak gemaakt in een film noir: Humphrey Bogart, Lauren Bacall, Kirk Douglas, Burt Lancaster, Ava Gardner, Alan Ladd, Veroncia Lake, Robert Mitchum, Jane Greer, Rita Hayworth, Lana Turner en Gene Tierney.

Na 1955 werd het langzaam wat minder. Het publiek raakte verzadigd en bovendien was Technicolor in opmars en deze leende zich veel minder voor het genre dan beelden in zwart-wit. Toch kon je in kleur ook een film noir maken zoals Hitchcock liet zien met Vertigo, al is deze noir eigenlijk een kruising tussen een klassieke tragedie en mysterie.

Film noir en het detectiveverhaal hebben elkaar wederzijds beïnvloed. Het begon in de Verenigde Staten met het detectiveverhaal, waarvan Raymond Chandler (1888-1959) en Dashiel Hammett (1894-1961) de meesters waren. Hun verhalen die in magazines als Black Mask verschenen, werden al sinds de jaren twintig geïllustreerd door tekenaars. De cover was het belangrijkst en moest in de kiosk verleiden.

Maar het detectiveverhaal vond ook zijn weg naar het beeldverhaal. Twee tekenaars die in de jaren veertig de film noir oppakten in het beeldverhaal waren Alex Raymond (1909-1956) en Will Eisner (1917-2005). Raymond stierf al op 46-jarige leeftijd en Eisner overleefde hem bijna een halve eeuw. Hun helden, de privé detectives Rip Kirby (1946-1956) en The Spirit (1940-1952) beleefden hun avonturen in de periode van de klassieke film noir. De beelden waren nog contrastrijker dan in de cinematografische vorm, zwarte inkt op wit papier, soms met een puntraster voor de grijswaarden.

De quotes in de balloons komen uit This gun for hire.

Kathie Moffat, gespeeld door Jane Greer is zeker een van de aantrekkelijkste femme fatales uit de film noir. In Out of the past staat ze tegenover privé detective Jeff Bailey, gespeeld door de nonchalante Robert Mitchum die met deze rol een superster werd.

Bailey’s opdrachtgever, de gangster Whit Sterling, wordt gespeeld door de nu 95-jarige Kirk Douglas. Na The Strange Love of Martha Ivers was dit zijn tweede grote rol.

king op movie2movie.nl | Out of the past [ .imdb.com ] | filmsite.org

Veel illustrators laten zich op dit moment inspireren door de vormgeving uit de jaren vijftig, zestig en zeventig waarbij de nadruk ligt op abstrahering, heldere vlakverdeling en klare lijnvoering. Digitale vectortekenprogramma’s zoals Adobe Illustrator en Corel Draw komen daar uitstekend in tegemoet. Ze staan garant voor genadeloos strakke lijnen en een clean beeld. Dyna Moe tekent alweer een paar jaar als ‘huisillustrator’ de personages uit de serie Mad Men waarin life style een belangrijke plaats inneemt. Haar stijl is geïnspireerd door de geabstraheerde cartoon modern die rond 1960 in de mode was.

Dyna Moe’s Mad Men Illustrated [ facebook.com ]

De rol van de kille huurmoordenaar Raven in This gun for hire betekende de doorbraak van Alan Ladd. Het was ook zijn eerste film samen met Veronica Lake, destijds twintig jaar oud. Ze vormden een mooi koppel en op het witte doek zag je nauwelijks dat beiden nog geen 1 meter 60 lang waren. Veronica Lake was eigenlijk een fotomodel voor pin ups in de magazines voordat ze met acteren begon.

Persoonlijk vind ik deze film interessanter vanwege twee andere namen: Graham Greene en John Seitz. This gun for hire was het eerste verhaal van Graham Greene dat verfilmd werd. Na deze Greene-verfilming volgden er nog veel meer, waaronder de bekende Engelse noirs Brighton Rock (1947, afgelopen zondag nog te zien op de BBC in de remake uit 2010) en natuurlijk The Third Man (1949). De andere naam die de film draagt, is die van John Seitz.

John Seitz werd zesmaal genomineerd voor de oscar voor de beste cinematografie. Billy Wilder zag zijn kwaliteiten en vroeg hem voor Double Indemnity (1944). Daarna maakte hij nog twee klassiekers met John Seitz: The Lost Weekend (1945) en Sunset Boulevard (1950). In This gun for hire zien we de mooie fotografie en subtiele belichtingen met soms scherpe contrasten, die kenmerkend zijn voor de sfeer in de noir.

filmbespreking op movie2movie.nl

Leslie Crosbie (Bette Davis) leidt een weelderig leven als de echtgenote van een eigenaar van een rubberplantage. Op een avond, als haar man op inspectie is, schiet ze haar minnaar Geoffrey dood. Zij beweert uit zelfverdediging te hebben gehandeld omdat een insluiper haar in de donkerte aanviel, maar haar advocaat Howard Joyce gelooft haar niet. Zijn wantrouwen wordt bevestigd als hem ter ore komt dat de weduwe van Geoffrey een brief bezit, waarin Leslie Geoffrey smeekt die bewuste avond bij haar langs te komen. Hiermee lijkt Leslie’s lot bezegeld, maar dan gooit ze haar charme in de strijd.
 
Bron: moviemeter.nl

The Letter [ imdb.com ] | The Letter [ Classic Movie Ramblings ]

De honderdduizenden beelden die dagelijkse ons netvlies bombarderen voeden eerder ons verlangen naar minder dan naar meer. Omdat de beeldcultuur steeds complexer is geworden, is er een hunkering naar rust en eenvoud ontstaan. Grafische ontwerpers en illustratoren laten zich daarom vaak inspireren door de vormgeving uit de jaren vijftig, zestig en zeventig waarbij de nadruk ligt op abstrahering, heldere vlakverdeling en klare lijnvoering. Digitale vectortekenprogramma’s zoals Adobe Illustrator en Corel Draw komen daar uitstekend in tegemoet. Ze staan garant voor genadeloos strakke lijnen en een clean beeld. De look and feel van web 2.0 wordt alweer jaren bepaald door een open en heldere vectorstijl die graag terugkijkt op de periode 1950-1975.

montygog.blogspot.com

De Duitse journalist en historicus Sebastian Haffner is samen met zijn Berlijnse stadsgenoot Joachim Fest en de Britse historici Alan Bullock en Ian Kershaw een van de gezaghebbende Hitler-biografen. Net als Joachim Fest (1926-2006) was Sebastian Haffner (1907-1999) een ooggetuige van de ondergang van het Derde Rijk. Een van zijn laatste boeken was Von Bismarck zu Hitler: Ein Rückblick dat in 1987 verscheen. Haffner was niet meer in staat het zelf te schrijven en dicteerde het aan zijn vriend Arnulf Baring en assistent Volker Zastrow in elf lange sessies.

Vijfentwintig jaar later is de Duitse geschiedenis ingrijpend veranderd. Haffner sprak in de inleiding bij zijn terugblik in 1987 over de ondergang van het Duitse Rijk en de twee nieuwe Duitse staten die door de Sovjet Unie en westerse geallieerden in 1949 op de kaart waren gezet. Dat deze nauwelijks vier decennia later zouden worden herenigd in het “Bismarckse” Duitsland van na 1990 had Haffner bij het dicteren van zijn terugblik in 1987 niet voorzien.

Haffner stierf in 1999 op 91-jarige leeftijd en had het tijdens zijn leven allemaal meegemaakt: het Duitse Keizerrijk, de Weimar Republiek, het Derde Rijk, de BRD/DDR én het herenigde Duitsland na 1990. Wanneer er in 2012 een terugblik op het Duitse Rijk 1871-1945 geschreven zou worden, zou het herenigde Duitsland dat een nieuw perspectief plaatsen. Een vooruitblik op het Euro Reich van Merkel is nu al geen wilde speculatie meer.

Op 11 november 2011 schreef Georg Diez in Der Spiegel: “In der vergangenen Woche hat Deutschland den Zweiten Weltkrieg gewonnen. Ups. Habe ich da was ausgeplaudert?” Duitsland is sinds vorig jaar weer helemaal terug in het centrum van de Europese macht. Toen Frankrijk zich in 1990 economisch bedreigd voelde door zijn herenigde erfvijand, moest de D-Mark verdwijnen en kwam de Euro ervoor in de plaats. Maar de Euro zou tien jaar na zijn invoering juist de kracht van de Duitse economie op het continent bevestigen en dat hadden de Fransen niet voorzien. De as Parijs-Berlijn heeft de erfvijanden vreedzaam samengebracht, maar nu het zwaartepunt in Berlijn is komen te liggen, is Duitsland weer als grootmacht teruggekeerd in de geschiedenis. De “telescoop” van Haffner uit 1987 kan worden ingeruild voor een “vergrootglas".

Von Bismarck zu Hitler. Ein Rückblick [ dieterwunderlich.de ]

Vanaf het begin van de jaren vijftig tot halverwege de jaren zeventig zag je in veel grafische vormgeving een voorkeur voor abstrahering. Veel grafische ontwerpers kozen graag voor een heldere vlakverdeling, elementaire vormen en een beperkt aantal duidelijke kleuren. In een wereld die door de massamedia steeds complexer werd, was er een hunkering naar eenvoud. Nu laten grafische vormgevers zich vaak weer inspireren door de vormgeving uit die tijd en retro is enorm populair. Iedereen die op internet komt is er inmiddels vertrouwd mee en grafische ontwerpers en webdesigners weten het al jaren: de heldere en open vectorstijl bepaalt het gezicht van web 2.0.

Sommige vormgevers en illustratoren hebben op het web verzamelingen aangelegd met illustraties en grafische vormgeving uit de jaren vijftig, zestig en zeventig die met hun vakgenoten wereldwijd gedeeld worden. Ook bestaan er ontelbare inspiration blogs en community sites over midcentury modern en cartoon modern, om maar eens twee stijlen uit die tijd te noemen. Een oprechte liefdesverklaring aan die specifieke retro-vormgeving is de site Grain Edit.

Kort nadat ik naar Double Indemnity (1944) van Billy Wilder gekeken had, zag ik Once upon a time in America (1984) van Sergio Leone. Tussen beide films en ook tussen beide regisseurs ligt een wereld van verschil. In de eerste plaats is er het verschil tussen het oude Hollywood en het nieuwe Hollywood met zijn expliciete geweld na 1968. Billy Wilder en Alfred Hitchcock waren als regisseur geniaal maar de overgang naar het nieuwe Hollywood was voor hen te groot. Na 1968 was hun tijd voorgoed voorbij. In de tweede plaats is Double Indemnity een film met extreem veel dialogen en Once upon a time in America een film met weinig dialogen. En ten derde is er het verschil tussen de traditie van het Duits expressionisme van de film noir en het Italiaanse nieuwe realisme van de spaghettiwestern. Want in Once Upon a Time in America zijn alle elementen uit de Italiaanse spaghettiwestern aanwezig. Sergio Leone is na Once Upon a Time in the West (1968) veertig jaar in de tijd opgeschoven en heeft zijn decor verplaatst van The Wild West naar Brooklyn. De ingrediënten van zijn meesterwerk uit 1968 worden weer gebruikt: rauwe types, extreme close ups, opvallende camerahoeken, crane shots van massascenes en epische muziek voor de sfeer.

Het is bekend dat Sergio Leone achteraf veel spijt had dat hij het aanbod had afgeslagen om The Godfather te verfilmen. Net als zijn landgenoten Francis Ford Coppola (The Godfather) en Martin Scorcese (Goodfellas, Casino) maakte hij een bikkelharde misdaadfilm. Voor Once upon a time in America werd gekozen voor het Brooklyn van de jaren twintig tot 1933. De hoofdfiguur (een rol van Robert de Niro) kijkt in de jaren zestig terug op zijn jeugd als straatboefje en later als gangster in Brooklyn. De film is ook een soort ode aan Manhattan Bridge. Deze brug werd aan het begin van de vorige eeuw gebouwd, niet ver van Brooklyn Bridge. Het is een imposante stalen constructie met masten van meer dan honderd meter hoog. Op oudjaarsdag 1909 werd de brug al geopend maar in 1912 zou hij pas helemaal voltooid zijn. De episode met de straatboefjes aan de voet van de brug speelt zich ongeveer tien jaar later af.

De iconische Manhattan Bridge is het decor in een van de belangrijkste scenes uit de film. In 1983 was aan de voet van de brug in Washington Street een filmset gebouwd. In 2000 heb heb ik samen met een bevriende fotograaf op een zonnige en rustige zondagmorgen in mei rondgelopen in het gebied onder deze brug dat in Brooklyn DUMBO (Down Under the Manhattan Bridge Overpass) wordt genoemd. Maar twaalf jaar geleden kende ik de film nog niet. Daarom ben ik met Google Streetview nog eens virtueel naar deze locatie teruggekeerd. Het is een prachtige Amerikaanse plek met een hoog Hopper-gehalte. Vanuit Washington Street heb je het mooiste gezicht op de reusachtige brug.

Once upon a time in America [imdb.com ]