Prachtige documentaire van Jan Louter over Eric Vloeimans in het Uur van de Wolf. Zondagmiddag wordt deze herhaald op Nederland 2 om vijf over vijf. Ik ging eens kijken op de website van Eric Vloeimans en was verrast door de HTML-versie. Alles is in HTML5 geprogrammeerd, zo clean als The White Album van The Beatles terwijl Eric af en toe voorbij komt …

Het fluisteren van Eric Vloeimans
zondag 1 april herhaling op Nederland 2 van 17 u.05 tot 18 u.05.

ericvloeimans.com

Op een paar uur rijden van Jeruzalem ligt de Palestijnse stad Jericho op de Westelijke Jordaanoever. Vlak bij deze stad, die door velen beschouwd wordt als de oudste stad ter wereld, ligt een van de belangrijkste plaatsen uit de christelijke geschiedenis: de berg waar Christus door de duivel op de proef werd gesteld. Op een steile klif van deze berg werd het Grieks-orthodoxe klooster Qarantal gebouwd. Volgens het Evangelie vastte Jezus veertig dagen en werd Hij door de duivel verzocht. Het klooster bevindt zich volgens de Traditie op de plaats waar Jezus tot Zijn Vader gebeden heeft. In een steen zou een knieafdruk van Hem bewaard zijn gebleven.

De Grieks-orthodoxe monnik vader Gerasimos woont al 30 jaar in het klooster. Als laatst overgebleven monnik waakt hij als enige over het klooster op de islamitische Westelijke Jordaanoever. Ondanks het belang van het klooster voor het christendom, wordt het slechts door “verdwaalde” pelgrims bezocht. De stad Jericho is nu begonnen om het klooster aantrekkelijker te maken voor het toerisme. Tot ergernis van vader Gerasimos. Een rode kabelbaan loopt nu van de stad naar de heuvel. Zonder de goedkeuring van vader Gerasimos heeft een rijke Palestijnse zakenman deze laten bouwen. De 80-jarige monnik is eraan gewend de zware tocht van het klooster aan de rotswand naar de stad te voet te af te leggen. De kabelbaan is niet de enige ingreep. Aan de rand van Jericho zijn nu plotseling winkels gekomen en zelfs een casino!

Toch blijven de fel begeerde toeristen weg vanwege de onveiligheid op de Westelijke Jordaanoever. Met een werkloosheidspercentage van meer dan zestig procent onder de plaatselijke bevolking, zijn de toeristen in Jericho bijzonder welkom. Maar het casino is nog steeds leeg. Bovendien worden de archeologische opgravingen weer bedolven onder het zand. De weinige toeristen die het klooster nog willen bezoeken, komen soms voor een gesloten deur te staan omdat vader Gerasimos de deur dan weigert open te doen. En zo is er op de Westelijke Jordaanoever weer een conflict bijgekomen: dat tussen de inwoners van Jericho en de eenzame wachter van de “toeristische attractie” op de berg. Over één ding is iedereen het eens. Er moet eindelijk vrede komen op de Westelijke Jordaanoever.

Der Berg der Versuchung von Jericho [ arte.tv ]

In de Orthodoxe Kerk wordt op de vijfde woensdagavond van de Grote Vasten traditioneel de gehele boetecanon gelezen van Andreas van Kreta en daarna uit het leven van Maria van Egypte. De boetecanon is opgedeeld in negen oden die weer bestaan uit troparen en de oden worden afgewisseld met een irmos. Andreas van Kreta geeft een soort catechese en herinnert ons in zijn boetecanon aan vele Bijbelse figuren, hoe zij God gediend hebben of hoe zij Hem afvallig zijn geworden. Maar het doel van de boetecanon is om de eigen zonden indachtig te zijn en ons te keren tot God, de Schepper en Rechter van ons leven.

De heilige Maria in kwestie werd geboren in Egypte en vluchtte op de leeftijd van twaalf jaar naar Alexandrië. Sommige bronnen noemen haar een prostituee anderen vermelden uitdrukkelijk dat ze geen geld vroeg voor haar diensten. Zeventien jaar later reisde ze met de pelgrims mee als marketentster naar Jeruzalem voor het feest van de kruisverheffing. Op een bepaald moment wilde ze de Heilige Grafkerk in Jeruzalem binnengaan maar werd verhinderd door een onbekende kracht. Ze vroeg vergiffenis voor haar levensstijl en bad tot een Theotokos icoon van de heilige Maria buiten de kerk. Nu kon ze wel de kerk binnengaan. Een stem zei haar dat ze rust zou vinden als ze de Jordaan overstak. Dus vertrok ze naar het klooster van de heilige Johannes de Doper aan de oever van de Jordaan en ontving de communie. De volgende morgen trok ze zich terug in de woestijn met drie broden en leefde de rest van haar leven in de woestijn.

verder lezen…

Maria van Egypte [ adolphus.nl ]

meer comic noir

Mooi kunstprogramma gisterenavond op Canvas met de Nederlandse illustrator en grafische kunstenaar Tim Enthoven. Hij kwam aan het woord in een passende ambience: een klein en kaal zolderkamertje met alleen een tafel vlak onder een dakraam. Een sterke metafoor van een autistisch leven. Altijd alleen op je eigen kamertje als een kluizenaar of een gevangene maar toch met een magistraal uitzicht op de hemel die alles en iedereen overspant. Herkenbaar?

Tim Enthoven doet op dit moment mee aan de manifestatie Pick Me Up in Londen met hedendaagse grafische kunstenaars. Enthoven, die drie jaar geleden cum laude afstudeerde, heeft zijn internationale doorbraak al achter zich. In de Verenigde Staten zal men hem vooral kennen van de cover van 18 november 2011 van The New York Magazine. Enthoven tekende 1028 kleine figuurtjes op één blad. Het doet denken zo’n ouderwets vel met ‘wrijffiguurtjes’ van letraset die op architectenbureau’s gebruikt werden voor de stoffage van bouwtekeningen. Op die vellen stonden hooguit twintig unieke figuurtjes in een loop maar bij Enthoven zijn echt alle 1028 figuurtjes uniek. Hij werkte er zestig uur aan. Zijn illustratie verbeeldt uiterst treffend de ongelijke ruil tussen 1027 Palestijnse gevangenen met de Israëlische soldaat Gilad Shalit.

Tim Enthoven liet in de canvasconnectie enkele van zijn favouriete prenten en illustrators zien, waaronder Egon Schiele, Titiaan en een prent van Lucas van Leyden. Een ontdekking is voor mij het werk van de Amerikaanse outsider artist Henry Darger. (1892-1973)

timenthoven.nl | michaelminneboo.nl

meer comic noir

meer comic noir

De Ladder

16. niet gierig zijn
17. arm willen zijn
18. bij jezelf komen
19. niet teveel toegeven aan slaap
20. alert zijn
21. niet bang zijn
22. niet op eer uit zijn
23. niet trots zijn
24. zacht en eenvoudig zijn, argeloos zijn en het kwaad niet zoeken
25. bescheiden zijn
26. onderscheid kunnen maken
27. innerlijk stil zijn
28. kunnen bidden
29. zich door niets in de war laten brengen
30. vol zijn van geloof, hoop en liefde.

homilie van vader Thomas over Johannes Climacus [ orthodox.be ]

Johannes Climacus , ook Johannes Scholasticus, Johannes van de Ladder en Johannes van Sinaï, (505/579 - Sinaï, 605/649) was een Syrisch kluizenaar. Hij werd kluizenaar op verschillende plaatsen in de Arabische woestijn en abt van het Katharinaklooster op de berg Sinaï toen hij 75 jaar was. Kort vóór zijn dood deed hij afstand van zijn ambt om terug te keren naar zijn eenzaam bestaan. Hij was een ascetisch schrijver, wiens werk gedurende 15 eeuwen gebruikt werd door hen die op zoek waren naar een heilig leven. Hij wordt afgebeeld als abt die een ladder draagt en als een man die een visioen heeft waarbij een ladder dor monniken beklommen wordt. Zijn feestdag is in de Rooms-katholieke Kerk en de Orthodoxe Kerk op 30 maart. De Orthodoxe Kerk herdenkt hem ook nog op de vierde zondag van de Grote Vasten.
 
Bron: nl.wikipedia.org

De Ladder

1. trouw zijn aan je keuze
2. vrij zijn
3. de woestijn ingaan
4. gehoorzaam zijn
5. boetvaardig zijn
6. denken aan je dood
7. verdriet kunnen hebben
8. niet kwaad worden en zachtmoedig zijn
9. kwaad kunnen vergeten
10. geen kwaad spreken
11. niet kletsen
12. oprecht zijn
13. nooit vertwijfeld raken
14. niet toegeven aan gulzigheid
15. kuis zijn

Heilige Johannes Climacus, Ladder naar God

comic noir [ 1 ] | [ 2 ] | [ 3 ] | [ 4 ] | [ 5 ] | [ 6 ] | [ 7 ] | [ 8 ] | [ 9 ]

Vorige week kocht ik in de witte boekhandel voor nog geen zeven euro een fraai verzorgde hardcover van Taschen met een verzameling reisadvertenties uit de vorige eeuw. Onder redactie van Jim Heimann verscheen bij Taschen al de serie All American Ads waar ik vier delen van heb staan. Ook daarin staan reisadvertenties en affiches en er is een flinke overlap tussen de boeken.

Taschen grossiert vooral in eye candy en de teksten beperken zich tot bijschriften en korte hoofdstukjes. Ik heb me een beetje laten onderdompelen in de eerste decennia van de vorige eeuw, toen er nog geen massatoerisme bestond. Reizen was exclusief voor de rijken. Eerst ging alles per oceaanstomer en trein. Na de Eerste Wereldoorlog had de auto in de Verenigde Staten de trein als vervoermiddel ingehaald. In de jaren dertig ontstonden de eerste luchtvaartdiensten voor passagiers.

Het boek beperkt zich voornamelijk tot de Verenigde Staten, maar er staan ook affiches in van chique Europese locaties. Voor de rijke Amerikanen waren dat Parijs, de Rivièra, Zwitserland en Italië. Je boekte een hotel dan niet voor een weekje maar voor een heel seizoen. De schatrijke Lord Marchmain uit Brideshead Revisited kocht zelfs een complete palacio aan het Canal Grande in Venetië. Deze grandeur wordt in de reisadvertenties en reisaffiches van honderd jaar geleden prachtig weerspiegeld.

Vintage Traveling | blader door het boek [ taschen.com ]

“We are such stuff As dreams are made on; and our little life Is rounded with a sleep.” horen we Prospero in The Tempest van Shakespeare zeggen. Prospero bedoelt dat wij zélf gemaakt zijn van het “spul” waar dromen van gemaakt zijn. Maar we hebben spiegels nodig om dat te kunnen zien. Bij de opening van de tentoonstelling met werk van Bernard Verhoeven afgelopen vrijdag in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem moest ik telkens aan Shakespeares woorden denken. De prenten van Verhoeven hebben soms de ovale vorm van de archetypische spiegel en de ruimte die zij openbreken, is de ruimte van de droom. De wereld is er op een vreemde manier gekanteld waardoor je even kunt zien dat het kleine afgescheiden bewustzijn omringd is door een “slaap". 

Het balkon in de voormalige buitensociëteit uit 1873-75 waarin het MMKA gevestigd is, vormt een ideale lokatie  voor Verhoevens prenten waarin de architectuur een vooraanstaande plaats inneemt. De omloop onder de koepel waar de prenten zijn tentoongesteld en de prenten zélf lijken soms in elkaar geschoven zoals in Escher’s bekende litho van de prentengalerij. Het vertrouwde en het vreemde, het binnen en buiten doordringen elkaar en ik ben die wonderlijke grensbewoner die ziet dat hij gemaakt is van hetzelfde “spul” als waar dromen van gemaakt zijn.

Het werk van Verhoeven ademt de geest van de tweede helft van de negentiende eeuw die onmiskenbaar dubbel was. Het was de tijd van de positivistische wetenschap en objectiveringskoorts. De keerzijde daarvan was een verlangen naar het occulte en mysterieuze. Niet alleen de dieselmotor en de röntgenstralen werden uitgevonden en ontdekt, maar ook het onderbewustzijn.

Als er in de twintigste eeuw een kunstenaar is geweest die het dubbele karakter van deze tijd op mij heeft overgebracht, dan is het wel Max Ernst. In zijn collages van objectiverende staalgravures plakt hij een raadselachtige en vaak spookachtige wereld in elkaar waarin wetenschap en spiritisme, droom en werkelijkheid elkaar ontmoeten in een super-werkelijkheid, een boven-werkelijkheid, waaraan het surrealisme zijn naam te danken heeft. 

De wereld van Bernard Verhoeven verwijst vaak naar de negentiende eeuw maar is nog meer het thuisland van het anachronisme en irrationalisme. Tijdsbeelden vloeien in elkaar over. Vormen volgen soms gehoorzaam hun functie, een andere keer de fantasie en dan herinneren ze mij aan achttiende eeuwse meetinstrumenten uit het Teylers Museum: kastjes met rare voetjes en armpjes die zich nog vast lijken te klampen aan een alchemistische oorsprong. Soms schemert het absurdisme van Monty Python regisseur Terry Gilliam door, een andere keer een architectonisch visioen van de Brusselse tekenaar François Schuiten en weer een andere keer een broeierig Freudiaanse tafereel.

The medium is in Verhoeven’s prenten een belangrijk bestanddeel van the message. Meestal tekent en schildert hij dun op gekleurd papier. Hierdoor schijnt er overal in de voorstelling van binnenuit eenzelfde licht. Net als bij een sepia is het beeld van een homogene substantie gemaakt. Vaak is er een gebroeders van Limburg-achtige obsessie voor het detail en dat versterkt de zuigkracht van de beelden. De kracht van een prent is tenslotte niet de afmeting maar het vermogen om je een andere wereld in te leiden.

Bernard Verhoeven (Nijmegen 1960) beoefent een klassieke tekentechniek: eerst wordt de tekening opgezet met potlood, dan wordt er met zwarte, verdunde waterverf een monochrome (eenkleurige) onderschildering gemaakt waarin de lichte en donkere partijen aangegeven worden. Tot slot wordt met waterverf kleur toegevoegd en met Oost-Indische inkt meer contrast en accenten aangebracht.

Niet alleen de techniek, ook de voorstellingen doen op het eerste gezicht aan alsof ze uit vroeger tijden stammen. We zien bijvoorbeeld huizen in negentiende-eeuwse neostijlen, oude kerkinterieurs en moeilijk te dateren huiskamers. Binnen deze rijk gedetailleerde omgevingen zijn personen te zien in bijvoorbeeld geplooide gewaden, met hoge koopmanshoeden of ridderhelmen op of omringd door halo’s. Gebouwen, kleding en attributen verwijzen naar verschillende tijden, ook naar het heden, en worden naast fantasie-elementen in hetzelfde werk gezet. Wat het allemaal precies betekent blijft raadselachtig.

Bron: mmkarnhem.nl

meer hedendaagse tekenaars | bernardverhoeven.nl

Authentiek zijn is synoniem geworden voor betrouwbaar zijn; wie draait, is onecht en wie onecht is, is niet te vertrouwen. Een ander voorbeeld is de ego-etalage Facebook, waarin mensen louter de leuke kanten van hun leven tonen. Deze obsessie met authenticiteit werkt existentiële twijfel in de hand over werk, huwelijk, leven en liefde. Daar worden mensen ongelukkig van, volgens Doorman.
 
Rousseau heeft ons opgezadeld met de erfzonde van echt en onecht, zo betoogt filosoof Maarten Doorman in zijn laatste boek Rousseau en ik. De Zwitsers-Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) is de uitvinder van een idee dat gaandeweg een obsessie voor de westerse cultuur is geworden; het authentieke ik. Door Rousseau zijn we in de greep van een verlangen naar echtheid zoals die volgens hem gevonden kan worden in jeugd, de natuur, liefde en spontaniteit. Doorman gaat in zijn boek in op de problemen van authenticiteit en de paradoxen in het denken en handelen bij Rousseau zelf.
 
Bron: boeken.vpro.nl

Rousseau en ik [ maartendoorman.nl ]

Van de acht oscarnominaties wist The Nun’s Story er in 1960 niet één te verzilveren omdat Ben Hur er dat jaar met bijna alle prijzen vandoor ging. Toch is deze film met Audrey Hepburn als Sister Luke in de hoofdrol net als Ben Hur een klassieker geworden. De rol van de Belgische non was de Engels-Nederlandse actrice op haar lijf geschreven, ook al werd ze met het tegengestelde typetje Holly Golightly uit Breakfast at Tiffany’s wereldberoemd als style icoon. Met haar grote ogen is zij als sister Luke de vleesgeworden onschuld maar met haar belijdenissen komt zij ons ook naderbij: “Heer, telkens zondig ik weer omdat ik mij niet aan de Regel kan houden. En ook als het mij lukt om mij aan de Regel te houden, ben ik daar trots op en heb ik alweer gezondigd.”

De mooie technicolor opnamen in Afrika geven soms het gevoel naar een koloniaal polygoonjournaal te kijken. De Nun’s Story krijgt hier net als in Tabu: A Story of the South Seas uit 1931 van F.W. Murnau het karakter van een klassieke documentairefilm over volkenkunde. Wanneer Audrey Hepburn met een stralende lach tussen de Afrikaanse kinderen staat terwijl ze een baby in haar armen houdt, zien we de toekomstige ambassadrice van Unicef. De filmscore is gecomponeerd door Franz Waxman (bekend van o.a. Rebecca, Suspicion, Sunset Blvd., Rear Window, Stalag 17 en Peyton Place).

The Nun’s Story [ imdb.com ]

Is Fetih 1453 een nationalistisch heldenepos? Verkondigt deze film de superioriteit van de Turken en de islam? Geeft Fetih 1453 geen plat beeld van de historische werkelijkheid? Met deze vragen ging ik gisteren naar de bioscoop om de duurste Turkse film aller tijden te zien.

Special effects of zwaardgevechten boeien mij niet echt, maar des te meer ben ik geïnteresseerd in de Turkse interpretatie van de val van Constantinopel in 1453. Als erfgenaam van de historieschilderkunst is film waarschijnlijk hét medium dat onze beeld van de geschiedenis bepaalt. Onlangs hoorde ik Pieter Raedts, auteur van De Ontdekking van de Middeleeuwen op televisie nog zeggen dat ons beeld van de Middeleeuwen zich beweegt tussen het rauwe beeld uit Flesh en Blood en het idyllische beeld van de hobbitstee uit Lord of the Rings. Zo zullen er nog steeds veertigplussers zijn die het gezicht van Jeroen Krabbé voor ogen komt wanneer ze van Willem van Oranje horen en bij Floris V denken we tegenwoordig bijna alleen nog maar aan Rutger Hauer.

Zeven jaar geleden zag ik met Patrick al Kingdom of Heaven (2005), een spektakelfilm die parallellen toont met Fetih 1453. In beide films gaat het over twee glorieuze overwinningen van islamitische krijgsheren (resp. Saladin en Mehmet II) en twee christelijke steden die door moslims worden ingenomen (resp. Jeruzalem en Constantinopel). Het wapengekletter volgt de trend van Gladiator (2000), The Return of the King (2003), Troy (2004), Alexander (2004) en 300 (2006). Maar Kingdom of Heaven is een Hollywood-productie waarin hoofdpersoon Orlando Bloom een verzoener is tussen twee godsdiensten die elkaar op leven en dood bevechten. De boodschap is dat het Koninkrijk der Hemelen in je hart ligt, in het respect voor anderen. Het is een moreel appèl om boven de partijen te staan met de suggestie dat de God van de christenen en Allah één en dezelfde is. In het post-christelijke Europa ontbreekt ons het onderscheidingsvermogen om te zien dat er nog altijd een onoverbrugbaar verschil is. We gooien religie te gemakkelijk op één hoop: óf we beschouwen alle religies als iets achterlijks óf we projecteren met ons verstand achter alle religies dezelfde idee die we dan best wel ‘god’ willen noemen.

Op dit relativisme kun je Fetih 1453 niet betrappen. De film is er zeer duidelijk over: “Er is maar één God en Mohammed is Zijn Profeet.” Je hoort de islamitische geloofsbelijdenis enkele malen, maar nog vaker hoor je in de film “Allahu akbar!” schreeuwen als geloofsbelijdenis in zijn meest verkorte vorm én als strijdkreet. Allah is niet alleen groot, de legers van Mehmet II en de Turkse trots zijn ook zeer groot. De film begint in het jaar 627. De Profeet, die we natuurlijk niet in beeld zien, spreekt de historische woorden: “Voorwaar, u zal Constantinopel veroveren. Wat een prachtige leider zal hij zijn en wat een krachtig leger zal dat zijn!” Ruim achthonderd jaar moeten de moslims op deze leider wachten. Op 30 maart 1432 wordt hij in Edirne geboren als Mehmet II, de zoon van sultan Murat II. We slaan dan 19 jaar over en gaan naar 3 februari 1451, het jaar dat Murat II sterft en Mehmet II zijn vader als sultan opvolgt. Fetih 1453 vermeldt als educatieve multimedia telkens de locatie en de datum rechts onderaan in beeld. Turkije werd onder Atatürk een westers land en ging over op het latijnse schrift en de gregoriaanse kalender en Fetih 1453 volgt dus het westerse schrift en de kalender. Maar voor Mehmet was 1453 AD eigenlijk 831 AH (Anno Hegirae)

Daarna zien we de troonopvolging van Mehmet II in 1451 en de geschiedenis die daar op volgt. In een droom wordt de jonge sultan verteld dat hij de uitverkorene is waar Mohammed over sprak. Hij zal de veroveraar van Constantinopel worden. In een indrukwekkende 3D vogelvlucht en panorama zien we de Byzantijnse hoofdstad met de centrale Hagia Sophia nog zonder minaretten. Ook het langwerpige hippodroom springt eruit. De 3D-simulaties van de rijke Byzantijnse interieurs zijn best wel aardig gemaakt, maar de 3D-simulaties van het Vaticaan zijn erg mager. Je waant je hier meer in een 3D programma uit de jaren negentig. Vergeleken bij de Hollywood-productie Kingdom of Heaven is de CGI duidelijk onder de maat. Fetih 1453 werd dan ook gemaakt met een budget van maar 17 miljoen dollar. In Hollywood had deze productie zeker acht keer zoveel gekost. Ter vergelijking: Kingdom of Heaven kostte 135 miljoen dollar in 2005.

De gevechten zijn overtuigend in beeld gebracht waarbij de kunst is afgekeken van Gladiator, The Return of the King, Troy en Kingdom of Heaven. Dat betekent de bekende close ups van afgehakte ledematen, fonteinen van bloed en gezichten die met een ploertendoder tot moes geslagen worden. Ja, je moet ervan houden. Op het eind ontaardt Fetih 1453 in spierballenporno: twee look a likes van Conan the Barbarian vechten en krijsen als wilde beesten het verhaal tot een happy end. En dat is natuurlijk de glorierijke overwinning, niet alleen voor Mehmet II en de Ottomanen maar ook voor de islam. Terwijl de Turkse held Hassan bovenop een vestingtoren met Byzantijnse pijlen doorzeefd wordt, plant hij de rode vlag met de halve maan. Constantinopel is Turks en islamitisch geworden en is dat na 559 jaar nog steeds.

Mijn vermoedens zijn bewaarheid en dat is jammer. Fetih 1453 is een erg ééndimensionale film geworden. Hollywood op zijn Turks. Good guys tegen bad guys. Mehmet II is een heldhaftige en edelmoedige sultan die nergens in faalt. Hij wint elk zwaardgevecht, met boogschieten is het altijd midden in de roos en ook met schaken zet hij de tegenstander tijdens een dialoog schaakmat. Zo weinig reliëf er zit aan Mehmet II zo vlak is ook de figuur Constantijn XI Paleologus. Zoals de Hollywood-nazi altijd door een acteur met een onsympathiek gezicht gespeeld wordt, zo is de laatste Byzantijnse keizer een afstotelijke figuur. In het hippodroom zweept hij zijn volk op. “Dood aan de Turken! Dood aan de ongelovigen!” bralt hij als een hysterische volksmenner.

Op deze manier zien we een geschiedenis in beeld gebracht die uit bordkarton is gesneden. In een flash back laat Fetih 1453 nog even zien hoe kruisridders een heel dorp uitmoorden met vooral beelden van vrouwen met kinderen die wreed gedood worden. Het zijn uiteraard altijd de ánderen die zich aan genocide schuldig maken. Nationalisme is nooit subtiel en verheerlijkt per definitie het eigen volk en zijn glorierijke leider.

Het is veelzeggend dat een Hollywoodfilm als Kingdom of Heaven de islamitische krijgsheer Saladin afbeeldt als een edelmoedige krijgsheer en een boodschap verspreidt van verzoening en geen eindzege claimt voor het christendom of de islam. Fetih 1453 is daarentegen een islamitische triomffilm geworden. In een van de scenes tijdens het beleg zien we een processie waarin een grote icoon van de Moeder Gods wordt meegedragen terwijl in het Grieks de akathist tot de Moeder Gods gezongen wordt:

Wanneer een Turkse kanonskogel vlakbij inslaat, vallen de gelovigen op de grond en laten de grote icoon vallen. De beeltenis van de Moeder Gods valt plat in het stof. Voor orthodoxe christenen is dit ongeveer even pijnlijk als het scheuren van bladzijden uit de koran voor moslims. Maar zo weinig protesten je hoort over deze scene in Fetih 1453, zoveel protesten hoorde je over de korte film fitna van Geert Wilders. Uit angst voor nationalisme en ‘eigen volk eerst’ gaan we, zonder ons dat goed te beseffen, blijkbaar zover dat wij het eergevoel en het ‘eigen volk eerst’ van ‘onze’ minderheden gaan verdedigen. Ook dát is niet eerlijk. Dat we soms zo met twee maten meten, kan Fetih 1453 ons misschien wat beter laten zien.

filmbespreking op rkk.nl | fetih1453 [ imdb.org ]

In de negentiende eeuw was het Ottomaanse Rijk de oude zieke man van Europa, maar op het moment lijken de rollen omgedraaid. Terwijl buurland Griekenland financieel door de knieën is gegaan en kreunend door Europa overeind moet worden gehouden, bloeit de Turkse economie. Turkije is trots. En zoals het in de geschiedenis meestal gaat: wanneer een land trots is, wordt de glorierijkste episode uit het verleden erbij gehaald om de eigen superioriteit te vieren. Turkije doet dat op dit moment met Fetih 1453, een film over het beleg van Constantinopel door de Ottomaanse legers van sultan Mehmet II.

In de nationalistische negentiende eeuw waren er volop opdrachten voor historieschilders om de nationale trots aan te spreken met heroïsche taferelen uit de vaderlandse geschiedenis. Hoe imposanter de doeken waren, hoe groter de heldendaden, dat was het idee. Een van de grootste schilderijen van ons land is de Slag bij Waterloo van Jan Willem Pieneman uit 1824. Het meet 5,76 x 8,36 meter en is vooral aan eerbetoon aan de gewonde prins van Oranje (de latere koning Willem II). We hadden Napoleon maar mooi op ons eigen grondgebied verslagen, was tot in de jaren dertig van de negentiende eeuw de gedachte. In werkelijkheid was er van de trotse Republiek uit de Gouden Eeuw weinig meer over. Dat Nederland nog bestond, lag aan de genade van de grootmachten die een bufferstaatje wensten tussen Engeland, Frankrijk en de Duitse Bond.

In de twintigste eeuw kwam het filmepos voor de historieschilderkunst in de plaats. Een mooi voorbeeld van een nationalistisch heldenepos is de film Geroi Shipki. Deze sovjetfilm uit 1954 moest het Bulgaarse volk eraan herinneren dat ze dankzij de Russen bevrijd waren van de Ottomaanse overheersing. Het is een pompeus drama vol heldenretoriek dat de Bulgaren kort na de Tweede Wereldoorlog leerde dat ze juist eeuwige dankbaarheid verschuldigd waren aan de Sovjet Unie. Bulgarije was niet door de Russen bezet, maar door de Russen bevrijd.

Fetih 1453 gaat dus over het het beleg en de val van Constantinopel. De bijna 1700 jaar oude stad is sinds de Oudheid al een van de meest strategische punten ter wereld, gelegen op de plaats waar twee continenten samenkomen, een belangrijke brug tussen Oost en West. Toen Constantinopel in 1453 eindelijk door de Ottomanen veroverd werd, was het ruim duizend jaar de hoofdstad geweest van het Oost-Romeinse en later het Byzantijnse Rijk. Constantinopel vormde het hart van een beschaving die tijdens de donkere Middeleeuwen superieur was aan de Europese beschaving.

Met de verovering in 1453 ging een wereld onder en ontstond een nieuwe grootmacht. Het Ottomaanse Rijk zou de Balkan annexeren en islamiseren en zich tot 1689 maximaal uitbreiden tot aan de poorten van Wenen. Daarna begon het verval en na 1850 ging het ineens snel. In 1877 viel Constantinopel bijna in Russische handen. De Westerse grootmachten die per se de Russische vloot uit de Middellandse Zee wilden houden, staken er tijdens het Congres van Berlijn in 1878 een stokje voor. Daarom heet Constantinopel tot op de dag van vandaag Istanbul. Met ruim dertien miljoen inwoners is het de grootste stad van Europa.

Fetih 1453 schijnt een onvervalste nationalistische film te zijn, maar toch wil ik graag gaan kijken. Op het forum moviemeter.nl schreef iemand :

We zullen zien.

Het beleg en de val van Constantinopel in 1453 [ nl.wikipedia.org ]

Font nerd Mark Simonson screende vorige week op zijn blog oscarwinnaar The Artist op het (historisch) verantwoord gebruik van typografie. Hij is zich ervan bewust dat 99,99% van het publiek niet de dingen ziet die een expert ziet, maar maakte toch een rapport. In period pieces als The Artist (2011), Good night and good luck (2005) en Mad Men (2007-nu) stellen art directors en set decorators zulke hoge eisen aan de detaillering dat adviezen van experts als Mark Simonson voor hen onmisbaar is om een bepaald tijdsbeeld tot in de kleinste details nauwkeurig te reconstrueren.

Op het forum van typophile.com was zes jaar geleden een discussie over de belettering van “CBS NEWS"in de film Good night and good luck. Een anachronisme en dus een blunder van de art director was het oordeel van Peter Edinin in het artikel Good Film, Shame About the Helvetica in de New York Times. Want de flash back in deze film waarin we meegenomen worden naar de CBS studio speelt zich af in 1953 en de Helvetica zag pas in 1957 het licht. Font detective Stephen Coles oordeelde anders. De art director had niet geblunderd want de belettering van CBS NEWS was in de Akzidenz Grotsek, een voorloper van de Helvetica en die bestaat al sinds 1896. Een doorsnee typograaf en een journalist van de NYT zien geen verschil tussen de vrijwel identieke Helvetica en de Akzidenz Grotesk maar voor eagle-eyed experts als Mark Simonson en Stephen Coles blijft het verschil niet verborgen. Het is leerzaam en leuk om door hun bril mee te kijken.

Een maand later schreef Scott Vogel in The Washington Post dat zijn collega van The New York Times ernaast zat: “the Helvetica on the CBS News logo on the film’s set was actually the pre-Helvetica font Akzidenz-Grotesk.”

typophile.com | marksimonson.com

Een tentoonstelling die we absoluut moeten gaan zien al is het maar om Die Toteninsel van Arnold Böcklin weer eens te zien waar je normaal gesproken voor naar Berlijn moet.

Het symbolisme kwam voort uit de filosofie en poëzie en was nauw verbonden met muziek. Zo liet Kandinsky zich inspireren door de muziek van Schönberg en schreef Rachmaninov een compositie bij Het dodeneiland van Böcklin. In de tentoonstelling kun je deze kruisbestuiving tussen de verschillende kunstdisciplines zelf ervaren door composities te beluisteren uit de tijd van het symbolisme.

vangoghmuseum.nl

De DVD heeft een nieuw soort filmliefhebber in het leven geroepen en ik ben er één van. Met de afstandsbediening op de bank kan ik eindeloos fragmenten terugdraaien, beelden bevriezen of aftitelingen stopzetten. Hoeveel filmfreaks zouden er zijn die zich bezighouden met het lezen van voorpagina’s van kranten in films? Sinds je met de DVD stilstaande beelden zonder kwaliteitsverlies kunt krijgen, kun je de krant met het breaking news uit een jaren veertig film noir gaan lezen. Het ging voor het korte moment oorspronkelijk om de vette kop, maar toch is er voor de film een hele pagina in elkaar gedraaid. Het is leuk om deze eens te gaan bestuderen. Still forever. Op het web ben je nooit alleen en op internet zijn er genoeg plekken voor filmliefhebbers met een hobby. Zo kun je op de Internet Movie Cars Data Base eindeloos naar modellen zoeken die auto- en filmliefhebbers voor je gespot hebben. En op de Movie Title Stills Collection kan iedere fontfreak genieten van de typografische rijkdom van filmtitels.

Grafisch vormgever en letterontwerper Mark Simonson is een font nerd met een fijne neus voor vintage type. Op zijn blog laat hij regelmatig zien welke lettertypen hij heeft opgeduikeld na het zien van een oude film, het lezen van een vintage magazine of brochure. In zijn laatste post The Artist vs. The Lettering Artist inventariseert hij de lettertypen die voor oscarwinnaar The Artist zijn gebruikt. The Artist citeert rijkelijk uit de zwijgende film en de typografie is daarom gebaseerd op art deco letters uit de jaren twintig.

marksimonson.com

In eigen land zijn er documentaires gemaakt over kinderen van NSB’ers met als centrale vraag: “hoe is het om een kind te zijn van foute ouders?” Vaak kiezen de nakomelingen voor een van de uitersten. Ze breken volledig met hun ouders en vaak ook met de familie óf ze blijven de ouders verdedigen en keren zich vol wrok af van de maatschappij. Maar sommigen slagen erin om met hun belastende familienaam en zelfs met hun ouders in het reine te komen. De israëlische regisseur Chanoch Ze’evi maakte vorig jaar een documentaire over de afstammelingen van vijf monsters van het Derde Rijk: De achternichten van Hermann Goering en Heinrich Himmler, de kleinzoon van Rudolf Hoess, de dochter van Amon Goeth en de zoon van Hans Frank.

Het indrukwekkendste moment van de documentaire is het bezoek van Rainer Hoess aan Auschwitz. Hij bezoekt de villa waar zijn grootvader Rudolf Hoess als kampcommandant woonde en waar zijn vader opgegroeide. Op foto’s en Agfa filmopnames zie je zijn vader met zijn broertjes en zusjes spelen in een ommuurde idyllische tuin, terwijl daarbuiten de joden in de crematoria verbrand worden. De kinderen mochten de aardbeien uit de tuin alleen eten als ze eerst de as afspoelden. Rainer Hoess heeft in Auschwitz een ontmoeting met een groep Israëlische scholieren, die hem vragen mogen stellen. Hij wordt voorgesteld als de kleinzoon van de kampcommandant van Auschwitz. “Waarom bent u hier?” vraagt een mooi meisje hem met een vijandige blik. “Voelt u zich schuldig over de misdaden van uw grootvader?", vraagt een ander. “Mijn familie is hier vermoord", begint een meisje maar stikt in haar tranen.

Opvallend is dat de afstammelingen van de derde generatie en in de tweede lijn (achternichten Bettina Göering en Katrin Himmler) en ook kleinzoon Rainer Hoess zich beter verzoend hebben met hun afstamming dan Niklas Frank. De 73-jarige zoon van de gouverneur generaal van de bezette gebieden in Polen, rekende in 1987 met zijn vader af in zijn boek Der Vater: eine Abrechnung (Nederlandse titel: Vader, ik haat je) Hij wordt in de documentaire gevolgd tijdens de lezingen die hij geeft aan middelbare scholieren en volwassenen. We zien een eenzame en gekwelde man met een missie. Tijdens iedere lezing, leest hij een gedetailleerde beschrijving van de executie (ophanging) van zijn vader op 1 oktober 1946 in Neurenberg. In iedere lezing stelt hij zijn vader opnieuw terecht en knoopt hij hem op. Het vijfde gebod, eert uw vader en uw moeder, kan hij niet realiseren, verontschuldigt hij zich voor zijn publiek.

Voor Rainer Hoess is als kleinzoon de afstand groter, maar ook hij brak in 1984 definitief met zijn vader. Die groeide als kind op binnen de ommuurde tuin in Auschwitz en had geen schuld aan de misdaden van de grootvader. Maar Rainer kon zijn vader niet meer verdragen omdat hij zijn kinderen sloeg wanneer deze emoties toonden. In Auschwitz wordt Rainer omhelsd door een oude joodse man die het concentratiekamp overleefde. Hij huilt maar herstelt zich gedisciplineerd. Een loutering die je Niklas Frank ook van harte gunt.

Hitler’s children op het One Worl Festival [ oneworld.cz ]

In het essay over Mark Rothko in The Power of Art geeft Simon Schama een treffende en humoristische beschrijving van het levensgevoel in het naoorlogse Amerika. Uit angst voor een nucleaire oorlog hadden de massamedia een roze wolk over de Verenigde Staten doen neerdalen.

Met de American Dream werd de Amerikanen een heldere blik op de werkelijkheid ontnomen. De apocalyptische paddenstoelwolken bleven achter de horizon en de ideologische oorlog tussen kapitalisme en communisme werd tussen de Martini´s in de koelkast gezet.

Vrijdagavond keek ik naar Good night and good luck (2005), een van de beste Amerikaanse films van het afgelopen decennium en in 2006 had deze absoluut een oscar moeten winnen. Maar het bleef bij zes nominaties. Evenals de oscarwinnaar van dit jaar, The Artist, is Good night and good luck een period piece dat nauwkeurig een tijdsbeeld reconstrueert. De producer durfde het aan om production designer Jim Bissell zijn zin te geven en alles in zwart-wit te laten filmen. Net als bij The Artist werkt dit als een tijdmachine. We worden ondergedompeld in de jaren vijftig en maken een tijdreis door het hoofdkwartier van de CBS waar het, net als overal in die dagen, blauw stond van de sigarettenrook. Dat geeft een geweldige couleur locale aan deze stijlvolle zwart-witfilm. Clooney maakte zijn film met een klein budget van 7,5 miljoen dollar en alles werd in relatief korte tijd in de studio opgenomen. Good night and good luck duurt maar 93 minuten en dat is een prima lengte voor een film met veel dialogen. Deze worden enkele malen op een natuurlijke wijze onderbroken met een jazzy muzikaal intermezzo. En na drie lange monologen van hoofdrolspeler David Strathairn is de boodschap goed overgekomen.

Het begint in oktober 1958 met een speech van Edward R. Murrow, de presentator van het CBS-programma See it Now voor een conferentie van the Radio-Television News Directors Association and Foundation. Voordat hij gaat spreken, zien we helemaal in het begin van de film sfeerbeelden van het publiek, de vleesgeworden American Dream. Zelfvoldane mensen die beroepsmatig met hun levens verstrengeld zijn met de massamedia. Het nieuwe medium televisie wordt vooral gebruikt om het miljoenenpubliek in een roze wolk te houden terwijl de sponsors hun producten kunnen aanbieden. Edward R. Murrow geniet alom respect omdat hij in 1953 een persoonlijke strijd heeft gevoerd met senator Joseph McCarthy. Hij is een stoïcijnse man die tijdens zijn televisieboodschap altijd een sigaret in zijn linkerhand houdt en afsluit met de woorden Good night and good luck.

Nadat de film met deze speech begonnen is, volgt een lange flash back en gaan we terug naar 1953 wanneer de communistenjacht in volle gang is en de media onder druk staan. McCarthy is een grootinquisiteur geworden die vaak zonder enig bewijs mensen laat aanklagen als communist en dus als staatsgevaarlijk. De vrijheid staat in Amerika op het spel. Weinigen zijn zich daar zo van bewust als Edward R. Murrow. In zijn tv-column See it Now bekritiseert hij de dolle jacht op communisten en met zijn invloedrijke programma krijgt hij de machtige senator persoonlijk tegen zich. Hij wordt nu beschuldigd van communistische activiteiten. Voor de grote baas van CBS wordt het nu een probleem, want de meeste sponsors willen rust in de tent en het volk zijn opium geven. Na een lange flashback eindigt de film met de speech uit het begin :

Halverwege zit nog een lange monoloog van Murrow. De boodschap is daardoor niet te ontwijken. Op slimme wijze is het taboe doorbroken dat kwaliteitsfilms nooit te prekerig een boodschap mogen verkondigen. In een period piece dat zich afspeelt in de jaren vijftig horen spruitjeslucht, sigarettenrook en een waarschuwend vingertje. George Clooney maakte deze film juist omdat de massamedia dat laatste in de 21e eeuw nog altijd hard nodig hebben.

Good night and good luck

Op donderdag 21 april 2011 werd Nektarios in het bijzijn van zijn peetvader Jozef van den Berg in de Waal bij Neerijnen gedoopt door vader Dušan en met de myronzalving aangenomen in de Heilige Orthodoxe Kerk. Aanwezig waren verschillende diakenen en lectors van de Servische parochies Sveti Nektarije Eginski uit Breda, Sveta Trojica uit Rotterdam en de Russische parochie heilige Tychon uit Nijmegen en een zeventigtal orthodoxe gelovigen en belangstellenden.

doop in de Waal [ 1 ] fotoreportage

Na het succes van Out of the Past (1947) kregen Robert Mitchum en Jane Greer twee jaar later samen weer de hoofdrol in een film noir. Toch is The Big Steal eerder een roadmovie dan een volbloed noir. Het verhaal speelt zich af in het zonnige Mexico waar Mitchum en Greer elkaar in Out of the Past voor het eerst hadden ontmoet. Voor de producent was Mexico het logische decor voor de comeback van het duo uit het succesvolle Out of the Past.

Toen ik de film aanzette, was ik teleurgesteld want de distributeur had een ingekleurde versie in de DVD-box gedaan en een ingekleurde film noir is not done. Maar omdat The Big Steal een vrij luchtige, maar ook spannende en in vlagen erg grappige roadmovie is, had ik er na tien minuten al geen moeite meer mee. Integendeel, de geretoucheerde beelden van het Mexico kort na de oorlog, deden me denken aan de foto’s uit zestig jaar oude exemplaren van National Geographic Magazine. De kleuren liggen als een vlies over de zwart-witbeelden en geven meerwaarde aan de exotische omgeving van Vera Cruz, vooral als er stralend geretoucheerde sinaasappels in beeld komen.

The Big Steal is eigenlijk te luchtig om als echte film noir gelabeld te worden. Regisseur Don Siegel schakelt soms over naar de slap stick en doet daarmee nadrukkelijk afstand van het rauwe realisme van de film noir. Enkele luchtige momenten lopen vooruit op comedy-suspensers als North by Northwest en James Bond-films. Het genre voortvluchtige-man-vormt-met-aantrekkelijke-dame-een-gelegenheidsduo-in-wilde-achtervolgingen. Ronduit lachwekkend is de dolle rit met geprojecteerde filmbeelden achter een wild sturende Greer en Bendix. Het is niet melig bedoeld, maar het ziet er uit alsof de bestuurders met een joystick een computerspelletje aan het spelen zijn. De dialogen zijn zoals in de meeste films noir ijzersterk. Een van de leukste is de onderstaande tussen Duke Halliday (Mitchum) en Joan Graham (Greer):

The Big Steal [ movie2movie.nl ] | [ imdb.com ] | [ en.wikipedia.org ]

Ik kende het woord nog niet. Een Zapfenstreich is de hoogste militaire plechtigheid van de Bundeswehr en vindt ’s avonds in het donker plaats. Ik vond het gisterenavond een vreemde gewaarwording: fakkeldragende soldaten met Stahlhelme in het hart van Berlijn. Ik moest toch even denken aan de parade van de Sturmabteiling bij fakkellicht uit Triumph des Willens van Leni Riefenstahl. Sorry hoor. Aanleiding voor de Zapfenstreich was het afscheid van Bundespräsident Christian Wulff. Het volk was er fel op tegen en eerdere Bundespräsidenten bleven weg. Maar Angela Merkel was erbij.

Webdesigner Dan Rose ontwierp een site voor webdesigners om hen goede manieren bij te brengen. photoshopetiquette.com is helemaal web 2.0 maar de disciplines zijn niet gebonden aan één versie van Photoshop. Of je nu CS 5.5 gebruikt of de tien jaar oude Photoshop 7, organiseer je layers!

photoshopetiquette.com

In Celle kocht ik voor Michaela een Duitse uitgave van het dagboek The Garden Cottage Diaries van de 59-jarige Fiona J.Houston die een jaar lang in een sober huisje op het platteland leefde alsof het nog steeds 1792 was. Haar dagboek van een jaar in de achttiende eeuw is fraai vormgegeven met veel nostalgische eye candy en digitale ‘handgeschreven’ letters op gefotografeerd vergeeld papier. Bij deze ‘onthaastingsdroom’ in de comfortabele 21e eeuw, mag je het eelt op de handen, de jicht en de rammelende maag overslaan. Mit Haube und Hacke past ons goed omdat het onze passies bij elkaar brengt: geschiedenis, buitenleven en natuurlijke voeding.

I spent a year living as an 18th century teacher’s wife [ dailyrecord.co.uk ]

De afgelopen dagen waren we voor het eerst dit jaar voor langere tijd in Duitsland en was er tijd om in de boekhandels te neuzen naar de nieuwste uitgaven over Duitse geschiedenis. Frederik de Grote werd op 24 januari 1712 geboren en met de nationale herdenking in Potsdam beleefde het Friedrich Jahr 2012 al vroeg zijn hoogtepunt. Uitgevers en magazines hadden hun boeken en bijlagen in 2011 al klaar liggen en in de Duitse boekhandels is dat niet over het hoofd te zien. Geschiedenis leeft in Duitsland sowieso veel meer dan hier. Zo kocht ik nota bene bij een klein pompstation twee geschiedenis magazines van GeoEpoche over Pruisen en Wilhem II. In een boekhandel in Celle kocht ik Ich Friedrich II van Hans Bentzien waarin deze in de huid kruipt van der Alte Fritz (en ook van de junge Fritz). De 85-jarige Bentzien werd een halve eeuw geleden minister van cultuur in de DDR, maakte televisieprogramma’s en schreef boeken over geschiedenis. Het boekje is geïllustreerd met tekeningen die Adolph Menzel oorspronkelijk maakte voor Geschichte Friedrichs des Großen (1839-1842) van Franz Kugler.

Afgelopen weekend heb ik mij een beetje onder laten dompelen in de Silezische oorlogen die Frederik de Grote halverwege de achttiende eeuw voerde tegen Oostenrijk, Frankrijk, Rusland en Zweden. In 1761 leek het lot voor Pruisen bezegeld en stond het aan de rand van de afgrond. Maar op 5 januari 1862 (25 december 1861 in Sint Petersburg) geschiedde een wonder: tsarina Elisabeth overleed en werd opgevolgd door Peter III die een bewonderaar was van Frederik de Grote. Rusland sloot vrede met Pruisen en trok zich daarmee terug uit de Zevenjarige Oorlog. De coalitie viel uit elkaar en Oostenrijk moest uiteindelijk ook de strijd tegen Pruisen opgeven. In 1763 werd de oorlog afgesloten met de Vrede van Hubertusburg. Pruisen had standgehouden maar was wel pleite. Toch werd in 1763 in Potsdam een begin gemaakt aan het Neues Palais (foto onder) waar honderd jaar later de wieg zou staan van Wilhelm II.

De kaart van Europa was vrijwel onveranderd gebleven maar van nu af aan was Pruisen een grote mogendheid en speelde het in de daaropvolgende eeuw zijn deuntje mee in het concert der grote mogendheden. En wat voor een deuntje! Tussen 1861 en 1871 smeedde Bismarck Duitsland onder Pruisische aanvoering tot een eenheid. Aan het einde van de negentiende eeuw ging het Duitse Rijk in het concert der grote mogendheden steeds meer overstemmen. Het werd de grootste macht op het continent én na 1900 ook een bedreiging voor Engeland op zee. Hierdoor en door zijn centrale ligging in Europa was het Duitse Rijk in 1914 veroordeeld tot een meerfrontenoorlog tegen een coalitie van grote mogendheden die uiteindelijk sterker zou blijken. Na twee vernietigende wereldoorlogen waarin de Pruisische militaire agressie onmiskenbaar aanwezig was, werd Pruisen door de geallieerden in 1947 tenslotte opgeheven.

Pruisen [ nl.wikipedia.org ] | Preußen 1701-1871 [ shop.stern.de ]

Olrik, de aartsvijand van Blake en Mortimer uit de gelijknamige strip van Edgar P. Jakobs vertoont een opvallende gelijkenis met de acteur Brian Donlevy. Olrik’s voorloper kapitein Dagon verscheen voor het eerst in 1943 in het legendarische beeldverhaal de U-Straal. De film noir The Glass Key waarin Donlevy de gangster Paul Madvig speelt, dateert uit 1942.

Tijdens de Duitse bezetting was er ook in België een verbod op Amerikaanse films. De Brusselaar Edgar P. Jakobs kan deze Amerikaanse film noir dus niet gezien hebben in de oorlog. Misschien leende het charmeursnorretje en de nonchalante haarlok zich voor de schavuit die Jakobs voor ogen stond? In werkelijkheid baseerde hij de gangster Olrik op zijn eigen uiterlijk! Jakobs was dus zélf een look-a-like van Paul Madvig…

comic noir [ 1 ] | [ 2 ] | [ 3 ] | [ 4 ] | [ 5 ] | [ 6 ] | [ 7 ] | [ 8 ]