Categorie archief: schilderkunst

geruststellende Biedermeier

opnieuw gezien: Victoria II-1: A soldier’s daughter (2017)

VictoriaHet eerste seizoen van Victoria (2016) volgde dezelfde periode als de film The young Victoria (2009), van haar kroning in 1837 tot de geboorte van haar dochter Victoria (‘The Royal Princes’) in 1840. De art direction in de eerste elf episoden is van Tanya Bowd. (inmiddels opgevolgd door Niki Longmuir). Op de website architecturaldigest.com zien we een aantal Victoriaanse interieurs die door Tanya Bowd ontworpen zijn.

De benaming Victoriaans die we voor de periode 1837-1901 zijn gaan gebruiken, is overigens geen stijlaanduiding. Tijdens de lange regeerperiode van koningin Victoria was er een opeenvolging van neostijlen, waarbij in Engeland vooral de neogotiek (ca. 1840- ca.1870) veel invloed had. Maar ook Biedermeier komen we in Victoria’s interieurs veel tegen. Victoria was immers de dochter van een Duitse prinses en Albert van Saksen-Coburg was natuurlijk zelf een Duitser.

Biedermeier vertegenwoordigde hét levensgevoel van de Restauratie.

Biedermeier vertegenwoordigde hét levensgevoel van de Restauratie en keerde zich af van de pracht en praal van de achttiende eeuw. Huiselijke eenvoud en intimiteit, daar ging het om. Biedermeier stelde ook gerust in een tijd die onder hoogspanning stond, want de moderniteit wilde via het liberalisme binnendringen. Dat werd door alle vorstenhuizen in Europa in de eerste helft van de negentiende eeuw als zeer bedreigend ervaren.

De tv-serie Victoria laat naast al dat geruststellende Biedermeier ook zien wat er mis is in de Victoriaanse tijd. Het tweede seizoen begint in januari 1842 en de eerste beelden die we te zien krijgen komen niet uit Buckingham Palace maar uit Afghanistan. Daar was sinds 1838 namelijk een oorlog aan de gang, die bekend zou worden als de Eerste Brits-Afghaanse Oorlog.

In november 1841 dwong Mohammed Akbar Khan de Britten om zich terug te trekken. Aanvankelijk gebeurde dit ook, maar door onenigheid onder de Afghanen, maakten de Britten pas op de plaats. Op 23 december liet Akbar Khan de Britse leiders vermoorden waarop de definitieve terugtrekking op 6 januari 1842 begon. Daarbij werden ze aangevallen door omwonende Afghanen, al dan niet met steun van de autoriteiten in Kaboel, die de Britten juist een vrijgeleide hadden beloofd. Veel soldaten sneuvelden of werden krijgsgevangen gemaakt. Op 12 januari hielden de Britten bij Gandamak hun last stand. Slechts één overlevende, dr. William Brydon, wist op 13 januari veilig Jalalabad te bereiken. Daar sprak hij de legendarisch woorden “I am the army”.

Last stand at Gandamak
Last stand at Gandamak, January 1842
door William Barnes Wollen, 1898

De beelden uit het onherbergzame Afghanistan contrasteren enorm met de knusse interieurs in Buckingham Palace waar Queen Victoria het slechte nieuws uit Afghanistan verneemt. Met de Eerste Brits-Afghaanse Oorlog wordt er ook een parallel met het heden getrokken. Ook toen al liet een westerse grootmacht zich Afghanistan inzuigen en liep het verkeerd af.

Maar de oorlog in Afghanistan is niet het enige contrast dat in Victoria gebruikt wordt. Veel dichterbij huis, in de sloppenwijken van Londen, kwijnen de arbeiders weg in bittere ellende. Karl Marx, die na de revolutie van 1848 in 1850 naar Londen vlucht heeft deze aan den lijve ondervonden en schreef zijn magnum opus in de stad waar Victoria resideerde, daarbij gebruik makend van de bibliotheek van het British Museum. En in Ierland sterven tussen 1845 en 1849 honderdduizenden van de de honger, terwijl Engeland het rijkste land was dat de wereld tot dan toe gezien had.

A soldier’s daughter [ imdb.com ]

Lodewijk de Laatste

vandaag is het 195 jaar geleden dat Lodewijk XVIII (1755-1724) overleed

Vandaag precies 195 jaar overleed Lodewijk XVIII, de laatste Lodewijk van Frankrijk. Hij was de zoon van Lodewijk Ferdinand (1729-1765) en werd geboren als Lodewijk Stanislaus Xaverius. Zijn vader was de troonopvolger van Lodewijk XV (1710-1774) maar overleed al in 1765. Toen Lodewijk XV in 1774 stierf, werd hij opgevolgd door zijn oudste kleinzoon Lodewijk XVI (1754-1793). Met het koningschap ging de guillotine aan Lodewijk Stanislaus Xaverius voorbij. Na de mislukte vlucht van naar Varennes van zijn broer en schoonzuster Marie-Antoinette op 21 juni 1791, vluchtte hij naar Brussel. Overigens niet voor de laatste keer, want tijdens de Honderd Dagen in 1815 moest hij weer hals over kop vluchtten, ditmaal naar Gent.

Lodewijk XVIII
De Restauratie verzette zich tegen de vooruitgang. François Gérard, de schilder van dit staatsieportret, grijpt terug naar het Ancien Régime en negeert de Franse Revolutie volkomen. Lodewijk XVIII krijgt dezelfde behandeling als de Zonnekoning.
Lodewijk XVIII in ballingschap (1792-1814)
Lodewijk XVI werd onthoofd in 1793 tijdens de revolutie. Lodewijk XVIII was toen reeds gevlucht naar Brussel en daarna naar Westfalen en verklaarde zich tot regent van Frankrijk voor zijn minderjarige neef Lodewijk XVII. Dit kind was een gevangene van de revolutionairen en zou nooit regeren. Toen Lodewijk XVII in 1795 op tienjarige leeftijd onvindbaar was, verklaarde Lodewijk XVIII zichzelf tot koning. Hij woonde achtereenvolgens in Pruisen en in Verona in Italië en had te kampen met eenzaamheid en geldzorgen. Waar hij kwam moest hij smeken om gastvrijheid en financiële hulp. Uiteindelijk bood tsaar Paul van Rusland hem een paleis aan te Mittau in Koerland, vanwaar hij tevergeefs probeerde bij buitenlandse hoven belangstelling voor zijn zaak te wekken. Hij kon er wel een mini-hofhouding met een honderdtal trouwe hovelingen op na houden. In 1807, bij de Vrede van Tilsit tussen Napoleon en de nieuwe tsaar Alexander, werd hij gedwongen het vasteland van Europa te verlaten. Hij besefte dat hij nu slechts de keuze had tussen een ballingschap in Amerika of in het Verenigd Koninkrijk en bovendien was zijn relatie met zijn broer Karel, die reeds in Engeland woonde, slecht. De Britse regering had Lodewijk het liefst gehuisvest in Schotland, ver van Londen, om te voorkomen dat hij politieke invloed zou uitoefenen, maar dankzij de Britse koninklijke familie kon hij in het noorden van Essex blijven, op voorwaarde dat hij niet aan politiek zou doen. Zelfs werd hem verboden te titel van koning van Frankrijk te gebruiken.
 
Bron: nl.wikipedia.org

Na de val van Napoleon keerde Lodewijk Stanislaus Xaverius terug uit ballingschap en werd in 1814 koning Lodewijk XVIII van Frankrijk. De Bourbons waren na 22 jaar weer in ere hersteld. Hij werd de achttiende Lodewijk omdat Lodewijk XVII, het kind van Lodewijk XVI en Marie-Antoinette in 1795 in gevangenschap was gestorven. Omdat de Restauratie de Franse Revolutie terugdraaide, werd Lodewijk XVII met terugwerkende kracht erkend als wettige koning van Frankrijk, ook al heeft hij door de Franse Revolutie nooit kunnen regeren. Zijn beide ooms volgden hem op. Na de dood van Lodewijk XVIII werd zijn andere oom Karel X (1757-1836) koning van Frankrijk.

Karel X
Ook opvolger Karel X was tussen 1824 en 1830 nog bereid om zich als Prins Carnaval te laten portretteren. Het absolutisme was in de negentiende eeuw belachelijk geworden. Louis Philippe liet zich na de Revolutie van 1830 portretteren in burgerkleding in plaats van een hermelijnen mantel. En een paraplu nam de plaats in van de scepter.

Karel X was de jongste broer van de in 1793 vermoorde koning van Frankrijk. Een koning Lodewijk zou er in Frankrijk nooit meer komen, hoewel Lodewijk Anton (1775-1844), de zoon van Karel X na 1830 als Lodewijk XIX nog aanspraak maakte op de troon.

historiezucht

gisteren gekocht: Historiezucht (2013) van Marita Mathijsen
De obsessie met het verleden in de negentiende eeuw

HistoriezuchtSommige boeken zijn mij op het lijf geschreven. En soms begint dat al bij de titel. Bij het doorbladeren van Historiezucht voelde ik mij helemaal thuiskomen. Marita Mathijsen kent de verslaving aan de negentiende eeuw. (Je bent gelukkig nooit de enige die hier mee besmet is.) In haar aangename en speelse stijl spreekt ze over een ‘epidemie’ om de negentiende eeuwse obsessie voor geschiedenis te beschrijven. Deze ‘epidemie’ brak los aan het begin van de negentiende eeuw en zou leiden tot de democratisering van het verleden. Voor 1800 was geschiedenis het domein van de kerk en adel geweest en van vermogende liefhebbers, daarna werd geschiedenis van ons allemaal.

De natiestaat ontdekte het verleden, het eigen verleden in het bijzonder, als een belangrijk middel om het volk nationaal bewustzijn bij te brengen en op te voeden tot burgerschap. Vaderlandse geschiedenis is een product van het nationalisme in de negentiende eeuw. Daarvoor werd er neergekeken op het verleden, als iets dat oud en afgedankt was. Op de stenen van ruïnes liepen de ploegen stuk. De boer wierp die oude rommel aan de kant en ploegde voort. Totdat er archeologen op zijn akker kwamen die hem erop wezen dat er vroeger een oud kasteel op zijn land had gestaan. Marita Mathijsen vertelt er in de inleiding smakelijk over. Wanneer de boer zich bewust wordt van wat die oude rotzooi op zijn land vertegenwoordigt, namelijk nationaal erfgoed, slaat zijn afkeer voor afgedankte rommel om in trots. “Die stenen benne nog van het kasteel van de heren!”

In eeuwige verstrengeling
Op de omslag van Historiezucht staat het schilderij Les ombres de Francesca da Rimini et de Paolo Malatesta apparaissent à Dante et à Virgile van Ary Scheffer uit 1835. Het is een illustratie bij de Goddelijke Komedie van Dante. In de Divina Commedia komen Dante en Vergilius (rechts afgebeeld) in de tweede kring van de hel, waar ze onder anderen Paolo en Francesca tegenkomen. De zielen van beide verdoemden worden voortgedreven door de stormachtige wind, die als metafoor dient voor de wispelturige gevoelens van de twee overspeligen. Ze worden voor eeuwig voortgejaagd in hun verstrengeling. De keuze voor deze afbeelding op de omslag heeft een dubbele boodschap. Het schilderij behoort tot de historische schilderkunst en deze illustreert de obsessie van de negentiende eeuw met het verleden. Daarnaast drukt de eeuwige verstrengeling van de twee lichamen ook de innige verstrengeling uit van de actualiteit met het verleden.

Ary Scheffer 1835
Ary Scheffer Paolo en Francesca (1835)
De eeuwige verstrengeling van de twee overspeligen is een metafoor van de innige verstrengeling van de actualiteit met het verleden. Terwijl het dier trouw is aan het heden, gaat de mens steeds vreemd met zijn verleden.
Historiezucht kan de lezer doen duizelen, zoveel feitjes en weetjes worden met elkaar in verband gebracht. Nooit is deze informatiedichtheid echter een bezwaar. Kundig en vol humor neemt Mathijsen de lezer bij de hand; het is haar grote verdienste dat dit lijvige boek goed leesbaar blijft. Persoonlijke anekdotes uit Mathijsens jeugd en menselijke portretten wisselen de cultuurhistorische beschrijvingen af. Zo ontmoeten we bijvoorbeeld dichter Jacob van Dijk die in 1789 het eerste literatuuroverzicht schreef voor het Nederlandse taalgebied. Door zijn halsstarrige weigering wijzigingen door te voeren, verwerd hij tot een voetnoot in de literatuurgeschiedenis.
 
Bron: nexus-instituut.nl

Historiezucht [ vantilt.nl ]

Volkse Bruegel

maandag gezien op NPO 2: Vlaanderen volgens Bruegel
Zaterdag 14 september is de heropening van de Bruegelzaal in de KMSKB in Brussel

BruegelWat is dat toch met kunstprogramma’s die voor een breed publiek worden gemaakt? Ik krijg steeds meer het gevoel dat er voor een klas verveelde pubers die niets meer kan boeien, een infotainer wordt gezet die als een nar alles uit de kast trekt om de koning te vermaken. Dat past natuurlijk in de wereld van Bruegel. Maar degenen die echt wat meer over Bruegel en zijn tijd willen weten, moeten aanzien hoe de info dik wordt ondergesneeuwd door het entertainment. Ja, ook zo’n ondergesneeuwde toestand blijkt weer uitstekend in te passen in de wereld die Bruegel heet.

Presentator Lucas de Man ging voor het infotainment Vlaanderen volgens Bruegel langs bij verschillende Vlamingen. En dat alles uitdrukkelijk voor een Nederlands publiek (‘jullie hebben in 2019 het Rembrandtjaar, wij het Bruegeljaar’) in een gemoedelijk en soms plagerig Vlaanderen-Holland-sfeertje. Zo zagen we o.m. de schrijvers Dimitri Verhulst en Jeroen Olyslaegers, kunstenaar Koen van Mechelen en cabaretier Jens Dendoncker.

Fall of the rebel angelsMaar naast de steun van BV’ers (bekende Vlamingen) ging Lucas ook met twee experts in gesprek. Kunsthistorica Tine Luk Meganck die jarenlang het schilderij de val der opstandige engelen (1562) bestudeerd heeft, wees ons op een paar aardige details. Conservator Friso Lammertse vertelde iets over de versie van de Toren van Babel (ca. 1563) die in het Museum Boijmans van Beuningen hangt. Hij probeerde Bruegel in zijn tijd te plaatsen maar kwam, schijnbaar aangemoedigd door het spook van Pier den Drol, niet veel verder dan dat de zestiende eeuw heel veel “poep, pies en seks” was. “Heerlijk!” riep hij daarna verrukt uit. Wat wil het kijkbuisvolk nog meer, hoorde je ‘m denken.

De symboliek bij Bruegel bleef helaas verborgen. Wie na deze volkse Bruegel van 2Doc behoefte heeft aan wat meer diepgang, kan ik The Mill and the Cross van Michael Francis Gibson en Lech Majewski van harte aanbevelen. Deze unieke film speelt zich helemaal af binnen het schilderij De Kruisdraging van Christus (1564). Andere Bruegelse koek.

Alle schilderijen van Bruegel
Landschap met de verschijning van Christus aan het meer van Tiberias (1553) · Zeeslag in de baai van Napels (ca. 1556) · Landschap met de parabel van de zaaier (1557) · Wie een varken is, moet in het kot (1557) · Twaalf spreekwoorden (1558) · De spreekwoorden (1559) · De strijd tussen Vasten en Vastenavond (1559) · De kinderspelen (1560) · De zelfmoord van Saul tijdens de slag tegen de Filistijnen op de Gilboa (1562) · Twee aapjes (1562) · De aartsengel Michaël in gevecht met de apocalyptische draak (1562) · De triomf van de dood (ca. 1562) · Dulle Griet (1563) · De vlucht naar Egypte (1563) · De bouw van de toren van Babel (1563) · De aanbidding door de wijzen in de sneeuw (1563) · Portret van een oude vrouw (1563) · De kruisdraging (1564) · De aanbidding door de wijzen (1564) · De ontslaping van Maria (ca. 1564) · Christus en de overspelige vrouw (1565) · Het binnenhalen van het hooi (juni/juli) (1565) · De oogst (augustus/september) (1565) · De terugkeer van de kudde (oktober/november) (1565) · Jagers in de sneeuw (december/januari) (1565) · De sombere dag (februari/maart) (1565) · Winterlandschap met vogelknip (1565) · Kindermoord van Bethlehem (1565-67) · De boerenbruiloftsdans (1566) · De volkstelling te Bethlehem (1566) · De prediking van Johannes de Doper (1566) · Het Sint-Maartensfeest (1566-67) · Het Land van Kokanje (Luilekkerland) (1567) · De bekering van Paulus (1567) · Het bruiloftsmaal (ca. 1567) · De dorpskermis (ca. 1567) · De toren van Babel (ca. 1568?) · Drie soldaten (1568) · De nestrover (1568) · De misantroop (1568) · De parabel van de blinden (1568) · De kreupele bedelaars (1568) · De ekster op de galg (1568)

Bruegel met stroop, door Merel van Ommen [ vpro.nl ]

Boek & film [ 3 ]

gezien: The Age of Innocence (1993) van Martin Scorsese
aan het lezen in: De jaren van onschuld (1920) van Edith Wharton

The Age of InnocenceNadat ik The Age of Innocence drie of vier keer gezien heb, is het eerste dat mij opvalt tijdens het lezen van de roman, dat het filmscript vaak letterlijk de woorden van Edith Wharton heeft overgenomen. Martin Scorsese en Jay Cocks die samen het scenario schreven, hebben de sublieme stijl van Wharton in de film zoveel mogelijk overeind proberen te houden. Niet alleen in dialogen maar ook in de fraaie beschrijvingen van interieurs, rijke families en etiquette. De voice over laat de roman hier en daar letterlijk door de film heen schemeren.

Ook visueel wordt het boek nauwgezet gevolgd. Het verhaal speelt zich voornamelijk af in de Victoriaanse interieurs van de beau monde in New York, maar we zien een enkele keer ook straatbeelden. In historische films, waarin het verleden tot leven geroepen moet worden, stelt het straatbeeld de production designer meestal voor technische problemen. Tot het einde van de vorige eeuw werden historische stadsbeelden vaak met matte painting afgedekt en ingevuld. Sinds 25 jaar wordt bijna alles opgelost met digitale animatie. Voor The Age of Innocence maakte art director Dante Ferretti vooral gebruik van matte painting. Persoonlijk zie ik dat liever als Computer Generated Imagery, die het over het totaal een zweem van onechtheid achterlaat.

Op movie-locations.com zien we een overzicht van locaties uit The Age of Innocence. De film begint in de opera, de natuurlijke biotoop waar de upperclass zichzelf met toneelkijkers in de gaten hield. Scorsese en zijn art director Ferretti weken uit naar Philadelphia om te filmen in de Academy of Music die gebouwd werd tussen 1855-1857 en dus uitstekend de Academy of Music in New York die in 1926 werd afgebroken, kan vervangen.

The Age of Innocence begint in de opera waar de wereldberoemde Zweedse sopraan Christine Nilsson (1843-1924) een aria in Faust zingt.

Een andere locatie in New York die niet meer bestaat, is het mansion van Mrs. Mingott op de hoek van Fifth Avenue en de 57th street. In werkelijkheid stond hier vroeger een rij huizen van Mrs. Jones, een tante van Edith Wharton. Ook deze werden in de jaren twintig afgebroken voor hoogbouw. Voor deze locatie liet Ferretti door een production designer een matte painting schilderen, waarbij hij de beschrijving uit het boek volgde. In 1869 toen Wharton’s tante hier haar mansion liet bouwen, was Fifth Avenue boven de 40th street nog een modderige weg die over een braakliggend deel van Manhattan liep.

Een derde locatie is het historische Van Alen House uit 1731 die in de film moet staan voor Skuytercliff, een buitenhuis aan de Hudson van de Van Luydens. Niet alleen de familie Van Luyden maar ook het Van Alen House benadrukken de Nederlandse wortels van de happy few in New York in de 1870′s. Wharton schrijft dat de Van Luydens directe afstammelingen waren van de eerste gouverneur van Manhattan (Nieuw-Amsterdam) en dat was Cornelius Jacobsz May.

Martin Scorsese werkte veel samen met art director Dante Ferretti. Tweemaal werd deze genomineerd voor een oscar voor de art direction voor een Scorsese film (The Age of Innocence, 1994 en The Gangs of New York, 2003) en tweemaal wist hij zijn nominatie ook te verzilveren (The Aviator, 2005 en Hugo, 2012). Ferretti is niet half zo bekend als Scorsese terwijl deze laatste zeker half zoveel te danken heeft aan zijn vaste art director.

Hoofdpersoon Newland Archer is een jonge advocaat met een passie voor schilderkunst. Dit laatste gegeven weten Scorsese en Ferretti uit te buiten, door Newland Archer met de blik van een connaisseur over de schilderijen te laten gaan. De camera neemt het daarna van hem over en voor het oog van de camera passeren schilderijen van William-Adolphe Bouguereau, Alexandre Cabanel en Jean Baptiste Isabey die in de roman genoemd worden.

the age of innocence
Newland Archer interesseert zich voor schilderkunst. De New Yorkse elite heeft een voorkeur voor Franse salonschilders met een fabelachtige techniek, zoals William Bouguereau. Maar in het huis van gravin Olenska wordt hij geconfronteerd met de allernieuwste, rauwe schilderkunst uit Europa, die het verlangen naar vrijheid benadrukt.

Ook laat ze ons weten dat haar hoofdpersoon helemaal op de hoogte is van de kunsthistorische literatuur van zijn tijd. Zo heeft hij The Renaissance van Walter Pater uit 1873 en Renaissance in Italy uit 1875 van John Addington Symonds gelezen en is hij thuis in de esthetische geschriften van John Ruskin, Vernon Lee en Philip Gilbert Hamerton.

Boek & film [1] : Schaduw over Berlijn van Volker Kutscher

beau monde

gezien op DVD: The Age of Innocence (1993)

The Age of InnocenceDertien jaar geleden zag ik voor het eerst het meesterlijke kostuumdrama The Age of Innocence van Martin Scorcese. De film was toen dertien jaar oud. Weer dertien jaar later kijk ik de film voor een derde of vierde keer en bezwijk opnieuw voor Edith Wharton‘s beroemde zedenschets uit 1920 van de New Yorkse elite in de Gilded Age. Ik kijk overigens al een paar jaar uit naar de tv-serie The Gilded Age die waarschijnlijk dit najaar door HBO uitgezonden gaat worden. Dit langverwachte period piece is geschreven door Julian Fellowes, de bedenker en scenarist van Downtown Abbey.

De zogenaamde Gilded Age (1870′s tot 1893) was de periode na de Amerikaanse Burgeroorlog waarin de Verenigde Staten zich onder leiding van de Noordelijke Staten opwerkten tot supermacht. De Verenigde Staten werden door hun uitgestrektheid het land van de onbegrensde mogelijkheden. Het Noord-Oosten industrialiseerde razendsnel in een periode die we de Tweede Industriële Revolutie (1870-1910) zijn gaan noemen. Door de ontwikkeling van het spoorwegennet, scheepsbouw en nieuwe bouwtechnieken kwam er een enorme vraag naar ijzer en staal. De zware industrie werd de motor van de Amerikaanse economie en op Wallstreet ontwikkelde zich het nieuwe financiële hart van de wereld.

Het was de periode van de beroemde Amerikaanse tycoons zoals William Kissam Vanderbilt (1849-1920), Andrew Carnegie (1835-1919), J.P. Morgan (1837-1913), William Rockefeller (1841-1920) en Henry Clay Frick (1849-1919). De Amerikaanse miljardairs van de Gilded Age deden hetzelfde als de aristocraten van het oude Europa: ze lieten hun rijkdom zien en bouwden paleizen die ze volpropten met kunst.

De Amerikaanse miljardairs van de Gilded Age deden hetzelfde als de aristocraten van het oude Europa: ze lieten hun rijkdom zien en bouwden paleizen die ze volpropten met kunst.

De Amerikaanse magnaat werd exemplarisch voor de nieuwe rijke: hij imiteerde het oude Europa en het eigene dat hij eraan toevoegde, was het principe big is beautiful. Dit wordt bijvoorbeeld prachtig op de hak genomen in Citizen Kane met Kane’s landgoed Xanadu. Alles eraan is groot: in de enorme haard met indrukwekkende schouw kan een kleine vrachtauto parkeren. De kamers zijn er zo groot, dat je je er verloren in voelt.

the age of innocence
diner in the Age of Innocence (1993)

Het is deze haast lachwekkende exorbitante rijkdom die Scorcese in zijn verfilming van The Age of Innocence uit 1993 ons tot in de kleinste details laat zien. Dat doet hij op een effectieve manier: de vrouwelijke voice over leest beschrijvingen van Edith Wharton voor als de camera de weelderige interieurs aftast. De muren van de salons zijn van onder tot boven zijn volgehangen met schilderijen. Bij voice over die een zin uit de roman uitspreekt “Dining with the van der Luydens was at best no light matter, and dining there with a Duke who was their cousin was almost a religious solemnity.” zien we hoe de hand van een bediende met een witte handschoen een moot zalm opdient alsof het een kerkelijk ritueel betreft.

diner in the Age of Innocence (1993)

Wharton‘s roman is het tragische verhaal van Newland Archer, een jonge advocaat uit een rijke familie in New York. Hij hoort bij de happy few, maar dat betekent dat hij ook gevangen zit in hun systeem. De Amerikaanse upper class is een kopie van de upper class uit Europa maar in New York knelt het korset waarschijnlijk nog meer dan in Londen. Dat heeft onder anderen te maken met een puriteinse moraal die vaak Hollands aandoet. Dit calvinistische karakter van de upper class in New York wordt gerepresenteerd door de schatrijke New Yorkse familie Van der Luyden, waarmee Wharton verwijst naar de Vanderbilts.

The van der Luydens had done their best to emphasise the importance of the occasion. The du Lac Sevres and the Trevenna George II plate were out; so was the van der Luyden “Lowestoft” (East India Company) and the Dagonet Crown Derby. Mrs. van der Luyden looked more than ever like a Cabanel, and Mrs. Archer, in her grandmother’s seed-pearls and emeralds, reminded her son of an Isabey miniature.
 
Bron: literaturepage.com
the age of innocence
diner in the Age of Innocence (1993)

De superrijken in Amerika mochten zwelgen in hun rijkdom maar moesten zich wel houden aan strenge regels die de moraal van de upper class voorschreef. De vrijgevochten gravin Olenska gaat hier haaks op in. Ze beweegt zich vrij door het bekrompen milieu van de New Yorkse elite. Als geboren Amerikaanse gelooft ze in de vrijheid en aanvankelijk meent ze dit te kunnen delen met haar landgenoten. Ze gaat ervan uit dat men in New York moderner denkt dan in Londen en verwacht steun in haar beslissing om te scheiden van haar man, graaf Olenska, die ergens in Europa een liederlijk leven leidt. Maar voor de upper class in New York in de 1870′s is het een absolute no go wanneer een vrouw uit eigen beweging wil scheiden. Haar eigen familie is weliswaar liberaal, maar blijkt toch gevangen in het web van rijke Amerikaanse families die haar gedrag absoluut afkeuren.

Haar nichtje May Welland is verloofd met Newland Archer. Ze is een van de weinigen die nog niet ziet hoe verdorven de wereld is waarin zij leeft en niet merkt dat ze in een gouden kooi leeft. Newland zou het liefst willen ontsnappen, maar zit te veel verkleefd in het sociale netwerk. De tegenwerkende krachten zijn te sterk.

Bernardo Bertolucci baseerde de hoofdfiguren uit Prima della rivoluzzione (1964) op de romanpersonages Fabrizio en Gina uit De kartuize van Parma van Stendhal. Maar qua thematiek lijkt zijn film sterk op The Age of Innocence: Jongeman probeert tevergeefs te ontsnappen uit zijn ouderlijke milieu.

Oriëntalisme

Vorige week las ik De Graaf van Monte Cristo (1846) uit

Graaf van Monte CristoIn april begon ik aan de klassieker van Alexandre Dumas. Deze succesvolle roman-feuilleton, voor het eerst gepubliceerd in het Journal des Débats in 18 delen tussen 28 augustus 1844 tot 15 januari 1846, bevat allerlei elementen die het Franse publiek tijdens de regering van Louis-Philippe bezig hielden. Bonapartisme, effectenhandel, de opkomst van de telegraaf en spoorwegen en oriëntalisme. Het oriëntalisme heeft veel meer met West-Europa (Frankrijk in het bijzonder) te maken dan met het Midden-Oosten. Je zou dit fenomeen kunnen zien als een mengsel van romantische idealisering, volkenkunde en toerisme.

Larnaca
De Graaf van Monte Cristo op Cyprus
De Venetianen heersten van 1489 tot 1573 over Cyprus. Op de Finikoudes Boulevard in Larnaca staat een (grijnzende!) kopie van de leeuw van San Marco. Het origineel werd tijdens de Vierde Kruistocht (1202-1204) gejat uit Constantinopel en is sindsdien het symbool van La Serenissima. Een geschenk van de stad Venetië aan de stad Larnaca die sinds 2010 met elkaar een stedenband onderhouden. Het Levantijnse bezit van de voormalige zeemacht wordt met dit vriendelijke plasje alsnog afgebakend.

Dumas weeft het oriëntalisme handig door zijn roman heen door te verwijzen naar het verblijf van zijn hoofdpersoon, Edmond Dantès, in de Oriënt. Nadat hij na veertien jaar gevangenschap in het Château d’If (vlak voor de kust bij Marseille) ontsnapt is, brengt hij ongeveer tien jaar door in het Midden-Oosten alvorens hij in 1838 terugkeert naar Parijs om wraak te nemen op degenen die hem ten onrechte veroordeeld hebben tot levenslang wegkwijnen in een kerker, een straf die hij als vele malen erger beschouwt dan de doodstraf. Over die jaren schrijft Dumas niets, want hij maakt op een gegeven moment en sprong van tien jaar.

Maar als Edmond Dantès als de Graaf van Monte Cristo terugkeert in zijn land, is hij naast zijn trouwe dienaar Bertuccio, omgeven door een kleine oosterse hofhouding. Prinses Haydée is in Dumas’ roman de verpersoonlijking van het oriëntalisme.

Haydée is de dochter van Ali Pasja van Ioannina en Vasiliki. Haydée wordt op driejarige leeftijd geconfronteerd met het verraad van Fernando Mondego. Haydée weet zich dit nog goed te herinneren doordat Fernando een litteken op zijn hand heeft. Tijdens de Turkse oorlog is haar vader verraden door Fernando Mondego en is zij samen met haar moeder verkocht als slavin. Op het moment dat haar moeder het hoofd van Ali op een spies ziet staan, sterft zij ter plekke en is Haydée wees. Monte Cristo heeft haar tijdens een van zijn reizen gekocht en voedt haar op alsof ze zijn eigen dochter is. Door de jaren heen is er een intieme band tussen de twee ontstaan. Bron: nl.wikipedia.org

Door de expeditie van Napoleon naar Egypte (1798-1799) waren de Fransen al sinds 1800 vertrouwd geraakt met het Midden-Oosten. Napoleon had uit Egypte zijn Mammelukse lijfwacht Roustam Raza naar Frankrijk meegenomen, en deze was tot april 1814 een van de trouwste dienaren van de Franse keizer. De Fransen raakten met zijn exotische verschijning naast Napoleon vertrouwd, doordat hij op vele schilderijen (en nog veel meer prenten) stond afgebeeld. Roustam werd in de jaren na 1815 opgevolgd door de ontelbare oosterse figuren op de schilderijen van Delacroix, Ingres, Gérôme en andere oriëntalisten.

Roustam Raza werd in Georgië geboren als zoon van een Armeense koopman en zijn Georgische echtgenote. In 1797 werd hij in Constantinopel als slaaf verkocht. Na het overlijden van zijn meester kwam hij in Caïro in het bezit van een met Napoleon bevriende sjeik. In augustus 1799, kort voor Napoleons terugkeer in Frankrijk, trad hij in zijn dienst. De volgende vijftien jaar vergezelde Roustam de consul en latere Franse keizer op al zijn krijgstochten, van Spanje tot Rusland aan toe. ‘s Nachts sliep hij direct naast Napoleons vertrek. Op 1 februari 1806 trouwde hij Alexandrine Douville, de dochter van de eerste kamerjonker, valet de chambre, van keizerin Joséphine de Beauharnais. Bron: nl.wikipedia.org