Gisteren keek ik op een videoband van vijftien jaar oud naar de documentaire Langs velden en wegen over de verbeelding van het landschap in de 18de en 19de eeuw. Deze werd in 1997 uitgezonden in het programma Close Up. Helaas heb ik de tentoonstelling in het Rijksmuseum toen gemist. Ook de catalogus, inmiddels een collector’s item, heb ik niet. Daarom koester ik deze documentaire, waarin naast de schrijver Koos van Zomeren de conservators Wiepke Loos en Robert-Jan te Rijdt aan het woord zijn.

De Nederlandse landschapsschilderkunst van de negentiende eeuw is mij redelijk vertrouwd. Maar van de Nederlandse achttiende eeuwse landschapsschilders wist ik eigenlijk nog niets. De achttiende eeuw is een periode waarin de schilderkunst in Nederland in een dip zat. Toch waren er schilders die een hoog niveau bereikten, al zijn ze nu nauwelijks nog bekend. Van schilders als Isaac de Moucheron (1667-1744), Gerard van Nijmegen (1735-1808), Jurriaen Andriessen (1742-1819), Egbert van Drielst (1745-1818) en Jacob van Strij (1756-1815) had ik bijvoorbeeld nog nooit gehoord.

Zij waren allen decoratieschilder die in opdracht werkten voor welgestelde particulieren. In de achttiende eeuw waren “behangsels” in de mode. Meestal waren dit langgerekte landschappelijke taferelen die van beneden tot boven een wand in beslag namen. De voorstellingen waren geïdealiseerd, het kleurgebruik “geparfumeerd”. Zo hoorde het in het galante tijdperk. De natuur werd uitgebeeld als een weelderige tuin waarvoor het woord “verpozen” leek te zijn uitgevonden.

Toch was het klimaat in Nederland te nuchter voor de geïdealiseerde Franse stijl. Het realisme uit de zeventiende eeuw bleef zelfs tijdens het classicisme in ons land bestaan. Dat is prachtig te zien in het bovenstaande schilderij van Egbert van Drielst uit 1809 en het onderstaande schilderij dat Pieter Gerardus van Os bijna tien jaar later schilderde. Ze doen denken aan snap shots. Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.

Doordat de overheid zich als geïnstitutionaliseerde mecenas terugtrekt, worden veel kunstenaars die ooit afhankelijk waren van subsidie, nu gedwongen een knieval te maken voor „de markt„. In veel gevallen moeten deze kunstenaars om te overleven, net als vroeger, weer de persoonlijke en commerciële belangen gaan dienen van rijke particuliere opdrachtgevers.

Een serie over de schilder en zijn opdrachtgever in de periode 1712-1912. Aflevering 5: Jean-Baptiste Regnault schilderde La Liberté ou la Mort voor de Salon van 1795

Toen ik voor het eerst de allegorie La Liberté ou la Mort zag, dacht ik dat het een schilderij uit een vrijmetselaarsloge was. Vreemd is deze associatie niet, want het revolutionaire Frankrijk werd geestelijk gevoed door de Verlichting. Symbolen die de vrijmetselarij gebruikt, zoals het alziend oog, kom je ook tegen in het revolutionaire Frankrijk en Amerika van de late achttiende eeuw. Regnault schilderde in zijn allegorie overigens geen alziend oog maar een triangel, die de drieslag Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap symboliseert.

La Liberté ou la Mort uit 1795 verbeeldt de overwinning van de revolutie op de gewelddadige gebeurtenissen van 1793-1794. Deze worden voorgesteld als Magere Hein met de Zeis. Dat beeld was zeer concreet geworden in een tijd waarin de guillotine overuren maakte.

Net als Jacques Louis David maakte Jean-Baptiste Regnault dankbaar gebruik van de christelijke symboliek. Het nieuwe Frankrijk was een post-christelijke staat. Er was een nieuwe jaartelling gekomen en de christelijke religie was vervangen door een Dienst aan het Opperwezen waarin de Rede de hoogste plaats had. Aan christelijke symbolen werd een nieuwe betekenis gegeven. De Triniteit Vader, Zoon en Heilige Geest werd vervangen door Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap.

Regnault combineert in de allegorie twee momenten uit het leven van Jezus. De beschermengel van de idealen van de revolutie maakt het gebaar “het is volbracht” aan het kruis maar verwijst ook naar de Verrijzenis. De brandende vlam op zijn hoofd verwijst weer naar Pinksteren. Op de aarde onder is niet alleen Frankrijk maar West-Europa te zien. De hemelse allegorie profeteert eigenlijk al de verspreiding van de Franse Revolutie over Europa die spoedig onder Napoleon zal gaan plaatsvinden.

Jean-Baptiste Regnault [ nl.wikipedia.org ]

Doordat de overheid zich als geïnstitutionaliseerde mecenas terugtrekt, worden veel kunstenaars die ooit afhankelijk waren van subsidie, nu gedwongen een knieval te maken voor ‘de markt’. In veel gevallen moeten deze kunstenaars om te overleven, net als vroeger, weer de persoonlijke en commerciële belangen gaan dienen van rijke particuliere opdrachtgevers.

Een serie over de schilder en zijn opdrachtgever in de periode 1712-1912. Aflevering 2: twee portretten van Moritz Graf von Sachsen (1688-1750) door Maurice Quentin de La Tour (1704-1788)

Moritz von Sachsen was het buitenechtelijke kind van de keurvorst Friedrich August I van Saksen, ook wel bekend als August der Starke (1670–1733). Deze zorgde dat het bedje van zijn onwettige zoon gespreid was en om te beginnen mocht Moritz zich Graf noemen. In deze positie kon hij tijdens de oorlogen in de eerste helft van de achttiende eeuw Noordse Oorlog, de Hongaarse oorlog tegen de Turken en de Oostenrijkse Successieoorlog gemakkelijk opklimmen tot de hoogste rangen in het leger. In intellectueel en artistiek opzicht was Moritz een opmerkelijke jongen. Toen hij tien jaar oud was, ging hij al filosofie studeren. Bovendien had hij muzikaal talent.

Het koninkrijk Saksen was een bondgenoot van het machtige Frankrijk.In 1717 vocht hij met prins Eugen van Savoye en de Hongaren mee tegen de Turken. In 1720 trad hij in dienst van het Franse leger en hij mocht daar een paar jaar later een eigen Duits regiment aanvoeren. Ook in de Lage Landen maakte men kennis met de Maréchal de Saxe zoals hij in Frankrijk genoemd werd. Tijdens de veldtocht van 1744 onder Lodewijk XV vocht hij tegen de Oostenrijkers in Vlaanderen. Een paar jaar later werd hij na het beleg en de inname van Bergen op Zoom (16 september 1747) tot opperbevelhebber in de Zuidelijke Nederlanden benoemd. Nadat in 1748 de Vrede van Aken gesloten was en de Oostenrijkse Successieoorlog voorlopig voorbij was, trok hij zich terug in het grote kasteel Chambord aan de Loire. Daar liet hij zich omringen door geleerden, kunstenaars en filosofen en Chambord werd onder de Maréchal de Saxe een intellectueel en artistiek trefpunt. Hij leefde hier nog twee jaar tot aan zijn dood in 1750. Hij is bijgezet in de Thomaskerk van Straßburg in een reusachtig grafmonument.

Maurice Quentin de La Tour (1704-1788) kreeg waarschijnlijk rond 1750 opdracht om Maréchal de Saxe te schilderen. Waarschijnlijk was de La Tour zelf ook een van die kunstenaars die regelmatig de kunstkring op Chambord bezocht. Nadat hij kennis gemaakt had met het werk van Rosalba Carriera had hij zich sinds 1727 volledig toegelegd op het ‘schilderen’ met pastelkrijt. Je brengt de kleur op met puur pigment dat bijeengehouden wordt met bindmiddel. Pastelkrijt is waarschijnlijk hét materiaal van het rococo, even poederig als de pruiken in die tijd. Je kunt er heel directe, frisse portretten mee maken met een fluweelzachte ‘huid’. In 1746 werd de La Tour lid van de Académie Royale de Peinture et de Sculpture en vier jaar later werd hij door Lodewijk XV benoemd tot hofschilder. Dat zou hij blijven tot 1773. Behalve talloze portretten in opdracht, zijn er ook meerdere zelfportretten van hem bewaard gebleven. Naast de tronies van de jonge Rembrandt, ken ik weinig zelfportretten waar het plezier zo vanaf spat.

Maurice Quentin de La Tour | Maurits van Saksen