Komende maand is het 200 jaar geleden dat Napoleon in Waterloo definitief verslagen werd en in tal van herdenkingen, tentoonstellingen en publicaties wordt daar bij stilgestaan. Hoogtepunt zal het groots opgezette herdenkingsprogramma in Waterloo worden op 19 en 20 juni met een reusachtig reenactment.

Een herdenking weerspiegelt altijd de huidige politieke situatie. Zo was er in 1915 helemaal geen herdenking omdat West-Europa voor het eerst in honderd jaar weer in oorlog was. Ditmaal was Duitsland, dat in 1815 de Engelsen, Belgen en Nederlanders in Waterloo te hulp was gekomen, de agressor. De Russen waren in Waterloo afwezig en zullen er ook tijdens de herdenking in juni niet zijn. Napoleon was voor hen in 1813 al verslagen. De Honderd Dagen van 1815 waren een laatste stuiptrekking.

Ongetwijfeld zal deze maand Waterloo van Sergei Bondarchuk weer worden vertoond. Deze film werd in 1970 opgenomen in de toenmalige Sovjet-Unie en is misschien wel het meest grootschalige reenactment uit de geschiedenis. Er speelden 15.000 infanteristen mee uit het Sovjet Leger en nog eens 2.000 cavaleristen. Tijdens de opnamen grapte men dat regisseur Sergei Bondarchuk de opperbevelhebber was van het op zeven na grootste leger ter wereld. Het reenactment in juni telt 5000 figuranten, 300 paarden en 100 stukken artilleriegeschut en de massaliteit van deze Russische film blijft dus onovertroffen.

In het Hermitage in Amsterdam wordt in juni de hele maand aandacht besteed aan Waterloo. Er zal een maquette te zien zijn van de Slag bij Waterloo (schaal 1:72) van maar liefst 33 m² met ruim 9.000 soldaten en 1.500 paarden. Het stelt het slagveld voor, vlak voor de aanval. Het terrein is natuurgetrouw op schaal weergegeven.
 
Het model werd gemaakt door Piet Prinsen uit Castricum die er 28 jaar aan werkte. Met zijn 700 x 476 cm is het de grootste van Nederland. Alle regimenten zijn door hem met al hun uniformkleuren, banieren en dergelijke correct weergegeven. Gezien de schaal van de figuurtjes (gemiddeld slechts 2,5 cm hoog) was dit een secuur en tijdrovend karwei. Piet Prinsen is elke dag aanwezig om toelichting te geven aan bezoekers.

waterloo2015.org

Tweehonderd jaar geleden werd tijdens het Congres van Wenen de klok teruggedraaid, alsof er nooit een Franse Revolutie geweest was. In Frankrijk keerde de verbannen koning Lodewijk XVIII terug en besteeg de troon. Overal kwamen de monarchen weer stevig in het zadel te zitten. Zelfs ons land, dat tweehonderd jaar een republiek geweest was, werd tot een koninkrijk omgevormd.

Men wilde terugkeren naar de situatie van vóór 1789, maar de geest van de revolutie was nu uit de fles. Overal in Europa waren onder Napoleon liberale en nationalistische bewegingen opgekomen die na 1815 weer de kop ingedrukt werden. Tijdens de Restauratie (1815-1848) veranderden veel Europese monarchieën in een politiestaat. Het wemelde van de spionnen en sommige landen hadden een zeer strenge censuur ingesteld. Het Habsburgse Rijk, waar de angst voor de revolutie altijd het grootst was geweest, liep hierin voorop.

Ik las met Pinksteren de eerste vier hoofdstukken van De fantoomterreur van de Engels-Poolse historicus Adam Zamoyski, die getiteld zijn: Geestenbeswering, Angst, Besmettelijkheid en De oorlog tegen terreur. Tegelijkertijd las ik The kafirophage dat zondag op de blog gatesofvienna.net werd gepubliceerd. De parallel tussen de periode 1789-1848 die in De fantoomterreur beschreven wordt, en onze tijd met haar angst voor het jihadisme is groot. Het is een van de redenen waarom Zamoyski dit boek geschreven heeft.

Nadat op 14 juli 1789 in Parijs de revolutie was uitgebroken, verspreidde zich in heel Europa tot in Rusland toe de angst dat de revolutie in Parijs besmettelijk zou zijn en zich zou uitbreiden. Overal verschenen geschriften die deze angst rechtvaardigden. Een van de meest invloedrijke boeken was Mémoires pour servir à l’histoire du Jacobinism van de jezuïet Augustin Barruel (1741-1820). Achter de revolutie zag hij een grote internationale samenzwering die door de Vrijmetselarij geleid werd. Vrijmetselaars zouden geheime genootschappen opgericht hebben, waaronder de Jacobijnen, die de stuwende kracht achter de Franse Revolutie zouden worden.

De chriselijke Barruel zag niet alleen de Franse Revolutie maar ook de Verlichting als een vorm van “geestelijke kanker”. Atheïstische filosofen als Voltaire, Diderot, De laMettrie en d’Alembert waren immers de wegbereiders geweest naar de revolutie. Hun doel was volgens Barruel de omverwerping van de toenmalige christelijke orde in Europa. Mémoires pour servir à l’histoire du Jacobinism uit 1797 had enorme invloed, ook in Engeland waar het nog vóór het einde van de eeuw verscheen in een Engelse vertaling.

Het verleidelijke van complotdenken is altijd dat het de complexe en chaotische werkelijkheid terugbrengt tot een duidelijke orde, al is het dan een duistere orde waarbij geheime genootschappen de werkelijke macht achter de geschiedenis vormen. Zamoyski lijkt ons met zijn boek te willen waarschuwen tegen complotdenken en dat is natuurlijk prima. We kunnen beter het hoofd koel te houden en ons niet mee te laten slepen door wilde angstvisioenen over het grote gevaar dat ons bedreigt.

Paranoia leidt niet zelden tot self-fulfilling prophecy. Bovendien is het fanatisme waarmee het gevaar bestreden wordt meestal meer te vrezen dan het reëele gevaar. Het betekent echter niet dat het enige gevaar juist door de handelaren in angst wordt voortgebracht en dat er eigenlijk weinig te vrezen valt. Onderschatting van het gevaar kan net als overschatting van het gevaar erg gevaarlijk zijn!

Paranoia strikes deep.
Into your life it will creep.
It starts when you’re always afraid.
You step out of line, the man come and take you away.
 
from: For what it’s worth – Buffalo Springfield

In The kafirophage wordt de islam voorgesteld als bacteriofaag die de westerse wereld besmet heeft. Het doet sterk denken aan Barruel die de revolutie als een geestelijke kanker zag, die zich vanuit Frankrijk sinds 1789 aan het uitzaaien was en heel Europa bedreigde.

Volgens Zamoyski is de paranoia in het Habsburgse Rijk altijd het sterkste geweest. De blog gatesofvienna.net staat dus in een lange traditie. In haar titel en statement verwijst ze naar een historische gebeurtenis: in het jaar 1683 stonden de Osmanen voor de poorten van Wenen en werd heel Europa sinds de achtste eeuw opnieuw door de islam bedreigd.

een geschiedenis van de complottheorie [ atheneum.nl ]

In zijn colleges vaderlandsliefde – nationalisme en nationaal gevoel wijst Joep Leerssen erop dat de meeste standbeelden van historische figuren in West-Europa gebouwd zijn ergens tussen 1815 en 1914, de eeuw van het nationalisme. Toen we vorige week in Brussel waren, viel mij op hoe uitbundig het nationalisme in de negentiende eeuw bij onze Zuiderburen gevierd is. De grandeur van het negentiende eeuwse Brussel heeft alles met Parijs en niets met Amsterdam. Voor een deel komt dit door het cultuurverschil tussen katholieke Zuiden en protestantse Noorden van de Nederlanden.

Maar het is ook een gevolg van de afscheiding van 1830, toen België zich van Nederland afkeerde. De profilering van België als onafhankelijke staat is het duidelijkst zichtbaar op en rond het Koningsplein. Dit plein wordt gedomineerd door een enorm ruiterstandbeeld uit 1848. Het stelt de kruisvaarder Godried van Bouillon (1060-1100) voor, de eerste koning van Jeruzalem. (Zijn broer Boudewijn I (1068 1118) volgde hem in 1100 op.) Met deze katholieke koning zette België zich als onafhankelijke staat op de kaart met een duidelijk signaal naar Nederland: België was een katholieke natie.