Een tijd geleden vroeg iemand mij wat ik nu precies met die Amerikaanse Burgeroorlog heb. Ik weet niet wat toen mijn antwoord was, maar sindsdien heb ik voor mijzelf verschillende antwoorden gevonden. In de eerste plaats is er de hartverscheurende tragiek. De Amerikaanse Burgeroorlog was een broedermoord, waarbij beide partijen zichzelf voor de Goede Zaak vrijwillig hebben doodgevochten. Een burgeroorlog is natuurlijk even verschrikkelijk als elke andere oorlog, maar wanneer een volk tegen zichzelf opstaat, wordt pas duidelijk dat elke oorlog in wezen een broedermoord is.

Dan is er de historische dimensie. De strijd tussen de Noordelijke en Zuidelijke staten was een botsing tussen de geïndustrialiseerde maatschappij en het feodalisme, tussen de moderniteit en het verleden. Soms zie ik het ook als een botsing tussen Verlichting en Romantiek. De Verlichting had halverwege de negentiende eeuw de geest van het realisme aangenomen. In de Angelsaksische wereld had het realisme zich vooral uitgewerkt in het utilitarisme dat een stuwende kracht was achter de technologische en economische vooruitgang. De Romantiek was intussen sceptisch over de moderniteit en bleef het verleden en de tradities koesteren.

Terwijl het Noorden in snel tempo industrialiseerde, was het Zuiden met zijn uitgestrekte katoen- en tabakplantages een aan de tradities gebonden wereld gebleven. Het Zuiden was voornamelijk agrarisch, aristocratisch, met de aarde verbonden en ook minder eenduidig en daardoor geheimzinniger dan het Noorden waar pragmatisme domineerde. In het Zuiden heerste romantiek en bleef men trouw aan tradities. Een daarvan was de slavernij. Rond 1860 waren er in het Zuiden vier miljoen Afrikaanse slaven op een totale bevolking van negen miljoen. De Zuidelijke staten wilden geen afstand doen van de slavernij omdat dit de pijler was van hun monopolie in de katoenproductie. Het Noorden dat rond 1860 door de industrialisatie machtig was geworden, probeerde het Zuiden haar waarden op te leggen. Toen in januari 1861 de Republikein Abraham Lincoln als president geïnstalleerd was, scheidden de Zuidelijke staten zich een voor een af. Lincoln wist zich in zijn strijd tegen de slavernij verzekerd van Europese steun omdat slavernij in de westerse wereld een anachronisme was geworden en weerzin opriep. De morele superioriteit waarmee republikeins Amerika de anderen met geweld Verlichtingsidealen opdringt, is na de overwinning van de Unie alleen maar toegenomen en tot in de eenentwintigste eeuw, tot in Irak en Afghanistan actueel gebleven. Ook dat is een reden dat ik mij voor de Amerikaanse Burgeroorlog interesseer. Door het bestuderen van deze geschiedenis, leer je de ziel kennen van het (nog altijd) machtigste land ter wereld.

Er wordt wel eens gezegd dat de Amerikaanse Burgeroorlog een voortzetting was van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. In de Declaration of Independence die zich beroept op het Verlichtingsideaal dat alle mensen gelijke rechten hebben, was oorspronkelijk ook een passage opgenomen waarin de slavernij verworpen wordt. Toch durfde men het in 1776 nog niet aan het Verlichtingsideaal van de gelijkheid in de praktijk te brengen, omdat men bang was voor de sociale gevolgen. Zo tikte in het hart van de Verenigde Staten een tijdbom die 85 jaar later zou ontploffen en de Unie zou verscheuren.

In de Verenigde Staten is de Civil War nog springlevend. Op 12 april 2011 is het precies 150 jaar geleden dat het eerste schot gelost werd en deze verschrikkelijke oorlog begon. Talloze bladen, websites en programma’s besteden aandacht aan de zogenaamde sesquicentennial, die tot in 2015 duurt. Voor Amerikanen is de aanstaande herdenking van het grootste oorlogstrauma op eigen bodem een oefening in Amerikaans collectief bewustzijn.

De meeste staten waar de burgeroorlog heeft gewoed, hebben speciale herdenkingswebsites waaronder Arkansas, Connecticut, Georgia, Illinois, Kentucky, Mississippi, Missouri, National Park Service, New Jersey, New York, North Carolina, Ohio, Oklahoma, Pennsylvania, South Carolina, Tennessee en, natuurlijk Virginia.

alle posts uit deze reeks | Civil War Trust [ civilwar.org ]

Als je in maritieme geschiedenis geïnteresseerd bent, is de kans groot dat je al eens een boek van Patrick O’Brian (1914-2000) hebt gelezen. Zijn roman Master and Commander uit 1969 stond aan het begin van een reeks romans over kapitein Jack Aubrey en scheepsarts Stephen Maturin aan boord van het achttiende eeuwse fregat HMS Surprise. Patrick O’ Brian was 55 toen hij aan zijn levenswerk begon en vlak voor zijn dood in 2000, was hij aan zijn laatste roman bezig The Final Unfinished Voyage of Jack Aubrey die onvoltooid gebleven is, maar in 2004 werd gepubliceerd. De verfilming van Master and Commander kon de schrijver niet meer meemaken, maar hij zou er mee ingestemd hebben dat deze in handen was gegeven van Peter Weir. Deze ouwe rot in het vak maakte in 1975 al het meesterwerk Picnic at Hanging Rock. Daar had hij toen een budget voor nodig van nog geen half miljoen dollar. De verfilming van Master and Commander kostte driehonderd maal zoveel!

Peter Weir behoort samen met David Lynch tot die zeldzame regisseurs die het onheilspellende aantrekkelijk en sexy kunnen maken. En die eigenschap komt uitstekend van pas om van Master and Commander een indringende film te maken over de oorlog op zee, de hel op het water. Maanden lang met honderdvijftig man eindeloos lange dagen wachtend op zee, wachtend op de hel die gaat losbarsten. Peter Weir die met een co-auteur het filmscenario schreef, maakte drastische keuzes, liet veel uit de roman weg en spon nieuwe verhaallijnen uit. De keuze om de film in 1805 te situeren en in niet in 1812, was een marketingtechnische. In 1812 was de Engelse zeemacht in oorlog met de Verenigde Staten en de productiemaatschappij wilde niet het risico lopen dat dit bij het Amerikaanse publiek weerstand zou oproepen. Daarom werd het toneel verschoven naar de Derde Coalitieoorlog in 1805 toen Engeland in oorlog met Frankrijk was. Zoals in de film het Franse schip door de Engelsen gekraakt wordt, zo zal de Franse filmpers deze film gekraakt hebben.

De romans van Patrick O’Brian roepen een wereld op die tot in de details beschreven wordt en waarin je helemaal meegenomen wordt. Peter Weir heeft deze vervoerende manier van vertellen schitterend in film gebracht. De oscar voor de beste cinematografie werd terecht verzilverd. Met effectieve cinematografie worden we in de eerste scene het verhaal binnengezogen. Weir maakt veel gebruik van een aftastende camera en filmt soms dicht op de huid.

Het eerste beeld is de donkere en eindeloze verlatenheid van de oceaan waarboven het oog van de camera zweeft. Dan snijdt een schip diagonaal door het beeld en is snel weer verdwenen als een nachtelijk roofdier. De muziek is donker en onheilspellend. We lezen in een opschrift wat de missie van dit schip is: Het fregat HMS Surprise moet een Frans schip opsporen, vernietigen en de buit veroveren. Het schip blijkt een oorlogsschip dat ten strijde trekt. Daarna duikt de camera in de ingewanden van het schip en volgt een lange shot van voren naar achteren. Deze shot roept herinneringen op aan Das Boot van Wolfgang Petersen uit 1981. Een dergelijke shot werkt als een soort autopsie waardoor het schip op een levend wezen gaat lijken. Dat wordt nog versterkt omdat we geen bemanning te zien krijgen. In eerste instantie lijkt het schip op een spookschip. In de daarop volgende scene breekt de dag aan en wordt ‘het schip’ wakker. Nu krijgen we de bemanning te zien, ruwe zeebonken, officieren, maar ook jongens uit rijke families in uniform. We zien geen enkele vrouw en Weir zal dat gedurende de hele film volhouden. It’s a men’s world. Het is een magistrale beginscene. Door een paar ‘simpele’ shots zijn we nu zelf aan boord gekomen en we weten waar we zijn: op een Engels schip ergens voor de kust van Braziliëin 1805 met de missie een Frans schip te vernietigen.

Master and Commander (2003) behoort samen met Gettysburg (1993) tot een van de beste oorlogsfilms die ik de laatste jaren gezien heb. Dat komt vooral omdat de romans van Patrick O’Brian en Michael Shaara ijzersterk zijn. De nadruk ligt op de mensen, op de duivelse dilemma’s waar zij voor gezet worden en op het proces van ontmenselijking waarin zij gevangen zijn. De druk wordt door de situatie verpletterend. Wanneer op een ongelukkig moment het roer kapot geschoten was en het fregat doelloos op het water dobbert, als speelbal van de golven en als schietschijf voor de vijand, spreekt de kapitein het doodvonnis uit: “We zitten als haringen in een ton gevangen!”

Tall Ship Rose is a replica of an 18th century Royal Navy frigate that cruised the American coast during the Revolutionary War. Built in Lunenburg, Nova Scotia, the Rose operated as a sail training vessel from 1985 to 2001. Thousands of people from all over the world experienced adventure at sea aboard the Rose as she ranged from her homeport in New England as far north as Labrador and as far south as Grenada, into the Great Lakes as far west as Duluth and east to the Atlantic coast of Europe. In 2003 the ship appeared as the HMS Surprise in the 20th Century fox film Master and Commander: Far Side of the World starring Russell Crowe and directed by Peter Weir.

foto’s van de Tall Ship Rose als de HMS Surprise

Master and Commander: The Far Side of the World [ en.wikipedia.org ]

Een maand geleden kocht ik in Augsburg een boek over de Duitse schilderkunst van de 19e eeuw, bij wijze van wiedergutmachung. Want in de canon van 19e eeuwse Duitse schilderkunst werd 25 jaar geleden tijdens mijn studie aan de kunstacademie alleen Caspar David Friedrich vermeld. Ik had de indruk dat Duitsland in de negentiende eeuw nauwelijks grote schilders heeft voortgebracht, in tegenstelling tot Frankrijk. Maar niets is minder waar. Op dit moment ben ik meer geboeid door de Duitse schilderkunst tussen 1770-1830 dan de Franse schilderkunst uit die periode. Tussen de Duitse en Franse kunst uit de zgn. Goethezeit bestaan fundamentele verschillen. Daarbij speelt de staatkundige situatie een belangrijke rol: Frankrijk was een eenheidsstaat en werd centraal vanuit Parijs geregeerd, terwijl Duitsland een conglomeraat van staatjes vormde waardoor provincialisme heel gewoon was. Maar dat betekende ook een grotere diversiteit. Het katholieke zuiden en het protestantse noorden in Duitsland bedienden zich bijvoorbeeld van heel andere uitdrukkingsvormen, terwijl de Franse kunst veel uniformer was. In Deutsche Malerei des 19. Jahrhunderts wordt de Duitse schilderkunst van de laat 18e en 19e eeuw behandeld. Schilders van Anton Graff (1736-1813) tot Max Lieberman (1847-1935) en stromingen van Classicisme en Romantiek tot Biedermeier en van realisme tot impressionisme. Achterin het boek zijn ruim tachtig korte biografieën van schilders opgenomen.

In het boek Romantiek en Classicisme dat tien jaar geleden bij Uitgeverij Könemann verscheen, staat een uitgebreid en rijk geïllustreerd essay van Dr. Alexander Rauch ‘schilderkunst van Europa tussen twee revoluties‘. Het gedeelte over de Duitse schilderkunst (blz. 420-480) is een prima aanvulling op het boek van Prof. Hans Joachim Neidhardt. Ik ontdekte een aardig verschil in de selectie van beide kunsthistorici. Beiden selecteren het bekende schilderij De waterval van Schmadribach van Joseph Anton Koch, de vader van het classicistische landschap in Duitsland. Maar Neidhardt kiest voor de versie uit 1811 terwijl Rauch voor een latere versie uit 1821-22 heeft gekozen. Bovendien vergelijkt Rauch deze met een ander bekend werk Der Watzmann uit 1824 van Ludwig Richter, een schilder van de jongere generatie. Terwijl Koch het ‘heroïsche landschap’ voor ogen had met dramatische rotspartijen, watervallen en wolkenpartijen, streefde Richter naar het romantische harmoniemodel dat kenmerkend is voor de Biedermeier.

De landschapsschilderijen van Joseph Anton Koch en Ludwig Richter zijn tegengesteld aan die van Casper David Friedrich. Laatstgenoemde had weinig op met Koch‘s heroïsche visie op het landschap. Hij vond de schilderijen van Koch veel te druk. “Datgene wat ze in een cirkel van 100 graden in de natuur hebben gezien, persen ze op het doek samen in een gezichtshoek van 45 graden” bekritiseerde hij Koch en zijn volgelingen. Maar van Friedrich kun je eerder het omgekeerde zeggen. Hij hield juist van het kale en lege en der Monch am Meer toont dit in extremo. Dit is beslist geen gemoedelijke Biedermeier maar donkere Romantiek in zijn meest beklemmende vorm.

meer Friedrich & co | Deutsche Malerei des 19. Jahrhunderts