Naar aanleiding van de 200e verjaardag van de Franse Revolutie schreef de Engelse historicus Simon Schama een boek van ruim negenhonderd bladzijden. In hetzelfde jaar (1989) verscheen een Nederlandse vertaling. Burgers – Kroniek van de Franse Revolutie past in de revisionistische geschiedschrijving van de Franse Revolutie. De duistere kanten van de revolutie worden daarin meer benadrukt dan de lichte kanten. Schama laat vooral het excessieve geweld naar voren komen en houdt de emancipatie op de achtergrond. Met name om die reden kon zijn boek kon in 1989 op forse kritiek rekenen van marxistisch georiënteerde historici als Eric Hobsbawm en Morris Slavin.

Schama ziet het geweld als de drijvende kracht achter de Franse Revolutie. Vanaf het prille begin werd de revolutie aangedreven door opiniemakers, pamflettisten (twitteraars en bloggers anno 2016) en demagogen (haatzaaiers en populisten anno 2016) waarvan sommigen volksjustitie goedkeurden. (Eigen schuld, dikke bult). Toen de Nationale Conventie de regie dreigde de verliezen, werd door de jakobijnen een schrikbewind ingesteld. Vanaf de onthoofding van de koning in januari 1793 tot aan de val van Robespierre in juli 1794 was, om met de woorden van Danton te spreken, “terreur aan de orde van de dag”.

In diezelfde periode veranderde het revolutionaire Frankrijk door de levée en masse en massaproductie van wapens in een oorlogsmachine. In de Vendée werd een gruwelijke oorlog uitgevochten die aan een kwart miljoen mensen het leven kostte, vrouwen, kinderen en bejaarden niet uitgesloten. Steden als Lyon, Marseille en Toulon kwamen in verzet tegen de jakobijnen en de opstanden werden vervolgens bloedig neergeslagen.

In Burgers – Kroniek van de Franse Revolutie heeft Schama vooral sympathie voor de slachtoffers van La Grande Terreur. Dat waren voor een groot deel geestelijken. Wie de illusie heeft dat een wereld zonder religie een betere wereld zou zijn, zou kennis moeten nemen van de ontkerstening tijdens La Grande Terreur. De afschaffing van het christelijk geloof en de “zuiveringen” waren in naam van de Verlichtingsidealen vrijheid, gelijkheid en broederschap. Vervolgingen en executies onder een seculier (revolutionair) régime zijn niet minder gruwelijk dan onder een theocratisch (ancien) régime.

Bisschoppen, priesters en gelovigen die het slachtoffer werden van de lynchjustitie zouden martelaren worden. Alleen al tijdens de septembermoorden (1792) werden 250 geestelijken vermoord. In 1926 werden deze zogenaamde septembermartelaren zalig verklaard.

Maar de meeste slachtoffers vielen in de Vendée. Daar was de overwegend boerenbevolking in het voorjaar van 1793 in opstand gekomen. Ze weigerde de priesters te volgen die een eed hadden afgelegd op de grondwet en beschermde de priesters die trouw gebleven waren aan de katholieke kerk. Er volgde een keiharde confrontatie met Parijs. De opstandelingen organiseerden zich tot het Armée catholique et royale de Vendée en wonnen aanvankelijk terrein en vormden zo een bedreiging voor de jonge Republiek. Maar na de afkondiging van de levée en masse eind augustus 1793 hadden ze geen schijn van kans meer. In december 1793 werden de laatste opstandelingen verslagen. Daarna volgde een uitroeiing van de bevolking van de Vendée, waarbij niemand gespaard bleef. Historici in Frankrijk debatteren nog altijd over de vraag of de slachtingen van 1793 en 1794 in de Vendée genocide waren.

Guerre de Vendée [ fr.wikipedia.org ]