Er zijn weinig programma’s op de Nederlandse televisie die mij zoveel stof tot nadenken geven als Tegenlicht van de VPRO. Gisterenavond werd de vierde aflevering van het nieuwe seizoen uitgezonden en daarin stond Evgeny Morozov centraal, de auteur van The Net Delusion In dit boek bestrijdt hij het cyber-utopisme.

Morozov werd vijftig minuten lang door een cameraman in een virtuele arena onder schot gehouden, terwijl op de vier wanden om hen heen beelden werden getoond uit documentaires die de VPRO eerder heeft uitgezonden. Internetscepticus Morozov mocht na elk fragment reageren. We zagen verschillende autoriteiten voorbijkomen waaronder technologiegoeroe Kevin Kelly, futurist Ray Kurzweil, filosoof Peter Sloterdijk, enfant terrible Julian Assange en historicus Tony Judt. Evgeny Morozov bekritiseerde het internetoptimisme met grote overtuigingskracht.

Het begon gelijk al goed. Tegenlicht confronteerde hem met een fragment uit een eerdere aflevering waarin Kevin Kelly, oprichter van het blad Wired en auteur van What Technology wants. Morozov kon bij Kelly‘s selectieve kijk op de technologische vooruitgang direct zijn belangrijkste punt van kritiek plaatsen. Technologyfreaks als Kelly zijn zo gefixeerd op technologie dat ze deze als een verlossingsweg voor de mensheid presenteren en daarbij de politieke dimensie helemaal uit het oog verliezen.

Ook de futurist Ray Kurzweil verkondigt het evangelie van de technologie. “Vooruitgang” is bij hem het toverwoord en hij interpreteert deze louter als technische vooruitgang. Het morele perspectief komt bij hem niet aan bod. Vreemd is dat natuurlijk niet. Meestal zijn technologiegoeroes en futuristen de spreekbuizen van machtige netwerken en de promotors van commerciële toepassingen. Hun euforische visie op toekomstige technologische ontwikkelingen is een sirenenzang die meer aantrekkingskracht krijgt, naarmate de verkondiger zich met de mondhoeken omhoog als een optimist presenteert die voor elk mogelijk probleem weer een oplossing ziet. Sceptici zijn in zijn ogen al snel zwartkijkers die lijden aan blikvernauwing. Daardoor zouden ze dus al de fantastische mogelijkheden niet kunnen zien…

Evgeny Morozov is zoals de meeste sceptici geen pessimist, maar een overtuigend criticus. Neem zijn visie op de “Arabische Lente”. Een gangbare visie op de revoluties in Tunesië, Egypte en andere Arabische landen, is dat het een Twitter-revolutie is, die vooral door de jeugd gedragen wordt. Vrijheid mogelijk gemaakt door mobiele apparaten en digitale netwerken. Maar deze vrijheid is juist ernstig te betwijfelen. Al die zogenaamde bevrijdende gadgets zijn in feite bedwelmende opium voor het volk.

Peter Sloterdijk zei overigens nog iets heel wezenlijks over de omwenteling door het volk in de postmoderne tijd. Het heeft geen zin meer om in termen van revolutie (van onderaf) te spreken, aangezien we in een voortdurende revolutie leven. De vertrouwde situatie heeft zich helemaal omgekeerd: nu zijn de machthebbers de revolutionairen, terwijl het volk behoudend is. Door de producenten worden er onophoudelijk nieuwe, baanbrekende producten in de markt gezet en het arme volk krijgt via de reclame alsmaar die innovaties over zich heen gestort.

Ook bestrijdt Morozov het cliché dat de digitale revolutie de (virtuele) gemeenschap bevordert. In de jaren negentig was community building nog een van de toverwoorden, maar dat is in de eenentwintigste eeuw veranderd. Schijnbaar verbindt het internet mensen met elkaar. Maar in geestelijk opzicht schept het digitale leven geatomiseerde individuen. Op web 2.0 kun je alles personaliseren. Jij bent zélf het web. Gepersonaliseerde websites, waarvan Facebook de onbetwiste kampioen is, zijn een goudmijntje voor datawarehousing. Via de social media wordt unieke gebruikersinformatie opgeslurpt en slim doorgespeeld naar commerciële instellingen, die deze gegevens gebruiken voor one-to-one-marketing.

De digitale revolutie heeft het groene licht gekregen om door te denderen en er wordt onvoldoende nagedacht over de uitgangspunten, meent Morozov. Dé digitale revolutie bestaat natuurlijk niet. De digitalisering van de maatschappij wordt vooral aangedreven door machtige bedrijven als IBM, Apple, Microsoft, Google en Facebook. Ze geven de “vrijheid” om je steeds meer met hun producten te verbinden. Een goed voorbeeld is de Apple Store. Iedereen die een iPad heeft, weet dat je afhankelijk gemaakt wordt van deze Apple Store. Zonder account, kun je geen gratis Apps downloaden. De vrijheid die technologie ons geeft, is maar heel betrekkelijk. De neergestorte witte duif op de omslag van The Net Delusion is daarom een treffend beeld om de euforie van de Twitter-revolutie in de Arabische wereld te relativeren.

evgenymorozov.com | Evgeny Morozov [ tegenlicht.vpro.nl ]

Als het in de tekenkunst om vorm en begrenzing gaat, dan draait het in de schilderkunst om licht en om kleur. Het treffen van de juiste toon is niet alleen een kwestie van heel goed kijken, maar ook van weten. Het schildersoog kan daarbij leunen op de kennis uit de waarnemingspsychologie. De visuele prikkels op het netvlies worden via de oogzenuw doorgegeven aan de hersenen die de gewaarwording omzet in beelden. Het menselijk oog kan miljoenen nuances waarnemen, maar in de hersenen wordt een kleurconstante op de waarneming losgelaten. Hierdoor zijn we in staat om bijvoorbeeld een schaduw als schaduw te interpreteren en niet als een losse vorm met een afwijkende kleur. Door de kleurconstante in de hersenen weten we dat het beschaduwde gras net zo groen is als het gras in het zonlicht. Maar als we het gras zouden gaan schilderen, moeten we de nuances gaan volgen die het oog in wélrkelijkheid waarneemt. En dan blijkt dat het beschaduwde gras allesbehalve groen is. Bovendien zijn er in het gras in de zon vele nuances te ontdekken. Hoe groen is groen?

Vanuit de waarnemingspsychologie kunnen verschillende vormen van gezichtsbedrog verklaard worden. Voor een schilder is de Munker-White illusie een van de meest voorkomende fysiologische illusie. De lichtgevoelige cellen op het netvlies schatten de helderheid van een tint in ten opzichte van zijn omgeving. Is de omgeving donker, dan lijkt de tint donkerder dan in een lichte omgeving. Bij portretten lijkt het licht op een donker kapsel vaak donkerder dan de schaduw op de huid. Maar meestal is de schaduwtint op de lichte huid toch donkerder dan het belichte deel van het donkere haar.

Gezichtsbedrog of een optische illusie is iets wat het oog waarneemt, dat door de hersenen anders geïnterpreteerd wordt. Gezichtsbedrog toont meestal eigenschappen van ons visueel perceptiesysteem aan, de mechanismen in de hersenen die grotendeels bepalen wat wij menen waar te nemen.
Er zijn globaal drie foutenbronnen:

optische illusies, veroorzaakt door eigenschappen van licht.
Voorbeeld: menen dat ‘s avonds de zon echt rood is.
fysiologische illusies, gebaseerd op eigenschappen van het menselijk oog.
Voorbeeld: een nabeeld op het netvlies, of van ver een reclamepaneel als homogeen gekleurd zien, terwijl het feitelijk gestippeld is.
psychologische illusies, waarbij de hersenen de signalen verkeerd interpreteren.
Voorbeeld: een onmogelijke figuur waarnemen, of een gezicht in de wolken onderscheiden.

Bron: nl.wikipedia.org

psycholog.web-log.nl

Nu ik mij steeds dieper heb ingenesteld in de biografieën van Rüdiger Safranski, valt mij op hoe zijn boeken over Schopenhauer (1987), Heidegger (1994), Nietzsche (2000) en de Romantiek (2007) met elkaar verweven zijn. De filosofen Schopenhauer (1788-1860), Nietzsche (1844-1900) en Heidegger (1889-1976) zijn geworteld in de Romantiek en dat is vooral een Duitse affaire. Safranski‘s biografieën zijn daarom ook een onderzoek naar de Duitse identiteit en een studie van het geestelijk klimaat van de negentiende eeuw.

In de historische achtergrond bij het denken van Schopenhauer, Nietzsche en Heidegger kom je in de onderstaande boeken telkens een passage tegen die Safranski ‘de drooglegging van het Duitse idealisme’ noemt. In Arthur Schopenhauer. De woelige jaren van de filosofie vanaf pagina 463 (Olympus 2002), vervolgens in Heidegger en zijn Tijd vanaf pagina 46 (Olympus 2000), in Nietzsche. Een biografie van zijn denken vanaf pagina 100 (Olympus 2000) en tenslotte in zijn nieuwste boek Romantiek. Een Duitse Affaire vanaf pagina 277 (Atlas 2009). Halverwege de jaren tachtig moet Safranski voor het eerst geschreven hebben over het geestelijk klimaat rond 1850. In zijn biografie over Schopenhauer kun je vanaf pagina 463 lezen hoe het realisme rond 1850 het idealisme verdrongen heeft.

Safranski refereert in vier van zijn boeken aan een aantal bestsellers uit de jaren veertig en vijftig van de negentiende eeuw. Psychologische Briefen (1847) en Köhlerglaube und Wissenschaft (1854) van Karl Vogt, Kreislauf des Lebens (1852) van Jakob Moleschott, Kraft und Stoff van Ludwig Büchner en Neue Darstellung des Sensualismus (1855) van Heinrich Czolbe. In dit overzicht van wetenschappelijke bestsellers (brevieren van ontnuchtering noemt hij ze) beperkt Safranski zich tot het Duitse taalgebied, maar de zegetocht van de objectiverende wetenschap was in de eerste plaats een Angelsaksische affaire.

Vulgärmaterialismus
Der naturwissenschaftliche Materialismus ab 1850, auch bezeichnet als wissenschaftlicher Materialismus oder abwertend als Vulgärmaterialismus, ist eine Variante des Materialismus, die seit Mitte des 19. Jahrhunderts von den Naturwissenschaftlern Carl Vogt, Ludwig Büchner und Jakob Moleschott vertreten wurde. Diese bildeten eine radikale und populäre Gegenbewegung zu den philosophischen Systementwürfen des deutschen Idealismus und zu dem gesellschaftlich dominierenden christlichen Weltbild. Sie argumentierten dabei mit dem Erfolg der rasanten wissenschaftlichen und technischen Entwicklung des 19. Jahrhunderts sowie mit den Erkenntnissen und Folgerungen der Evolutionstheorie von Charles Darwin. Die Überwindung der Kluft zwischen organischer und anorganischer Chemie durch Friedrich Wöhlers Synthese eines organischen Stoffes (Harnstoff) wurde von ihnen als Argument gegen vitalistische und für materialistische Ansätze benutzt. ( Bron: de.wikipedia.org )

The Origin of Species (1859) van Charles Darwin is misschien wel hét boek dat de triomf van de materialistische wetenschap in de negentiende eeuw symboliseert. Vooral op het denken van de jonge Friedrich Nietzsche had deze geestelijke ontwikkeling veel invloed. Hij las als een van de eersten de Duitse vertaling (1860) van Darwin’s beroemde boek. In de zestiger jaren begon Nietzsche een diepe afkeer te krijgen van het eigentijdse geestelijk klimaat dat in zijn beleving door gedreven werd door een bangelijk realisme dat de mensen klein hield. Safranski schrijft in zijn biografie over Nietzsche (pagina 100), een passage die hij overigens letterlijk heeft overgenomen uit zijn biografie over Heidegger (pagina 47).

In Romantiek. Een Duitse Affaire komt de passage over het ontnuchterende realisme voor in hoofdstuk 14 waarin Nietzsche langs de meetlat van de Romantiek wordt gelegd. Hier legt Safranski uit wat de kracht was (en is!) van het materialisme.

Naturwissenschaftlicher Materialismus ab 1850 [ de.wikipedia.org ]