Het klassieke verhaal van de vrouw die zich door haar ontrouw te gronde richt, is al vaak verfilmd. De eerste niet zwijgende verfilming is uit 1935 met Greta Garbo in de hoofdrol. De Zweedse sfinx staat misschien wel voor altijd in het geheugen gebeiteld als dé Anna Karenina, met een gezicht dat haar noodlot in de verte reeds ziet opdoemen. Na de Tweede Wereldoorlog volgden verfilmingen met Vivian Leigh (1948), een Russische verfilming uit 1967 met Tatyana Samoylova en een uit 1997 met Sophie Marceau. Daarnaast verschenen een tv-film (1985) en enkele miniseries (2000, 2009 en 2013).

Ondanks al deze filmische interpretaties van Tolstoj’s klassieker, durfde men het in 2012 toch aan opnieuw een grote productie te maken met publiekslieveling Keira Kneightly in de hoofdrol. Je weet van te voren dat ze er beeldig uitziet, maar zou ze ook in staat zijn de diepe tragiek over te brengen van de deugdzame echtgenote die zich toch in het verderf stort door vrijwillig te bezwijken voor Vronski?

Het production design heeft gekozen voor een setting en choreografie a la Moulin Rouge (2001). Het tsaristische Rusland wordt als een theatrale idee gepresenteerd en het verhaal speelt zich af terwijl de decors zichtbaar gewisseld worden. Zoals in de roman speelt ook in deze versie de stoomtrein een belangrijke rol. Het is de metafoor van het noodlot die als een machine genadeloos haar voorbestemde weg gaat en die de hoofdfiguur tenslotte letterlijk verplettert.

Anna Karenina [ focusfeatures.com ]

In onze achterkamer hangt een reproductie van Die Toteninsel van Arnold Böcklin. Er zijn vijf versies van. Een van die versies werd in 1936 gekocht door Hitler. Hij hing het eerst op in de Berghof in Berchtesgaden en nam het in 1940 mee naar Berlijn waar hij het een plek gaf op zijn werkkamer in de Neue Reichskanzlei. Daar ging het tijdens de Slag om Berlijn in april 1945 verloren. Die Toteninsel is besmet geraakt. Het Wagneriaanse sprak de Führer aan. Moeten wij Die Toteninsel met Wagner en al die andere nazi-troep erbij dus maar niet in de vuilverbrander van de geschiedenis gooien?

Dictators lijden door megalomanie vaak aan een slechte smaak. Hitler en Stalin hielden bijvoorbeeld allebei van pompeuze gebouwen, en Stalin wilde daar het liefst nog een toefje slagroom bovenop. Net als in het Derde Rijk, keerde de officiële staatskunst van de Sovjet-Unie zich in de jaren twintig al af van de avant garde, die in de vrije westerse wereld juist als uiterst chique en smaakvol ervaren werd. Stalin hield de Russische kunstenaar voor dat hij een voorbeeld moest nemen aan de Drie Groten: Rembrandt, Rubens en Repin. Voor het kunstonderwijs in de Sovjet Unie werden deze schilders het equivalent van Rust, Reinheid en Regelmaat, de 3 R’en uit de didactiek. De Russische Revolutie bracht uiteindelijk dus geen revolutionaire kunst maar reactionaire kunst voort.

Natuurlijk is het onzin om een kunstenaar of een bepaalde kunst af te wijzen, omdat het ooit de lieveling van een dictator was. Wat mij betreft had Stalin het goed gezien dat Rembrandt, Rubens en Repin drie groten zijn en het is vergeeflijk dat hij Repin als de grootste van het drietal zag. Ook Hitler wist het Wagneriaanse Toteninsel van Böcklin op waarde te schatten. Ik kijk er zelf graag naar en zelfs naar Rubens, omdat er onder zijn baroksaus zoveel moois ligt.

Toch werd de agenda van alle westerse kunst na 1945 vooral bepaald door de afkeer van het modernisme onder Hitler en Stalin. Realistische kunst was besmet geraakt en abstracte kunst kreeg de schijn mee onbezoedeld te zijn. Als Hitler en Stalin van abstractie hadden gehouden, was de kunst na 1945 waarschijnlijk een heel andere weg ingeslagen.

In Rusland heeft Waterloo niet de betekenis die het voor West-Europa heeft. Daarom wordt 1815 in Rusland niet of nauwelijks herdacht. Voor de Russen is 1812 het jaar waarin Napoleon verslagen werd na de wanhopige terugtocht uit Moskou van het Grande Armée. In het Hermitage in Sint Petersburg is er een portretgalerij waar de vaderlandse helden uit de oorlog van 1812 tegen Napoleon geëerd worden. In juni 2005 zag ik met verbazing de zogenaamde Военная галерея in het Hermitage.

Naast het grote ruiterportret van tsaar Alexander I hangen in deze ruimte 332 portretten van Russische generaals die tegen Napoleon gevochten hebben in de Patriottische Oorlog van 1812. De portretten werden tussen 1822 en 1828 geschilderd door de Engelse portretschilder George Dawe en zijn Russische assistenten Alexander Polyakov (1801-1835) en Wilhelm August Golicke (1802-1848).

Военная галерея [ ru.wikipedia.org ]