Heilig hen, die de schoonheid van Uw Huis liefhebben. Deze tekst spreekt vaak in mijn hart wanneer ik een prachtige orthodoxe kerk binnentreed. Zoals zes jaar geleden de kathedraal van Pskov met zijn iconostase van zeven verdiepingen hoog, 42 meter de hemel in. Gelovigen in orthodoxe landen houden van hun kerk op een wijze die voor ons nuchtere Hollanders vreemd is. Nadat ergens in Griekenland een parochiekerkje in vlammen was opgegaan, jammerde een vrouw: “Was dit maar met mijn huis gebeurd!” Tenslotte is onze natie verrezen op de kaalslag van de beeldenstorm in de zestiende eeuw. Wij zijn toch het land van Mondriaan, van ‘minder = meer’. Voor barok moet je bij onze Zuiderburen zijn. In ons land waren de kerkmuren honderden jaren zo blank en zo kaal als een oosterse meditatieruimte. Daar hoort ook een godsbeeld bij, dat geen beeld (meer) mag zijn, een ‘(mind)er = meer’ tussen hemel en aarde.

Afgelopen Zondag vierden we in de Russische parochie van de heilige Tychon in Nijmegen de Zondag van de Orthodoxie. Op deze Zondag vieren we de Triomf van de Orthodoxie in het jaar 843. Onder invloed van de islamitische expansie in de zevende en achtste eeuw waren er in het Byzantijnse Rijk felle disputen ontstaan over het vereren van iconen. Zondigde men daarin niet tegen het Tweede Gebod? Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde. De tegenstanders van iconen werden iconoclasten genoemd, de voorstanders iconodulen. De beeldenstorm in de Lage Landen in het jaar 1566 was dus geen nieuw verschijnsel. In 730 ontbrandde tussen beide groepen een strijd met als inzet de icoon. Pas na vele decennia werd door keizerin Irene in het jaar 787 het Tweede Concilie van Nicea bijeengeroepen. De vraag was : Mag men beelden vereren of niet? De uitspraak was : Geen latreia, wel dulia, geen aanbidding, maar wel verering. Toch duurde in de Oosterse Kerk de beeldenstrijd voort tot het jaar 843. Na 113 jaar (!) strijd, wonnen tenslotte de iconenschilders die meestal monnik waren. Sindsdien is de icoon de belangrijkste visuele getuigenis van het Orthodoxe (of Oosterse) Christendom.

De tentoonstelling Glans en Glorie die overmorgen in het Hermitage aan de Amstel opent, zal een bijzondere tentoonstelling zijn waarop ik mij zeer verheug. In het hart van Amsterdam zijn we in de gelegenheid om aankomend voorjaar en deze zomer kennis te maken met tien eeuwen Russisch-orthodoxe kerkelijke kunst. Aan de tentoonstelling Spiegel van de Russische Ziel in het Nijmeegse Valkhofmuseum in 2004 met vele kostbare iconen uit de School van Pskov bewaar ik goede herinneringen. De inrichting was intiem gehouden in donkere ruimten waarin de iconen als edelstenen fonkelden. De inrichting van de tentoonstelling Glans en Glorie in het Hermitage lijkt dit te gaan volgen. Kerkelijke kunst vraagt ook om een andere opstelling dan profane kunst.

Iconen staan vaak met elkaar in een specifieke context. Een iconostase laat dit duidelijk zien. De Christusicoon en de icoon van de Moeder Gods hebben een vaste plaats aan weerszijden van de Koninklijke Deuren. De icoon van Johannes de Doper en de heilige aan wie de kerk is opgedragen, komen daarnaast. De aartsengelen Gabriël en Michaël komen daar weer naast. In de Orthodoxe Traditie zie je meestal ook een Deësis boven en een Annunciatie op de Koninklijke Deuren. En zo heeft elke icoon zijn vaste plek. Niet alleen in de kerk, maar ook in het museum.

Voor orthodoxe gelovigen zijn iconen gebruiksvoorwerpen die vereerd worden met buigingen, een lichte aanraking, een kus. In het museum zijn iconen plotseling ‘kunst’ en ‘cultureel erfgoed’ en staan er bordjes bij: ‘Please, don’t touch!’ Toen ik in 1997 in Thessaloniki de tentoonstelling Treasures of Mount Athos in het Museum of Byzantyne Culture bezocht, was dat een vreemde ervaring. Vooral omdat ik eerst drie weken lang kloosters op de Berg Athos had bezocht en daar dagelijks iconen had vereerd. In het museum waren ook enkele monialen. Zij konden op deze manier participeren aan de rijkdommen van de Berg Athos, een plek waar vrouwen niet mogen komen. Maar ook zij mochten de iconen niet aanraken en kussen. In een museum heb je contact met een icoon als met een gevangene, door een onzichtbare wand van elkaar gescheiden.

hermitage.nl | Hermitage Lecture Series [ aceot.nl ]

De eerste keer dat ik geconfronteerd werd met het martelaarschap, was in de zomer van 1977. We bezochten nabij Lienz (de hoofdstad van Ost-Tirol) het dertiende eeuwse Schloss Bruck waar toen veel laat-Middeleeuws houtsnijwerk uit Tirol te zien was. Ik was zwaar onder de indruk van een houten beeld van het hoofd van Johannes de Doper op een schaal. Uit zijn afgesneden hals kwamen zoveel grote druppels bloed dat het op een druiventros leek. Ook al was dit beschilderd hout, er ging wéll een huivering door mij heen.

Mijn tweede confrontatie was vier jaar later in 1981 toen ik met mijn broer het Meteoraklooster Roussanou in Griekenland bezocht. Op de muren en plafonds waren fresco’s geschilderd van het martelaarschap van verschillende heiligen. Het was een soort beeldencyclopedie van folteringen. Net als het houtsnijwerk uit Tirol van vier jaar daarvoor, maakten deze bijna kinderlijke voorstellingen van het gruwelijkst denkbare veel indruk op mij.

Pas veel later ben ik de betekenis van het woord ‘martelaar’ gaan begrijpen. Letterlijk betekent het woord ‘bloedgetuige’. Een martelaar getuigt met zijn bloed, met zijn leven. Maar waarvan? Het woord ‘martelaar’ is besmet geraakt door zelfmoordterroristen die menen dat zij in de hemel komen door zoveel mogelijk anderen te vermoorden en te laten lijden. Maar voor deze praktijk past het woord ‘massamoordenaar’ en ‘massafolteraar’ beter. Een martelaar getuigt van zijn geloof met het allergrootste offer. Iedere christelijke martelaar brengt het Woord in de praktijk: “Hebt uw vijand lief!” In het uiterste geval is dat de persoon die jou wil doden. Door zijn bovenmenselijke prestatie getuigt de martelaar van God, omdat hij zijn beul alleen kan liefhebben met Gods hulp.

Er zijn in de geschiedenis vele massavervolgingen van christenen geweest die ontelbare martelaren hebben voortgebracht. De vervolgingen onder de romeinse keizers Decius en Diocletiaan waren verschrikkelijk en grootschalig. Maar niet minder gruwelijk waren de vele andere vervolgingen in de geschiedenis van het christendom. Tot op de dag van vandaag sterven er mensen omwille van Christus. Een van de nieuwe martelaren is de Russische soldaat Yevgeny Rodionov die op 23 mei 1996 in Tsjetsjenië werd onthoofd. Hij is inmiddels heilig verklaard en op zijn graf gebeuren wonderen. Het korte leven van hl. Yevgeny Rodionov (1977-1996) getuigt van een diep geloof in Christus. Op 11-jarige leeftijd gedroeg hij zich al dapper door openlijk een kruisje te dragen, dat hem bij de communistische autoriteiten niet geliefd maakte. Zijn moeder waarschuwde hem voor de gevaren om zo openlijk zijn geloof te tonen, maar Yevgeny weigerde zijn kruisje te verbergen. Toen hij 19 was, werd hij gegijzeld door Tsjetsjeense rebellen. Hij werd in een kelder gevangen gehouden waar hij nauwelijks te eten kreeg en dikwijls geslagen en gemarteld werd. De rebellen probeerden Yevgeny en andere Russische krijgsgevangenen te verleiden om Christus te verloochenen en zich tot de islam bekeren. In tegenstelling tot de meeste van zijn medegevangenen, weigerde Yevgeny zijn Verlosser te verraden. Op 23 mei 1996 werd hij onthoofd door zijn beul Ruslan Khaikhoroyev. Deze liet de moeder van Yevgeny weten, dat haar zoon nog geleefd zou hebben als hij zich tot de islam bekeerd zou hebben. Maar Yevgeny wilde zijn kruis niet (laten) afnemen. Yevgeny‘s moeder, die nooit eerder een voet in een kerk had gezet, heeft zich door het martelaarschap van haar zoon bekeerd. Kort na de onthoofding van zijn zoon, stierf haar man van verdriet.

hl. Yevgeny Rodionov [ amphilochios.blogspot.com ]

Op flickr.com ontdekte ik 71 kleurenfoto’s die de Russische fotograaf Sergey Prokudin-Gorsky tussen 1909-1915 van het Russische rijk had gemaakt om daarmee schoolkinderen te onderwijzen over de geschiedenis, cultuur en modernisatie van hun land. Sergey Prokudin-Gorsky gebruikte een camera die snel achter elkaar drie monochrome opnames maakte met een groen, rood en blauw gekleurd filter. Door deze drie beelden met correct gekleurd licht te projecteren, werd het originele kleurenbeeld weer verkregen. Hij heeft geen systeem kunnen vinden om de beelden in kleur af te drukken, maar later kon men de monochrome opnames toch samenvoegen in één kleurenafdruk. Op de website The Empire that was Russia kun je over dit procedé lezen. Zijn foto’s geven een beeld van een verloren wereld: het Russische rijk aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie.

The incredible century old color photography of Prokudin-Gorsky