Ik lag in de wieg bij oma toen Kennedy vermoord werd. Zo, dat is eruit. De herfst van 1963 was dramatisch in onze familie. Mijn broertje lag bijna twee maanden met ernstige verbrandingen in het ziekenhuis en een neefje van mij ging dood. Toch was de gebeurtenis in het verre Amerika ook een schok. De beelden uit Dallas waren op 22 november 1963 misschien nog indringender dan de beelden uit New York op 11 september 2001. Want televisie was nog een relatief jong medium in Nederland en voor de meeste mensen nog een magisch kastje of een glazen bol.

Dat de moord op Kennedy in ons geheugen gegrift staat, heeft toch veel te maken met de televisiebeelden die toen voor het eerst in de huiskamer doordrongen. De hele wereld was plotseling getuige. En dat kun je van de moord op Mc Kinley op 6 september 1901 niet zeggen. Mijn opa (geb. 1895) heeft bijvoorbeeld nooit geweten waar hij was op de dag dat McKinley vermoord werd. Ik weet wel waar ik als baby van zes maanden was toen president Kennedy vermoord werd.

President Kennedy is een icoon geworden. Na de Russische kosmonaut Joeri Gagarin is hij waarschijnlijk de meest afgebeelde persoon uit de jaren zestig op postzegels. Nederland heeft nooit een herdenkingszegel van hem uitgegeven al zijn er toch heel wat straten en pleinen naar hem genoemd. De Duitse Bundespost gaf een jaar na zijn dood een herdenkingspostzegel uit.

JFK postzegels wereldwijd [ catawiki.nl ]

In de afdeling Historic Moments van het Google Cultural Institute kun je eindeloos dolen door de geschiedenis. Rond historische gebeurtenissen zijn met foto’s, schilderijen, voorwerpen en documenten uit de collectie kleine virtuele tentoonstellingen gemaakt. Ik bekeek de tentoonstelling La nascita di una nazione (1849-1870) over de Risorgimento, de Italiaanse Eenwording. De expositie toont een deel van de collectie van het Museo Centrale del Risorgimento in Rome. Alle objecten zijn in high res te bekijken.

la nascita di una nazione [ google.com ]

Dit jaar is een bijzonder jaar voor de schilderkunst. Het is honderd jaar geleden dat de traditionele illusionistische schilderkunst door Kazemir Malevich met zijn Zwart Vierkant werd afgemaakt. Figuurlijk en letterlijk. En het is 150 jaar geleden dat Edouard Manet tijdens de salon in Parijs een schandaal veroorzaakte met Le déjeuner sur l’herbe.

Le déjeuner sur l’herbe (1863) en Zwart Vierkant (1913) markeren voor mij het begin van de moderne respectievelijk abstracte schilderkunst. Bij Manet gebeurt er iets dat mij boeit, bij Malewich haak ik af omdat ik door zijn suprematisme heen prik. Het zijn de nieuwe kleren van de keizer. Manet is evenmin vernieuwend in de schilderkunst, maar is voor mij een interessante schilder omdat hij de aandacht op iets vestigt waar Velazquez een grote meester in is: zichtbaar maken door exacte waarneming te koppelen aan een los gebaar.

Velazquez zit steeds op het randje tussen verf en voorstelling. Hij laat de verf in zijn rauwheid zien, maar telkens blijkt dat hij ontzettend goed gekeken heeft. Het is niet alleen met bravoure geschilderd maar ook met een feilloos oog voor de illusie. En dat kom je in de zuiver abstracte schilderkunst niet tegen. Want waar Velazquez nog op het randje van verf en voorstelling zit, is de abstracte schilderkunst van dat randje in de verf gevallen. De verf is de voorstelling geworden die uitsluitend nog naar zichzelf verwijst of een bepaalde stemming oproept. De magie dat verf rauwe materie is en tegelijkertijd heel iets anders, is eruit verdwenen.

Wanneer we het bovenstaande detail uit het portret van Infanta Margarita Teresa als een op zichzelf staand schilderij beschouwen, lijkt het een modern abstract schilderij. Maar dit werd in 1659 geschilderd door de hofschilder van de Spaanse koning. Het is bijna onbegrijpelijk dat hij met dit (schijnbare!) klodderwerk weg kon komen.

Kort na de dood van Velazquez werd onder invloed van Lodewijk XIV de gladde Franse stijl toonaangevend. Een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Franse hofkunst was de van oorsprong Catalaanse schilder Hyacinthe Rigaud.

Zijn stofuitdrukking is ook verbluffend, maar in tegenstelling tot die van Velazquez tot in de puntjes beheerst en glad. Hij zit niet meer op het randje tussen verf en voorstelling. De penseelstreek heeft zijn zelfstandigheid verloren en is dienstbaar geworden aan de illusie.

Manet was net zo enthousiast over Velazquez als Joost Zwagerman over Mark Rothko. Voor hem was het de schilder der schilders. In een brief aan Henri Fantin-Latour uit 1865 schrijft hij:

In Le déjeuner sur l’herbe is duidelijk te zien dat Manet zijn grote voorbeeld Velazquez wil volgen in het zichtbaar houden van de verfstreek. Droge streken, natte kloddertjes en onbedekt canvas. Het maakt allemaal deel uit van de illusie die een schilderij is. Manet zou zélf weer een voorbeeld zijn voor de impressionisten. Zij gingen nog verder in de verzelfstandiging van de verfstreek.

Manet… Velázquez… The French Taste for Spanish Painting [ musee-orsay.fr ]