Gisteren schreef ik iets over mijn eerste kennismaking met Faust op de middelbare school. Goethe was voor ons in 1980 verplichte kost. Veel liever lazen we boeken van Jan Wolkers zoals de generatie na ons liever Ronald Giphart en Dimitri Verhulst leest dan klassiekers uit andere tijden. Er waren (en er zijn) gelukkig nog steeds wel leraren die Mutatuli, Goethe of Shakespeare bij jongeren spannend weten te maken. Het huizenhoge vooroordeel wegnemen dat oude literatuur of poëzie saai zou zijn, is echter geen sinecure.

De tegenstelling tussen de jongeren die aangetrokken worden door snelheid en rauwe taal en de leraren is de afgelopen vijftig jaar tijdens de literatuurles steeds kleiner geworden. Dat komt vooral omdat de leraren van nu degenen zijn die zélf veel liever Wolkers of Giphart lazen in plaats van Hildebrand of Multatuli. Ze begrijpen dus waarom de leerlingen bijna allemaal Dimitri Verhulst willen lezen. Leerlingen én leraren zitten daardoor steeds meer opgesloten in hun eigen tijd, terwijl de literatuur (en kunst) uit het verleden juist de gelegenheid biedt om onze eigen tijd te relativeren.

Alessandro Baricco signaleert in Barbaren dat we door de invloed van de massamedia en het internet in het bijzonder steeds oppervlakkiger zijn geworden. We scheren met onze aandacht alleen nog over de toppen en zijn daarbij gericht op het spectaculaire. Door de snelheid en overvloed van informatie die op ons afkomt, is de aandacht versnipperd geraakt en de spanningsboog aanzienlijk ingekort.

Dit is overigens geen fenomeen uit de late 20e en begin 21e eeuw. Aan het einde van zijn leven, merkte Goethe al op, hoe zijn wereld steeds sneller aangedreven werd door de techniek, in het nadeel van het sublieme en de diepgang en in het voordeel van het middelmatige. In een brief aan Carl Friedrich Zelter (1758-1832) schreef Goethe op 6 juni 1825:

“Reichtum und Schnelligkeit ist, was die Welt bewundert und wonach jeder strebt, Eisenbahnen, Schnellposten, Dampfschiffe und alle mögliche Fazilitäten der Kommunikation sind es, worauf die gebildete Welt ausgeht, sich zu überbieten, zu überbilden und dadurch in der Mittelmäßigkeit zu verharren.”

Goethe noemde de geest van zijn tijd (lees: de jaren twintig van de 19e eeuw) “velociferisch”. Hij zag de snelheid als een uitdrukking van het demonische, datgene wat de mens wegdrijft bij zichzelf en zijn verlangen naar het hogere. Na 1830 zou het idealisme drooggelegd worden en raakte de zogenaamde filister in opkomst. Dat was een realist, een mens die dacht in termen van nuttigheid. De huidige homo economicus of consument stamt hier direct vanaf. Deze ontwikkeling was voor Goethe een gruwel. Een halve eeuw na hem, toen de wereld inmiddels volledige door wetenschap, techniek en economie beheerst werd en modern geworden was, volgde Nietzsche met zijn tirades tegen de beschavingsfilister.

Het cultuurpessimisme van de late Goethe en van Nietzsche heeft in sociale zin vaak een vernietigend effect op degene die dit pessimisme uit. Je bent bij voorbaat al een ouwe brompot die schampert over de jeugd van tegenwoordig en daarbij beweert dat vroeger alles beter was. De houding van Baricco tegen het verdwijnen van de hoogte en de diepte van ons bestaan lijkt slimmer: spreek ironisch over “de barbaren”, verbindt daar vooral geen oordeel aan, maar omschrijf de immense vervlakking eufemistisch als “een overgang naar een nieuw collectief bewustzijn.”

Goethe and the Velociferic Tendencies of the Modern Age [ goethetc.blogspot.nl ]

In 1980 maakte ik op school tijdens de les Duitse literatuur voor het eerst kennis met Goethe‘s meesterwerk. Faust was voor ons een verplicht nummer. Het moest gelezen worden voor de boekenlijst. Toch voelde ik op mijn klompen aan dat Faust voor mij meer was dan ouwe koek die ik voor het examen Duitse literatuur moest lezen.

Toen mijn leraar Duits na het mondeling examen literatuur vroeg welk boek mij het meest had aangesproken, hoefde ik niet lang na te denken. Heel veel uit Faust begreep ik niet, maar één ding wél: wereldliteratuur die op hetzelfde niveau stond als Homerus, Shakespeare of Cervantes hield een belofte in voor de toekomst. Wat voor mij als zeventienjarige nog versleuteld was, zou zich later nog wel openbaren.

Dat wij dit in de klas een stoffig, ontoegankelijk werk vonden, lag niet aan Faust maar veel eerder aan ons. Waren wij niet ook verwende welvaartskinderen die liever onze boekenlijsten vulden met Jan Wolkers dan met klassiekers? Ik begreep dat Faust een boek voor het leven is, dus ook een boek dat met ons meegroeit. In ieder geval gebeurde dat wel bij Goethe, die vóór zijn 25e de eerste versie schreef en pas na zijn tachtigste het werk voltooide.

Faust is een Groot Verhaal. Het is het verhaal van de mens die naar kennis en macht streeft, daarbij de wereld wint, maar zijn ziel verliest. Het paste ook precies in de tijd van Goethe, die de overgang van de pre-industriële tijd naar de eeuw van wetenschap en techniek meemaakte. Toen Goethe tussen 1829 en 1831 werkte aan de laatste fragmenten van Faust II, begon de transportrevolutie met de allereerste locomotief en werd de eerste elektromotor uitgevonden. Mede daardoor zou de wereld in de twee decennia daarna meer veranderen dan in de tweeduizend jaar daarvoor. Aan het einde van zijn leven, sprak Goethe over “het velociferische”. Dat is een samentrekking tussen snelheid en Lucifer. Hij zag in de versnelling van wetenschap en techniek het duivelse naar voren komen.

Faust is een modern verhaal en tegelijkertijd roept het de sfeer van de middeleeuwen op met zijn alchemie, Walpurgisnacht en tovenarij. Als we dieper kijken, blijkt het onderscheid tussen de moderniteit en middeleeuwen diffuus. Is de elektriciteit niet een geheimzinnige kracht en is de wetenschap die haar getemd heeft niet een moderne vorm van tovenarij?

Maar niet alleen de techniek zouden we als een vorm van magie kunnen zien, waarmee de moderne mens de wereld tracht te beheersen. Een van de toverkunstjes die Mephisto leert, is de schepping van het papiergeld. Wij zijn daar nu helemaal vertrouwd mee, het is het fundamenten van de moderne economie geworden, maar in Goethe‘s tijd was dit helemaal niet zo vanzelfsprekend en eerder vergelijkbaar met de alchemie die uit lood goud probeert te maken. Papier dat ingewisseld kon worden voor goud! Deze toverkunst is afhankelijk van het vertrouwen van de ontvanger. Het is veelzeggend dat bij Goethe alleen de nar (de dwaas) hier niet intrapt:

Das Papier­geld in Faust II [ schuldundschein.de ]