twee voorstellingen van een kosmisch drama :
de val van de opstandige engelen volgens Brueghel en Rubens
In mei bezochten we het Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel en een maand later de Alte Pinakothek in München. Daar zagen we tweemaal een voorstelling van de val van de opstandige engelen zoals deze in het laatste Bijbelboek Openbaring beschreven staat. In Brussel hangt deze voorstelling gezien door de ogen van Pieter Brueghel de Oude. In München hangt een groot schilderij van Rubens met hetzelfde onderwerp.
Brueghel (1564)
val van de opstandige engelen
De voorstelling van Rubens is ruim een halve eeuw ouder dan die van Brueghel maar is totaal anders. Terwijl Brueghel nog teruggrijpt naar de middeleeuwse fantasiewereld van Jeroen Bosch zien we dat Rubens het spoor van Michelangelo doortrekt naar de barok. De gestileerde poppetjes zijn lichamen van vlees en bloed geworden en de peperkoeken gezichtjes van Brueghel hebben bij Rubens een realistische uitdrukking gekregen.
Rubens De strijd van Michaël met de draak (433 x 288 cm) in de Alte Pinakothek
In onze tijd is de val van de opstandige engelen mythologie geworden en voor de meesten van ons vertegenwoordigt het geen werkelijkheid meer. Maar misschien was dat voor Brueghel en Rubens ook al zo. Brueghel schilderde ook de val van Icarus (1558) en Rubens de val van Phaeton (1605). Voor de meeste schilders was een schilderij uiteindelijk een opdracht, of de voorstelling nu uit de Bijbel kwam of uit de Metamorfosen van Ovidius.
Brueghel val van de opstandige engelen (detail)
Hij is de slang van weleer, die duivel of Satan wordt genoemd
en die de hele wereld misleidt.
Samen met zijn engelen werd hij op de aarde gegooid.
Openbaring 12 : 9
Rubens De strijd van Michaël met de draak (detail)
Rubens heeft van de strijd van Michaël met de draak een spektakelstuk gemaakt en trekt alle registers open. Het verschil tussen Brueghel en Rubens is het verschil tussen een ondiepe poppenkast en een voorstelling met levende acteurs in een driedimensionaal theater vol lichteffecten.
Toen brak er oorlog uit in de hemel. Michaël en zijn engelen bonden de strijd aan met de draak. De draak en zijn engelen boden tegenstand maar werden verslagen; sindsdien is er voor hen in de hemel geen plaats meer. De grote draak werd op de aarde gegooid. Hij is de slang van weleer, die duivel of Satan wordt genoemd en die de hele wereld misleidt. Samen met zijn engelen werd hij op de aarde gegooid. Toen hoorde ik een luide stem in de hemel zeggen: „Nu zijn de redding, de macht en het koningschap van onze God werkelijkheid geworden, en de heerschappij van zijn messias. Want de aanklager van onze broeders en zusters, die hen dag en nacht bij onze God aanklaagde, is ten val gebracht. Zij hebben hem dankzij het bloed van het lam en dankzij hun getuigenis overwonnen. Zij waren niet aan het leven gehecht en hebben hun dood aanvaard. Daarom: juich, hemel, en allen die daar wonen! Maar wee de aarde en de zee: de duivel is naar jullie afgedaald! Hij is woedend, want hij weet dat hij geen tijd te verliezen heeft.„
Bron: Openbaring 12 : 7-12
De Amerikaanse toneel- en filmregisseur 
