Volgend jaar is het precies 150 jaar geleden dat in Parijs de eerste Salon des Refusés werd gehouden. Deze salon is vooral bekend geworden door het schandaal dat het schilderij Le Déjeuner sur l’herbe van Eduard Manet veroorzaakte. Bijna iedereen heeft dit schilderij wel eens gezien. Het is een schoolvoorbeeld van een tegendraads kunstwerk. Tegendraads? De docent kunstgeschiedenis moest het dertig jaar geleden aan ons uitleggen waarom deze voorstelling voor onze voorouders zo schokkend was. Wij zien onder andere een naakte vrouw in het gras zitten. Wat was daar zo schokkend aan?

Daarvoor moeten we 150 jaar terug in de tijd. Rond het midden van de negentiende eeuw was de Parijse Salon de meest prestigieuze schilderijententoonstelling ter wereld. Ze bestond al sinds 1648. In 1848 werd het een jaarlijkse tentoonstelling. In de jaren vijftig tijdens het Tweede Franse Keizerrijk werden er steeds meer schilderijen ingezonden. Slechts een klein deel werd door de jury toegelaten. Toen er tenslotte zoveel schilderijen geweigerd werden, besloot Napoleon III in 1863 een aparte tentoonstelling in de stellen waar het geweigerde werk te zien was. Dit werd de Salon des Refusés en je zou deze gebeurtenis als de aftrap van de moderne schilderkunst kunnen zien.

De schilders die op de officiële Salon geweigerd werden, voldeden vaak niet aan de heersende kunstopvattingen van die tijd. Hun geweigerde werk dat op de Salon des Refusés getoond werd, liet dus een nieuwe opvatting over kunst zien. Je zou die kunnen samenvatten in het begrip realisme. Dat is een verwarrend begrip. Want de kunst die op de officiële Salon getoond werd, zag er op het eerste gezicht juist heel realistisch uit. De salonschilders beheersten hun métier. Maar de jonge generatie schilders die zich rond schilders als Gustave Courbet en Eduard Manet hadden verzameld, vonden de academische schilderkunst van de salonschilders allesbehalve realistisch. Waarom eigenlijk? Het zag er allemaal toch net echt uit? Maar waar het de realisten om ging, was het gewone leven, het eigentijdse leven dat je overal in Parijs op straat kon zien. Dát leven, het échte leven, dat moest in de kunst getoond worden. De salonschilders hadden hun rug naar dit echte leven toegekeerd. Ze schilderden een geïdealiseerd leven waarmee ze hun welgestelde clientèle konden behagen.

Le Déjeuner sur l’herbe op de Salon des Refusés markeert in 1863 de eerste grote aanvaring tussen de heersende kunstopvattingen en het realisme. Het gaat in de eerste plaats om de moraliteit. Het naakt in de schilderkunst was binnen bepaalde regels gelegitimeerd. Zo moest het naakt verheffend zijn en edel van vorm. Er moest ook afstand zijn tussen de voorstelling en het alledaagse. Het vrouwelijke naakt bleek vaak Venus of Aphrodite te heten. Een gewone Marie of Louise mocht ze nooit zijn. Juist daarom veroorzaakte Manet een schandaal met zijn gezelschap in het gras. De vrouw die naakt bij de aangeklede heren in het gras zat, was een Parisienne. Een heel gewone Parisienne nog wel. Dat een groot schilder als Titiaan in de zestiende eeuw in Venetiëde mooiste meisjes van de straat en uit het Canal Grande plukte en vervolgens uitkleedde, dat mocht wéll, zolang hij ze maar presenteerde als Venus of allegorie. Hup, gauw het sausje van de Kunst erover! Maar Manet serveerde zijn naakt rauw.

In datzelfde jaar hing in de officiële Salon het schilderij La naissance de Venus van de salonschilder Alexandre Cabanel. Hier zien we hoe je volgens de maatstaven van de Académie met het naakt moest omspringen. Als de belichaming van het ware, het schone en het goede. Noem haar Venus, polijst en parfumeer haar huid, trek een blik roze engeltjes open en voilá! Toen keizer Napoleon III haar zo in de branding zag liggen werd hij zo opgewonden werd hij zo diep geroerd, dat hij het schilderij onmiddellijk kocht. De carrière van Cabanel kon niet meer stuk. Als we het sausje er vanaf spoelen en dan nog eens naar het lichaam van deze vrouw in de branding kijken, dan is haar pose heel wat uitdagender dan die van de blote dame in het gras. Toch veroorzaakte de laatste een schandaal, terwijl Venus door de keizer werd aangekocht.

Alexandre Cabanel [ en.wikipedia.org ] | Eduard Manet [ en.wikipedia.org ]