Kan er uit Nazareth iets goeds komen? Wat mag je verwachten van een bekrompen plaatsje in de provincie? Maar de geest waait overal. Dus ook in Veenendaal.

Op mijn eenentwintigste ben ik mijn geboorteplaats ontvlucht. Anders dan mijn vader die er geboren en getogen is en er na 81 jaar nog steeds woont. Mijn moeder die uit Zuid-Holland komt mag zich ook al ruim een halve eeuw ‘n Vèènse noemen. Jaarlijks op 15 mei schuift ze in leeftijd aan bij mijn vader en vandaag viert ze haar 81e verjaardag. Op 27 april j.l. was ik bij de presentatie van het boekje Door de ogen van mijn vader van Stef Bos . Het leek mij wel een aardig boekje voor haar verjaardag.

Uit de omvangrijke collectie kleurendia’s die vader A.W.Bos in de jaren zestig en zeventig maakte, werden ruim zestig foto’s geselecteerd waarbij zijn zoon korte teksten schreef. Net als de liedjes van Stef Bos is het boekje over het leven, waarin mijmering en nuchterheid elkaar afwisselen. Stef Bos en ik schelen twee jaar en zijn herinneringen aan Veenendaal overlappen die van mij.

In een tekstje over de fanfares van Scheepjeswol en Caecilia komt een oud beeld uit mijn jeugd naar voren dat ik helemaal vergeten was. Voor de harmonie liep als mascotte altijd iemand met een schaap vooruit. Mijn eerste ervaring met de fanfare van Scheepjeswol grensde overigens aan horror. Als je drie jaar oud bent, leef je nog in het animistische stadium en zo was voor mijn ontvankelijke blik het donkere vaandel van de harmonie bezield met een duistere kracht. Ik durfde er niet rechtstreeks naar te kijken, maar in de spiegeling op de ruiten van Maison Kramer bleef ik het dreigende vaandel nauwlettend in het vizier houden. Ik wilde voorkomen dat het plotseling achter mij zou kunnen opduiken. Een rechtstreeks confrontatie durfde ik niet aan.

De man die terugkijkt op de peuter, de kleuter, het jongetje en de puber in zichzelf, dat is natuurlijk Stef Bos ten voeten uit. Voor mij is het herkenbaar, niet alleen omdat mijn jeugd ook in Veenendaal op straat is blijven liggen.

Vorig jaar begonnen we onze vakantie met een bezoek aan de Mathildenhöhe in Darmstadt. Deze kunstenaarskolonie werd in 1899 door Ernst Ludwig van Hessen-Darmstadt gesticht. Hij wilde zijn stad tot een centrum van nieuwe kunst maken. Daarmee ging de groothertog openlijk de concurrentie aan met München. Dit jaar willen we onze reis beginnen in München, de stad waar de Jugendstil oorspronkelijk vandaan komt. De stijl begon hier onder de naam Secession in 1892.

Rond de schilder Franz von Stuck (1863-1928) hadden zich in april 1892 zo’n honderd jonge kunstenaars verzameld. Daaronder bevonden zich August Endell (1871-1925), Hermann Obrist (1862-1927), Richard Riemerschmid (1868-1957), Bruno Paul (1874-1968), Leo Putz (1869-1940), Thomas Theodor Heine (1867-1948) en last but not least Peter Behrens (1868-1940).

Deze kunstenaars zetten zich af tegen de gevestigde orde van de Königlich-privilegierte Münchener Künstlergenossenschaft (MKG) die onder invloed stond van de schilder Franz von Lenbach (1836-1904). De kunstenaars van de Secession zoals ze zich noemden, weigerden het historisme te volgen dat op de kunstacademies onderwezen werd. Ze wilden een nieuwe, internationale kunst die betrekking heeft op de gehele mens en zijn sociale leven.

De jonge honden van de Secession, Jugendstil en Art Nouveau (de namen waaronder deze nieuwe kunst bekend werd) waren beïnvloed door het socialisme van Arts and Crafts en waren internationaal georiënteerd. Ze moesten niets hebben van het historisme dat meestal in dienst stond van een bekrompen nationalisme. Keizer Wilhelm II had daarom een hekel aan de Jugendstil. Hij zag deze nieuwe kunst waarschijnlijk als een bedreiging van de gevestigde orde. Tot aan zijn dood in 1941 in Doorn bleef hij trouw aan het historisme en eclecticisme van de Gründerzeit. Ik zou ook kunnen schrijven dat hij gewoon een slechte smaak had.

Toen de jonge kunstenaars in 1892 zich in München verenigd hadden, gebruikte Franz von Lenbach zijn invloed bij de prins regent Luitpold van Beieren en de minister van culturele zaken Müller om de avant garde tegen te houden. Maar hij kon niet voorkomen dat in de zomer 1893 de eerste internationale tentoonstelling van de Secession plaatsvond. Franz von Lenbach had namelijk ook tegenstanders die de avant garde steunden. Dat waren de kunstverzamelaar en later redacteur van Jugend Georg Hirth, de socialistische leider Georg von Vollmar en graaf van Toerring-Jettenbach.

Münchener Secession [ de.wikipedia.org ]
The Origin of Jugendstil [ la-belle-epoque.de ]

De western Shane werd in 1953 voor zes oscars genomineerd. Regisseur George Stevens greep zelf tweemaal naast. De oscars voor de beste film en beste regisseur gingen dat jaar naar Buddy Adler en Fred Zinnemann voor From here to eternity. Shane verzilverde wéll de oscar voor de beste cinematografie van Loyal Griggs. Het onderwerp en het verhaal doen mij aan twee latere westerns denken. Clint Eastwood speelde in 1985 al in een remake van Shane (Pale Rider) voordat hij zeven jaar later Unforgiven (1992) maakte. Daarbij heeft hij zich duidelijk door Shane laten inspireren. Ook hier gaat het over het ellendige bestaan van een keuterboertje op een hoogvlakte in de Rocky Mountains en is er Bijbelse symboliek. De andere western is de tamelijk onbekende psychedelische western (ja, dat is een genre) The Hired Hand (1971) van en met Peter Fonda. Beide films verenigen de hired hand en de lonesome cowboy in de hoofdpersoon, een man van weinig woorden uiteraard. Want in westerns hoort dat zo. En Clint Eastwood en Peter Fonda zijn al helemaal geen praters.

Hoofdrolspeler Allan Ladd speelde na Shane nog in twintig films. Ook al had hij met Shane zijn beroemdste rol, ik zie hem toch liever samen met Veronica Lake in een film noir, bijvoorbeeld The Glass Key (1942), This Gun for Hire (1942) of The Blue Dahlia (1946).

In de serie Volgens Verhoeven in De Volkskrant schreven Paul Verhoeven en Bob Scheers in november een korte beschouwing over Shane. Volgens Paul Verhoeven is Shane zonder meer een Jezusfiguur. In de allereerste scene komt hij van links naar rechts de film ingereden. Dat betekent in de taal van de western dat we met een good guy te maken hebben. Bovendien is hij gekleed in licht suede. Regisseur George Stevens, die 12 jaar later de Jezusfilm The Greatest Story Ever Told zou maken, heeft al die Jezussymboliek in Shane er bewust ingebracht. Het legendarische einde met de schreeuwende Joey: “Shane, come back!” duidt volgens Verhoeven op de wederkomst van Christus.

imdb.com | Shane [ nl.wikipedia.org ]