Dat de massacultuur steeds grover en platter wordt, is dagelijks te registreren. Massacultuur is de cultuur van de grootste gemene deler en misschien per definitie wel grof en plat. De meerderheid legt het meeste gewicht in de schaal en laat de balans overhellen. Je hoeft maar een volks tafereel van Jan Steen te bekijken om te zien dat vierhonderd jaar geleden ook alles al naar het laagste punt stroomde. De wereld is niet minder plat en grof dan vroeger. Toch waren in het verleden hoge cultuur en plat volksvermaak nog enigszins van elkaar gescheiden. De hogere standen, de burgerij en de middenklasse lieten zich doorgaans niet in met poep-en-pies-vermaak. Honderd jaar geleden gingen de rijken naar het theater en niet naar de bioscoop. Film was voor Jan met de pet. Maar in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn de grenzen onder invloed van de televisie diffuus geworden. En sinds de komst van internet en interactieve televisie is tegenwoordig werkelijk álles on demand geworden. Voor porno hoef je niet meer de deur uit. Elk computerscherm is de etalage van de sexshop geworden die je vroeger in obscure steegjes moest binnenglippen.

De lagere behoeftes dringen zich steeds meer aan ons op. En niemand hoeft zich er meer voor te schamen. Studenten en hogeropgeleiden kijken naar O o cherso omdat het zo lekker plat is. De dikke tokkie met tatoeages is juist onder hogeropgeleiden populair. Het lijkt wel liefde, maar in werkelijkheid is het meer een slecht huwelijk tussen exhibitionisme en leedvermaak. De oude Hochkultur wordt verzwolgen door een massacultuur die steeds platter en schaamtelozer wordt. Iemand als Alessandro Baricco maakt zich in zijn boek De Barbaren geen zorgen over de toenemende oppervlakkigheid. Maar de nestor van de Nederlandse journalistiek Henk Hofland denkt er in Platter & dikker anders over.

In de nieuwe catalogus van Taschen kwam ik voor het eerst pentekeningen tegen van de Duitse illustrator Robert Nippoldt. Op internet vond ik daarna drie geïllustreerde boeken waarmee hij in Duitsland naam gemaakt heeft. Zijn laatste boek heet Hollywood in den 30er Jahren en verscheen dit jaar.

Zijn heldere en grafische stijl doet me enigszins denken aan de ‘grafische vertalingen’ van foto’s in staalgravures die in de tweede helft van de 19e eeuw aan de lopende band gemaakt werden. Vaak is het te machinaal en te weinig bezield. Maar de passie voor glamour fotografie uit de jaren dertig deel ik helemaal. De subtiele zwart-witfotografie met uitgebalanceerde belichting en vele grijstonen zijn vaak om je vingers bij af te likken. Nippoldt kon gebruik maken van de collectie vintage Hollywood glamourfoto’s van verzamelaar Daniel Kothenschulte. De illustraties zijn van foto’s overgetrokken maar overtuigend gestyleerd. In de composities zit veel witruimte en in combinatie met de klare lijnen doen deze soms aan Japanse houtsneden denken.

nippoldt.de

Redmond O’Hanlon doet mij soms denken aan zijn landgenoot Roald Dahl. Beiden delen een voorliefde voor het lugubere en onsmakelijke detail. In de tweede aflevering van O’Hanlons Helden laat hij een talisman zien die hij meegebracht heeft van zijn laatste reis door Congo. Het is een klein dichtgenaaid buideltje en O’Hanlon verklapt ons iets over de inhoud. Er zit een afgehakt kindervingertje in en O’Hanlon draagt het aan een touwtje om zijn nek. Een kindervingertje brengt geluk in Afrika. O’Hanlon verzekert ons dat het geen kwaad kan, want er sterven dagelijks zoveel kinderen in Afrika en de ‘onderdelen’ worden door fetisj-priesters weer gebruikt voor talismannen. Een normale zaak in Afrika.

Later in de uitzending blijkt dat er in Gabon vooral in de verkiezingstijd opvallend vaak kinderen ‘verdwijnen’ en later gruwelijk verminkt worden teruggevonden. Wat blijkt? De rijke Gabonezen geloven nog altijd in de bovennatuurlijke kracht van de talisman. Tijdens de verkiezingstijd is de macht van het woord natuurlijk erg belangrijk. Men gelooft nu dat het eten van een kindertong de welsprekendheid bevordert. Redmond O’Hanlon is vol afkeer over deze verschrikkelijke praktijken. Het is jammer dat hij niet even terugkomt op zijn eigen talisman. Of heeft hij daar nu maar afstand van gedaan?

De Fransman Paul Belloni du Chaillu was halverwege de negentiende eeuw afgereisd naar de binnenlanden van Gabon. Als eerste blanke had hij oog in oog met gorilla’s en kannibalen gestaan. Over zijn ontdekkingsreis had hij een boek geschreven en in 1861 was er een Engelse vertaling verschenen. Terwijl de kannibalen in Afrika van mensen smulden, smulde men in de beschaafde wereld weer van verhalen over menseneters. Explorations & adventures in equatorial Africa uit 1861 werd een bestseller. O’Hanlon neemt op zijn reis door Gabon een exemplaar mee en toont ons een gravure uit het boek. Het is een afbeelding van een gorilla, de eerste uit de geschiedenis.

 

In de twintigste eeuw is in de etnografie en de antropologie het cultuurrelativisme in de plaats gekomen van het Europacentrisme. We leren nu dat alle culturen gelijkwaardig zijn en dat onze westerse cultuur niet verheven is boven andere culturen. Ook heeft het woord primitief in de bovengenoemde wetenschappen een andere betekenis gekregen. In de negentiende eeuw beschouwde de volkenkunde primitief als onderontwikkeld, onbeschaafd en achterlijk. Maar door het cultuurrelativisme is de normatieve betekenis van het woord primitief omgebogen naar ‘oorspronkelijker’ en ‘natuurlijker’. De afgrijselijke praktijken van het animisme waarin kinderen vermoord en verminkt worden, zouden volgens het krampachtige cultuurrelativisme niet onbeschaafd, barbaars of achterlijk zijn, maar anders.

programma.vpro.nl/ohanlonshelden