Films over de Tweede Wereldoorlog zijn de laatste twintig jaar steeds verfijnder geworden. In The sinking of the Laconia een Engels-Duitse televisieproductie van Uwe Janson uit 2011 is een goed voorbeeld van deze nieuwe generatie oorlogsfilms. Hierin gaat het niet zozeer over wie goed is en wie fout, maar over de innerlijke strijd die gevoerd moet worden om in de waanzin van de oorlog de menselijkheid te behouden. Dus wordt er vooral ingezoomd op het geweten dat in een spagaat komt tussen de categorische imperatief (rekening houden met de zedelijke vrijheid van álle andere mensen) én het externe bevel alleen de belangen van je eigen volk te dienen. Scenarist Alan Blesdaele schreef zijn verhaal over het gekwelde geweten van U-Boot commandant Werner Hartenstein tegen de achtergrond van een historische gebeurtenis in september 1942 die de geschiedenis is ingegaan als het Laconia-incident.

Laconia Befehl
1. Jegliche Rettungsversuche von Angehörigen versenkter Schiffe, also auch das Auffischen Schwimmender und Anbordgabe auf Rettungsboote, Aufrichten gekenterter Rettungsboote, Abgabe von Nahrungsmitteln und Wasser haben zu unterbleiben. Rettung widerspricht den primitivsten Forderungen der Kriegsführung nach Vernichtung feindlicher Schiffe und deren Besatzungen.
2. Die Befehle über das Mitbringen von Kapitänen und Chefingenieuren bleiben bestehen.
3. Schiffbrüchige nur dann retten, wenn ihre Aussagen für das Boot von Wichtigkeit sind.
4. Bleibt hart. Denkt daran, daß der Gegner bei seinen Bombenangriffen auf deutsche Städte keine Rücksicht auf Frauen und Kinder nimmt!

Drie personen spelen de hoofdrol in het verhaal dat gebaseerd is op ooggetuigenverslagen: de Engels-Duitse Hilda (Franka Potente), de Duitse U-Boot commandant Werner Hartenstein (Ken Duken) en de Engelse Mortimer (Andrew Buchan). De film werd genomineerd voor een BAFTA.

Alan Blesdaele werkte bijna zeven jaar aan het script van The sinking of the Laconia met de historische gebeurtenissen en U-Boot commandant Werner Hartenstein als uitgangspunt. Sommige dialogen zijn echte pareltjes. Een van de passagiers van de Laconia die door de U-Boot van de gewetensvolle commandant Hartenstein gered is, is de Engelse vrouw Hilda, die eigenlijk Duitse is. Hoewel ze door hem gered is, klaagt ze de Duitse commandant aan voor de catastrofe die zijn U-Boot heeft aangericht.

Gustav Julius Werner Hartenstein (1908-1943)
The sinking of the Laconia [ imdb.com ]

Het wereldberoemde toneelstuk Wachten op Godot van Samuel Beckett werd in 1953 voor het eerst opgevoerd. Het was in de tijd van het existentialisme dat vooral in het naoorlogse Frankrijk sterk present was. Beckett, die destijds in Frankrijk woonde en zijn toneelstuk in het Frans schreef (En attendant Godot), liet zich evenals de Frans-Roemeense toneelschrijver Eugene Ionesco bewegen door de geest van het existentialisme. In hun toneelstukken wordt het absurde en de zinloosheid van het bestaan benadrukt, gecultiveerd en bijna gekoesterd. Het bestaan speelt zich in het existentialisme af onder de lege hemel van Zarathoestra. De mens is in de wereld geworpen en metafysisch dakloos. God is dood. Dood verklaard. Toch heeft een van de vaders van het existentialisme, de Duitse filosoof Martin Heidegger, aan het eind van zijn leven in een beroemd gesprek met Der Spiegel gezegd: Nur ein Gott kann uns noch retten! Hij wist dus dat we onder een lege hemel, zonder „een god„ (Hij zegt uitdrukkelijk niet: „de goden„) verloren zijn. Blijkbaar kan een existentialist, misschien omdat hij bijna heldhaftig het naakte bestaan wil trotseren, vermoeden dat de mens zonder „een god„ verloren is. Je zou kunnen zeggen dat er in Wachten op Godot in de afwezigheid van Godot ‘een godvormig gat’ verborgen ligt. Voor Jozef van den Berg was Wachten op Godot in 1988 een aanleiding om Genoeg Gewacht, (Beckett!) te gaan maken.

lees het gesprek met Jozef van den Berg

Door Die Nibelungen van Fritz Lang kwam ik het werk van de Oostenrijks-Tsjechische kunstenaar Carl Otto Czeschka op het spoor. In 1908 had hij illustraties gemaakt bij Die Nibelungen in de stijl van de Wiener Secession. Deze variant van de Jugendstil loopt door zijn geometrische patronen en strakke uitstraling vooruit op de Art Deco in de jaren twintig. De art directors van Die Nibelungen (1924) kozen Czeschka‘s illustraties als uitgangspunt voor de vormgeving van de filmset en de kostuums.

het Nibelungenlied [ kunstgeografie.nl ]