Ik ben iemand die van overzicht houdt en graag selectief naar de werkelijkheid kijkt. Misschien verklaart dat mijn voorliefde voor tijdbalken en plattegronden waarin tijd en ruimte geordend tevoorschijn komen. Wanneer de realiteit in beeld komt, ga ik mij ongemakkelijk voelen. Ik verlies overzicht en word vastgepind in het hier en nu, als een konijn op het asfalt, verblind door de koplampen van een naderende auto. Welcome to the real world!

De documentaires van Tegenlicht confronteren mij met mijn machteloze positie in de wereld. In het tegenlicht van de harde realiteit verandert de wereld in een genadeloze arena waarin het recht van de sterkste geldt. In Tegenlicht draait het dan ook bijna altijd om macht. Vorige week ging het bijvoorbeeld over Wikileaks en de jacht op gevoelige informatie. In de documentaire gisterenavond werd de flash crash van 6 mei 2010 gereconstrueerd en geanalyseerd en doken we in de wereld van het flitskapitaal, waarin milliseconden het verschil tussen rijk en arm bepalen.

Wat de documentaire Money and speed – inside the black box mij vooral leert, is dat we het grootkapitaal in de wereld uit handen hebben gegeven aan machtige datacenters die routines uitvoeren met algoritmen die voor de mens soms niet meer achterhaalbaar zijn. Wie beheert het grote geld en heeft de macht in de wereld? Welke Onzichtbare Hand voor wie een seconde een eeuwigheid duurt, houdt het flitskapitaal in zijn greep? Gaat het hier om de wetenschappelijke idee van een black box? Of juist om een geestelijke realiteit, die we vroeger Mammon noemden?

Een ding is zeker. De computer heeft twee gezichten. Zo geeft de touchdoc die ik gisteren als app voor de iPad heb gedownload een geweldige gebruikerservaring. Door met één of twee vingers over het touchscreen van het tablet te swipen of te punchen, verandert mijn ongemakkelijke welcome-to-the-real-world-ervaring in een comfortabele welcome-to-the-future-ervaring. Een manipuleerbare wereld, zo lijkt het. Zo toegankelijk als de voorkant van mijn iPad is, zo gesloten is de achterkant. Met de iPad heb ik eigenlijk een metafoor in handen van de paradox van de digitale beheersingscultuur. Aan de ene kant krijgen we op dit digitale dienblad (bijna) alles wat ons hartje begeert. Aan de andere kant worden we gebonden aan de mondiale Apple Store. Overigens kelderde het aandeel Apple in de flash crash gewoon mee met de rest. Wat ons in het digitale leven van de eenentwintigste eeuw werkelijk gebonden heeft, is niet Apple, Google of Microsoft. Zolang we het beestje nog geen naam geven, kan de macht van het flitskapitaal in een zwarte doos anoniem blijven.

Money and speed – inside the black box [ tegenlicht.vpro.nl ]