De Venetiaanse architect en graficus Giovanni Battista Piranesi (1720-1778) is vooral bekend van zijn serie fantasierijke gravures van gevangenissen en van zijn honderden prenten van het antieke Rome. In zijn vedute di Roma gaf hij een tijdsbeeld van de eeuwige stad omstreeks het midden van de achttiende eeuw. Sinds de nieuwe Sint Pietersbasiliek in 1626 was ingewijd, werd Rome de stad van de barok. Overal verrezen gebouwen van de barokarchitecten Bernini (1598-1680) en Borromini (1599-1667). In de zeventiende en achttiende eeuw kregen veel oude kerken in Rome een facelift. Piranesi legde ook de fonkelnieuwe late barok uit zijn eigen tijd vast, waaronder de nieuwe façaden van de oude pelgrimskerken. In totaal maakte hij 135 vedute die in verschillende uitgaven verschenen tussen 1745 en zijn sterfjaar 1778.

Vedute di Roma [ 2 ] | Vedute di Roma [ 3 ] | le vedute di Roma [ youtube.com ]

Giovanni Battista Piranesi (1720-1778) is vooral bekend geworden door zijn carceri d’invenzione (imaginaire kerkers) uit 1745. Het is een serie etsen met claustrofobische voorstellingen van denkbeeldige gevangenissen die je gemakkelijk met de architectonische fantasieën van M.C.Escher kunt associëren. Toch vormen zij maar een fractie van zijn oeuvre. Piranesi werkte o.a. samen met de graficus Giuseppe Vasi (1710-1782) die gespecialiseerd was in het produceren van vedute (gezichten) van Rome. Deze waren erg in trek bij de toeristen die naar Rome kwamen.

Rond het midden van de achttiende eeuw bloeide het toerisme in Rome. Met name voor jongemannen uit de Engelse upperclass was een reis naar Italië een verplicht nummer. Op de route van de Grand Tour lagen steden als Venetië, Florence en Napels. Meestal was Rome het einddoel. In deze stad verbleven ook veel Engelse diplomaten en kooplieden. De rijke Engelsen zorgden niet alleen voor een opbloei van het toerisme maar bevorderden ook de werkgelegenheid voor kunstenaars. Pompeo Batoni was de meest gevraagde portretschilder uit de eeuwig stad. Zijn klantenkring bestond hoofdzakelijk uit rijke Engelsen. Ook grafici als Vasi en Piranesi profiteerden van het toerisme. Er was namelijk veel behoefte aan prenten met voorstellingen van het antieke Rome. De toeristen konden dan met een prent in de hand bij de ruïnes zien hoe het ooit was.

Uitgever Taschen bracht in twee delen in luxe cassette alle etsen van Piranesi bijeen. Bij het doorbladeren valt op dat het oeuvre uit verschillende typen van voorstellingen is opgebouwd. De imaginaire voorstellingen van gevangenissen nemen maar een heel klein deel van zijn complete werk in beslag. Ze ontstonden vóór 1750 en je ziet duidelijk invloed van het fantasierijke rococo. Bij een reeks van vier grotesken die hij tussen 1744 en 1747 maakte, is dat nog beter te zien. Net als de gravures in het boek Quatrieme LivreDe Formes Ornées de Rocailles Cartels Figures Oyseaux et Dragons chinois uit 1736 (ontworpen door Jean Mondon le Fils met gravures van Antoine Aveline) zijn deze grotesken 100% barokke fantasie.

Na 1750 worden Piranesi’s gravures strakker en wetenschappelijker. Deze tendens laat zich in heel Europa zien. Het is de tijd waarin de eerste delen van de Encyclopédie (1751-1772) verschijnen. De voorstellingen ogen mechanisch, de schwung is eruit. In zijn boek Antichità  Romane uit 1756 zijn voorstellingen van gereconstrueerde Romeinse gebouwen vaak gecombineerd met technische tekeningen, doorsneden en plattegrond in één prent die zo in de Franse Encyclopédie zou passen.

Een groot deel van Piranesi‘s gravures zijn vedute die laten zien hoe de eeuwige stad er rond het midden van de achttiende eeuw uitzag. Net als bij tekeningen van Italianisanten uit de 17e eeuw staan ruïnes vaak nog niet los, maar zijn ze half ingebouwd in woonwijken. Triomfbogen steken soms nog half boven de grond uit en zijn overwoekerd met vegetatie, een klauterparadijs voor geiten. Piranesi beperkte zich niet alleen tot ruïnes uit de Oudheid. Ook kerken, paleizen en overheidsgebouwen uit de barok en het rococo legde hij vast.

Giovanni Battista Piranesi [ metmuseum.org ]

Na Marie Antoinette, la véritable histoire (2006) en Barry Lyndon (1975) wilde ik ook The Duchess (2008) zien. De film is gebaseerd op de biografie van Amanda Foreman uit 1998 over het leven van Georgiana Cavendish, Duchess of Devonshire (1757-1806) De beeldschone hertogin was in de jaren zeventig en tachtig van de 18e eeuw dé style icoon van de Engelse high society, compleet met dezelfde extravagante kapsels, hoeden en veren als haar tijdgenoot Marie Antionette. Maar deze glamour had een keerzijde. Haar leven is qua tragiek te vergelijken met dat van Lady Diana. Georgiana, die met haar meisjesnaam ook Spencer heette, trouwde in 1774 met een van de rijkste en machtigste mannen van Engeland, de Fifth Duke of Devonshire. De prijs die ze daarvoor moest betalen was hoog.

Net als Marie Antoinette werd ze vele malen geportretteerd. De bekendste portretten zijn van Joshua Reynolds (1776) en Thomas Gainsborough (1787). Beide schilders namen opdrachten aan uit de hoogste kringen en waren tegelijkertijd elkaars grote rivalen.

De hertogin van Devonshire was net als Marie Antoinette en Barry Lyndon vaak aan de speeltafel te vinden. In de jaren zeventig en tachtig van de achttiende eeuw hield bijna iedereen uit de hogere klasse zich met gokken bezig. In een scene waarin de hertogin en Charles Grey, haar minnaar in spe, aan de speeltafel broeierige blikken uitwisselen, is dat een duidelijke knipoog naar de beroemde scene uit Barry Lyndon.

Michael O Connor won driemaal een award voor het beste kostuumontwerp (Academy Award, BAFTA en Satellite Award). Production designer Michael Carlin werd genomineerd voor een oscar. Ook de set decoration van Rebecca Alleway is indrukwekkend. Net als in Barry Lyndon komt de achttiende eeuw weer tot leven, zowel in binnen- als buitenopnamen.

The Duchess of Devonshire’s Gossip Guide to the 18th Century
The Duchess [ imdb.com ]