Isabelle Adjani speelde Camille Claudel (1864-1943) in de gelijknamige film uit 1988. Het ging daarin vooral om de liefdesrelatie met haar 24 jaar oudere leraar Auguste Rodin (1840-1917). Rodin en Claudel vormden een van de beroemdste kunstenaarskoppels uit de geschiedenis. Meestal draait het dan om een verhouding leraar-leerling of meester-model.

De Franse televisiefilm Berthe Morisot gaat over de relatie tussen de Franse schilder Edouard Manet (1832-1883) en Berthe Morisot (1841-1895). Tot een passie zoals bij Rodin en Claudel kwam het niet, maar Manet en Morisot waren wel intiem bevriend. De film volgt de beide schilders vanaf hun eerste ontmoeting in 1864 tot aan 1872. Manet zou haar onsterfelijk maken op zijn beroemde schilderij het balkon uit 1868/69.

Hoofdrolspeelster Marine Leterme zet een mooie, trieste en stoïcijnse Berthe Morisot neer. De film is niet overal geslaagd, maar toch wel de moeite waard om naar te kijken, vooral als je van schilderkunst en geschiedenis houdt. Op de achtergrond speelt de Franse-Duitse Oorlog (1870/71) en de Pruisische bezetting van Parijs. We zien fraaie binnen- en buitenopnamen die een overtuigend beeld geven van de jaren ’60 en ’70 van de 19e eeuw.

Impressionistische schilderijen van het mondaine leven in Parijs en Argenteuil onder het Tweede Keizerrijk komen tot leven. De vrouwen droegen tot in de tweede helft van de jaren zestig crinolines, enorme hoepelrokken. Deze zien we ook nog op het vroege werk van Monet. Tegen 1870 wordt de mode voor vrouwen á la Anglaise en natuurlijker zoals op het onderstaande schilderij aan de haven van Lorient waarop Edma Morisiot poseert. Kleine lichte parasols voor dames komen in de mode. Op zonovergoten impressionistische schilderijen van de impressionisten zijn deze vaak te zien.

Bij het zien van Marine Leterme als Berthe Morisot met ezel en schilderskist op haar rug aan zee bij Lorient, moest ik onmiddellijk denken aan Kirk Douglas als Vincent van Gogh in de Provence. Morisot was Van Gogh twintig jaar voor. Vrouwelijke schilders waren in die tijd nog altijd zeldzaam. Naast Mary Cassatt (1844-1926) geldt Berthe Morisot als de beroemdste vrouwelijke impressionist.

Berthe Morisot [ imdb.com ]

Op 3 juli 1866 vond in Bohemen (toen een deel van het Habsburgse Rijk) bij het plaatsje Königgrätz (tegenwoordig Sadowa in Tsjechië) een beslissende veldslag plaats tussen Pruisen en Oostenrijk. Het was precies drie jaar na de Slag bij Gettysburg, het keerpunt in de Amerikaanse Burgeroorlog en de grootste veldslag die er ooit op het westelijk halfrond is uitgevochten. Volgens schattingen stonden er in Gettysburg tussen de 150 en 180 duizend soldaten tegenover elkaar. De verliezen aan beide kanten waren enorm. Tijdens de Slag bij Königgrätz stonden ruim 450 duizend soldaten tegenover elkaar en de verliezen waren nog veel groter dan in Gettysburg.

Beide veldslagen hadden grote impact. Terwijl de Slag bij Königgrätz een einde maakte aan de korte (zeven weken) Duitse Oorlog van 1866, was de Slag bij Gettysburg niet beslissend en ging de Amerikaanse Burgeroorlog daarna nog twee jaar door. De Slag bij Gettysburg heeft veel meer bekendheid gekregen dan de Slag bij Königgrätz. Waarschijnlijk komt het doordat we in Europa liever niet herinnerd willen worden aan de Slag bij Königgrätz. Het was namelijk de opmaat naar de Frans-Duitse Oorlog (1870/71) en het Duitse Keizerrijk. Daarna werd Duitsland het machtigste land op het Europese vasteland en daarmee onvermijdelijk de grote rivaal van Engeland. Zoals we allemaal weten leidde dat weer tot de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Zo beschouwd betekende de Duitse overwinning op Oostenrijk in 1866 dus het begin van alle ellende met een Duits stempel.

Voor het huidige Duitsland en Oostenrijk is de Slag bij Königgrätz niet echt iets om bij stil te staan. Buurland Tsjechië denkt daar anders over en maakt van 2016 een echt herdenkingsjaar, een sesquicentennial. Net als de Amerikanen, die tussen 2011 en 2015 de 150th anniversary van de Civil War vierden. De herdenking van de Slag bij Königgrätz valt op 3 juli a.s. en dat is een prima tijdstip om extra toeristen naar Bohemen te trekken. Elf jaar geleden werd ook de Slag bij Austerlitz (1805) herdacht, dat eveneens in Tsjechië ligt. Midden-Europa was in de achttiende en negentiende eeuw vaak het strijdtoneel van de grootmachten en nu kan Tsjechië daar misschien ook eens economisch baat bij hebben.

De Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) en de Duitse Oorlog (1866) waren de eerste moderne oorlogen waarbij de industriële massaproductie en de spoorwegen voor het eerst een grote rol speelden. Pruisische informanten waren aanwezig geweest rond de slagvelden van de Amerikaanse Burgeroorlog om te bestuderen hoe moderne oorlogsvoering in zijn werk ging. Dat Pruisen de oorlog tegen Oostenrijk in zeven weken won, had alles te maken met de Pruisische voorsprong op het gebied van moderne oorlogsvoering.

Misschien was één onderdeel wel beslissend tijdens de Slag bij Königgrätz: het zogenaamde Dreyse-Zündnadelgewehr. Door deze “achterlader” bleken de Pruisen enorm in het voordeel tegenover de Oostenrijkers. De jonge Paul van Hindenburg (1847-1934) die als 18-jarige tweede-luitenant in het derde garde-regiment te voet aanwezig was tijdens de veldslag op 3 juli 1866, schreef in Aus meinem Leben (1934) dat de uitwerking van het Dreyse-Zündnadelgewehr “fürchterlich” was.

De Amerikaanse Burgeroorlog en de Duitse Oorlog zouden de strategie op het slagveld compleet veranderen. Vom Kriege van Carl von Clausewitz, hét standaardwerk in de krijgskunde uit 1832, was nu definitief verouderd. De industrialisering van de oorlog zou hierna een hoge vlucht nemen. Vijftig jaar na de Slag bij Königgrätz vond bij Verdun (1916) de grootste slachting uit de geschiedenis plaats. Dit was niet meer een van de veldslagen zoals deze tot in de negentiende eeuw nog plaatsvonden, maar een Materialschlacht. De soldaat werd gereduceerd tot kanonnenvlees en militaire eer tot kille calculatie. De machine liet zijn onmenselijke gezicht voortaan op het slachtveld zien en technische vooruitgang en optimisme werden nooit meer zo vanzelfsprekend aan elkaar gekoppeld.

koniggratz1866.eu

De Franse schilder Eugene Delacroix (1798-1863) is samen met Théodore Géricault (1792-1824) opgenomen in de canon van de negentiende schilderkunst als de belangrijkste vertegenwoordiger van de Romantiek in Frankrijk. Hun bekendste werken Het vlot van de Medusa (1818), de dood van Sardanoupolis (1828) en Het bloedbad van Chios (1824) zijn schoolvoorbeelden van gezwollen pathos. Het laatste schilderij is plotseling weer actueel. Waar gaat Het bloedbad van Chios eigenlijk over?

In 1821 waren de Grieken begonnen met hun onafhankelijkheidsstrijd tegen de Turkse bezetter. Een halve eeuw eerder hadden de Grieken al een poging gewaagd maar de Orlovopstand was door de Ottomanen bloedig neergeslagen. Nu zou hun verzet uitlopen in de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog (1821-1832). De Turken zouden nog gruwelijkere represailles toepassen als tijdens de Griekse opstand van 1770.

De grootst mogelijke wreedheden vonden plaats op het eiland Chios in het voorjaar van 1822, nu 194 jaar geleden. Mohammed Ali van Egypte, de bondgenoot van de Ottomaanse sultan, liet meer dan twintigduizend mensen vermoorden vrouwen en kinderen inbegrepen. Dit tot afgrijzen en verontwaardiging van de toenmalige grootmachten.

Voor Delacroix vormden de gebeurtenissen in Chios aanleiding voor een dramatische voorstelling in de traditie van Pieter Paul Rubens. Het grote verschil tussen Delacroix en Rubens, door wie hij zich schilderkunstig en thematisch had laten inspireren, is dat laatstgenoemde drama’s uit de klassieke oudheid of uit de Bijbel (bijvoorbeeld de kindermoord van Bethlehem) verbeeldde, terwijl Delacroix een chroniqueur van zij tijd was. Scène des massacres de Scio is fotojournalistiek avant la lettre én een politiek protest. Hoe dramatisch Delacroix het tafereel ook in beeld bracht, de werkelijkheid was vele malen erger.

Massacres of Chios [ christopherlong.co.uk ] | Chios massacre [ en.wikipedia.org ]