Categorie archief: film

rauw en noodlottig

aan het lezen in: Doodvonnis per verzekeringspolis van James M. Cain

doodvonnis per verzekeringspolisThrillers of detectives lees ik nooit, behalve als ik een film zo goed vind dat ik daarna ook het boek wil lezen. Zoals bijvoorbeeld met Babylon Berlin (2017). Nadat ik in januari op de ARD deze indrukwekkende tv-serie zag, ben ik begonnen aan Schaduw over Berlijn (Der nasse Fisch) van Volker Kutscher waarop deze film gebaseerd is. Hetzelfde overkwam mij na het zien van Double Indemnity (1944). Zeven jaar geleden bestudeerde ik al het scenario van Billy Wilder en Raymond Chandler maar het origineel van James M.Cain kende ik nog niet. Afgelopen week kwam ik de zwarte beertjes pocket Doodvonnis per verzekeringspolis uit 1983 tegen en besloot deze te lezen.

In het boek en de film zitten een aantal verschillen. Walter Neff heet Walter Huff en Phyllis Dietrichson heet Phyllis Nirdlinger. De afloop van het boek is totaal anders dan het einde van de film. James M.Cain zou blij geweest zijn met het einde in het scenario van Wilder en Chandler. Walters voice over die tot kort voor het einde van de film de flash backs inleidt, is een idee van Billy Wilder. Hij zou deze verteltechniek herhalen in Sunset Boulevard (1950).

double indemnityCain‘s thriller uit 1936 heeft net als zijn voorganger The postman always rings twice (1934) eenzelfde thematiek: een man raakt verstrikt in het web van een femme fatale. In de eerste helft van de jaren veertig zouden de hard boiled meesterwerken van Cain en detectives met Sam Spade (Hammett) en Philip Marlowe (Chandler) filmsensaties worden (The Maltese Falcon, Double Indemity, The Postman always rings twice, Murder my sweet, The Big Sleep) die een nieuw genre introduceerden: film noir. In de oorlogsjaren drong de rauwe en noodlottige werkelijkheid ook in Hollywood door.

striptekenaar Hanco Kolk over Double Indemnity [ volkskrant.nl ]

1861 in 1941

maandag gezien op Arte: Western Union (1941)

Western UnionFritz Lang (1890-1976), de regisseur van Die Nibelungen (1924), Metropolis (1927) en M. Eine Stadt sucht einen Morder (1931), was al wereldberoemd voordat hij via Frankrijk naar de Verenigde Staten vertrok en daar in 1936 zijn eerste film maakte. In Hollywood zou hij van 1936 tot 1957 ieder jaar een film maken. Na 21 Amerikaanse films keerde hij eind jaren vijftig weer terug naar Duitsland waar hij tenslotte nog drie films afleverde. Zo vormt zijn leven een drieluik waarbij het middelste luik, zijn Amerikaanse periode, de grootste omvang heeft.

Western Union (1941) die Arte op maandag uitzond, is de vijfde film die Fritz Lang in Hollywood maakte. Het is na The Return of Frank James zijn tweede western in technicolor. Voor Joseph Goebels die Lang in 1933 had voorbestemd als “filmregisseur des vaderlands” moet het een gruwel zijn geweest: de regisseur van Siegfried die zijn Germaanse wortels verlaten heeft en zich inlaat met cowboys en indianen.

Voor Joseph Goebels die Fritz Lang had voorbestemd als “filmregisseur des vaderlands” moet het een gruwel zijn geweest: de regisseur van Siegfried die zijn Germaanse wortels verlaten heeft en zich inlaat met cowboys en indianen.

Natuurlijk doet Western Union bijna 80 jaar later gedateerd aan met zijn epische filmscore, antieke technicolor en jaren veertig cowboys. Het verhaal speelt zich af in 1861 en dat was toen dus tachtig jaar geleden. Van nu naar 1941 is bijna net zo’n grote sprong. Hoe het er in 1861 werkelijk heeft uitgezien kunnen we uit Western Union niet opmaken want de ‘tussenstop’ in 1941 springt zo in het oog dat de film vaak veel meer ’1941′ dan ’1861′ oogt.

Western Union
still uit Western Union – Technicolor in de studio

Western UnionDe film Western Union is gebaseerd op het gelijknamige boek van Zane Grey uit 1939. Het verhaal speelt ten tijde van de Burgeroorlog. Vance Shaw heeft het bandietenbestaan de rug toegekeerd, maar wordt toch achternagezeten. Hij helpt een gewonde man en ontdekt dat die de leiding heeft over de aanleg van een telegraafverbinding van Nebraska naar Utah. Shaw kan meteen bij hem in dienst treden en vecht voor de telegraafmaatschappij tegen de bende van Jack Slade die de werkzaamheden onmogelijk wil maken. De climax volgt als Shaw en Slade tegenover elkaar komen te staan.

Western Union
cast van Western Union [ credits annyas.com ]

Herhaling van Überfall der Ogalalla (Western Union) op donderdag 21 februari om 13:50 op Arte met Duitse of Franse nasynchronisatie of ondertiteling.

Another side of Fritz Lang [ chicagoreader.com ] | Western Union [ imdb.com ]

hard boiled meesterwerk

opnieuw gezien op Canvas: Double Indemnity (1944)

Double IndemnityZeven jaar geleden zag ik voor het eerst Double Indemnity van Billy Wilder (1906-2002), de beroemde film noir uit 1944 waar later alle film noirs aan zouden worden afgemeten. Double Indemnity heeft namelijk alles in zich waarmee het genre gedefinieerd kan worden, zowel inhoudelijk als stilistisch. De stijl, die de “oppervlakkige” kenmerken bundelt, is onmiddellijk te herkennen. De voornaamste stijlkenmerken van de film noir zijn: harde contrasten, schaduwen, diagonalen en vervreemdende effecten die door eerstgenoemde elementen of een combinatie daarvan worden opgeroepen.

De oorsprong van deze stijlmiddelen ligt in de Duitse expressionistische film. Vanuit Duitsland zijn ze, soms via Frankrijk, overgewaaid naar Hollywood. Dit ‘overwaaien’ was concreet meestal een Europese regisseur die na 1933 naar de Verenigde Staten vertrok. Zijn leertijd of succes had hij eerst in Europa en daarna introduceerde hij zijn stijl in Hollywood. Fritz Lang, Alfred Hitchcock, Otto Preminger en Billy Wilder behoren tot de meesters die samen met hun cinematografen de stijlkenmerken van de film noir ontwikkelden en naar Amerika brachten. Van oorsprong is film noir dus een Europees fenomeen en het genre draagt ook niet voor niets een Franse naam.

Phyllis Dietrichson
de scene waarin Phyllis Dietrichson (gespeeld door Barbara Stanwyck) alleen met een badhanddoek om bovenaan de trap verschijnt, was in 1944 grensverleggend.

Maar Double Indemnity is toch een volbloed Amerikaanse film. Dat komt niet alleen omdat het verhaal zich in Los Angeles afspeelt. Het Amerikaanse van deze film, zit vooral in de vruchtbare combinatie tussen film en het hard boiled detective genre. Wilder baseerde zijn film namelijk op de gelijknamige roman uit 1943 van James M. Cain. Samen met Dashiell Hammett en Raymond Chandler behoorde Cain tot de grote drie van de hard boiled.

De bewerking van de roman Double Indemnity voor de film is een verhaal apart. Oorspronkelijk wilde Billy Wilder met zijn vaste scenarist Charles Brackett het screenplay schrijven. Maar vanwege de controversiële thema’s in de roman haakte Brackett af. Hij wilde zijn goede naam in Hollywood niet bezoedelen. Wilder vroeg toen Cain zelf om zijn roman te bewerken voor film, maar Cain stond ergens anders onder contract. Ondertussen las Wilder de thriller The Big Sleep uit 1939 van Raymond Chandler. Toen wist hij dat hij Chandler moest vragen voor het filmscript. Chandler was een meester in dialogen.

Zo verenigde Wilder het beste dat de meesters van het hard boiled genre te bieden hadden: de plot van Cain en de dialogen van Chandler. En hij combineerde dit met zijn eigen gevoel voor humor en de cinematografie van John Seitz, een gelukkige keuze van zijn acteurs en de muziek van Miklós Rózsa. Het resultaat: de moeder van alle film noirs en samen met Citizen Kane een van de beste films uit de geschiedenis.

Double Indemnity [ en.wikipedia.org ]

Licht existentialisme

gezien op TV5: Lola (1961) van Jacques Demy

Lola 1961De Franse regisseur Jacques Demy (1931-1990) heeft een klein maar hermetisch oeuvre nagelaten. “Mijn idee is vijftig films te maken die met elkaar verbonden zullen zijn waar wederzijdse zingeving verloopt via gemeenschappelijke personages” zei Demy in 1964. Tot zijn dood in 1990 zou hij slechts twaalf films maken. Ook als je er daar maar vier van gezien hebt, begrijp je wat Jacques Demy met zijn uitspraak uit 1964 bedoelde.

Met Lola vestigde Demy in 1961 zijn naam. En samen met Michel Legrand maakte hij twee muzikale meesterwerken: Les parapluies de Cherbourg (1964) en Les demoiselles de Rochefort (1967). Daartussen maakte hij nog de casinofilm La baie des anges (1963).

Zijn films doen van het leven houden. Ze geven vreugde en de kracht om te wachten. Maar ze hebben een dubbele persoonlijkheid: enerzijds zijn het ernstige gevoelsfilms met diepe wortels, anderzijds zulke lichte bloemen dat het zonnige sneeuwvlokjes lijken.

Agnes Varda, Frans regisseur
en weduwe van Jacques Demy

Het eerste dat opvalt, is dat Michel Legrand voor deze vier films de muziek schreef. Daarmee hebben Demy en Legrand voor altijd hun naam met elkaar verbonden. Ook Catherine Deneuve verbond zich al vroeg aan zijn oeuvre. Het universum van Demy kenmerkt zich door terugkerende thema’s als escapisme, ‘de toevallige ontmoeting’, ‘een Franse havenstad’, ‘het vaderloze gezin’, de ‘Amerikaan’ en ‘het wachten op de ware liefde’.

Lola begingeneriek
Twee jaar later zou La baie des anges openen met eenzelfde sobere begingeneriek, ook in combinatie met een verlaten boulevard. Lola is opgedragen aan Max Ophüls (1902-1957)

Maar er zijn natuurlijk ook veel verschillen. Lola en La baie des anges zijn speelfilms in zwart-wit, Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort zijn musicalfilms in kleur. De eerste twee films leunen tegen de nouvelle vague aan, vooral La baie des anges dat eenzelfde existentialistisch sfeertje heeft als À bout de souffle. In Lola zit veel meer joie de vivre en dat is voor een groot deel te danken aan de uitstraling en het spel van Anouk Aimée. Maar de meest levensblije film die Demy gemaakt heeft, is ongetwijfeld Les demoiselles de Rochefort. En toch, ook al is Lola gefilmd in zwart-wit, met de levenslust van Anouk Aimée kan het grauwe Nantes gemakkelijk op tegen het zonnige en kleurrijke Rochefort.

Vorige week overleed de Franse componist Michel Legrand (1932-2019). Dat TV5 nu een retrospectief toont van George Demy is puur toeval en heeft niets te maken met het overlijden van Michel Legrand.

Lola [ imdb.com ] | De zonnige sneeuwvlokjes van Jacques Demy

mourir d’ennui

gezien op TV5: La baie des anges (1963) van Jacques Demy

La baie des angesFilms in zwart-wit uit de eerste helft van de jaren zestig laat ik zelden aan mij voorbijgaan. Ik hou van het tijdsbeeld in al zijn aspecten: de auto’s, het design, de mode, de kapsels, de make up en de interieurs. Bij de zwart-witbeelden fantaseer ik dan tegen beter weten in een mooiere wereld. Meestal gaat de vorm dan al snel op gespannen voet staan met de inhoud. Met La baie des anges begon dat vrijwel onmiddellijk. Zelfs al zijn de beelden nog zo fraai, het lege bestaan van twee gokverslaafden kan mij op geen enkele manier boeien.

De Franse regisseur Jacques Demy (1931-1990) kende ik vooral van zijn spetterende en kleurrijke musicalfilm Les demoiselles de Rochefort (1967) en natuurlijk ook van Les parapluies de Cherbourg (1964), beide met Catherine Deneuve in de hoofdrol en met muziek van Michel Legrand. La baie des anges lift naar mijn gevoel mee op het succes van A bout de souffle en de nouvelle vague. Dialogen met als refrein “ik weet het niet”, “misschien” en “het maakt me niet uit” zullen waarschijnlijk bedoeld zijn om de “open” houding van de personages te schetsen, maar dit hangerige existentialisme gaat mij na verloop van tijd toch flink vervelen.

La baie des anges
Jeanne Moreau in La baie des anges
“In La baie des anges rookt iedereen kingsize, en snijdt elke speler de spanning met rook. Maar het wanhopige lurken, met extralange askegel en pokerface van `Jackie’ Moreau, als ze haar laatste geld op het verkeerde nummer heeft gezet, dat illustreert bijna allegorisch de leegte van haar bestaan.”
 
Hans Beerenkamp in NRC Handelsblad (2005)
La baie des anges
de sobere openingsgeneriek
credits: annyas.com/screenshots
The Criterion Collection
Fraaie retrovormgeving van The Criterion Collection

La baie des anges [ imdb.com ] | The essential Jacques Demy [ criterion.com ]

peperdure ‘Weimar Krimi’

gisteren gezien op ARD: Babylon Berlin (episode 3 en 4)

Babylon Berlin posterEindelijk zag ik dan de veelgeprezen Duitse serie Babylon Berlin (2017). Voordat volgende week het tweede seizoen van start gaat, herhaalt de ARD op dit moment de eerste serie. Babylon Berlin is rauw realistisch historisch drama, eigenlijk meer een Weimar Krimi. Het is een uitstekend medicijn tegen nostalgie. De ‘goeie ouwe tijd’ van voor de oorlog, blijkt helemaal niet zo gemoedelijk, vriendelijk en hartelijk. Zeker niet in de metropool Berlijn. Door de Groß-Berlin-Gesetz van 1920 was Berlijn met vier miljoen inwoners na New York en Londen de grootste stad op de wereld. En in de tweede helft van de jaren twintig was Berlijn het onbetwiste centrum van de Goldene Zwanziger. Alles wat hip was kwam uit Berlijn of trok naar Berlijn.

In 1929 kwam er een einde aan de vijf gouden jaren en werd de sfeer weer net zo grimmig als in 1919, toen Berlijn op het randje balanceerde. Het had een haar gescheeld of de stad was communistisch geworden. Om het rode gevaar te weerstaan werd door vrijkorpsen een keiharde strijd gevoerd die grensde aan een burgeroorlog. Deze maand is het precies honderd jaar geleden dat in Berlijn de Spartacusopstand losbrak. Daarbij werden de twee kopstukken van de revolutie in Duitsland, Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht door een vrijkorps vermoord. Rosa Luxemburg werd in het Landwehrkanal gegooid en pas vier maanden later zwaar verminktteruggevonden. Het Landwehrkanal zou een dumpplek worden voor tientallen om het leven gebrachte Spartakisten. De rauwheid van dit gegeven lijkt bepalend te zijn geweest voor de esthetische standaard van Babylon Berlin.

Babylon Berlin
begingeneriek van Babylon Berlin
[credits artofthetitle.com]

Babylon Berlin heeft in esthetisch opzicht veel meer te bieden dan rauw realisme. In 1929 culmineren de jaren twintig met art deco en expressionisme en krijgen we al een voorschot op de nieuwe zakelijkheid van de jaren dertig. De vernieuwende grafische vormgeving van na de Eerste Wereldoorlog krijgt in deze serie ook een plekje in de begingeneriek. De titel Bablyon Berlin is vormgegeven als een logo en in de animatie worden stijlfiguren uit het Duits expressionisme gebruikt. Ook zullen de makers veel gekeken hebben naar M – Eine Stadt sucht einen Mörder van Fritz Lang. Zo zitten er subtiel en effectief allerlei cinematografische effecten verwerkt in deze peperdure Weimar Krimi.

De set decorators van Babylon Berlin hebben het tijdsbeeld bijzonder zorgvuldig geconstrueerd. Ik deed een check bij een straatbeeld in de vierde aflevering. Daarin zien we een demonstratie van de communisten op 1 mei 1929 in de buurt van de Hermannplatz. Op de achtergrond herkende ik de ‘art deco tempel’ van Karstadt in aanbouw, waar ik vier jaar geleden iets over schreef.

Karstadt in aanbouwDeze hypermoderne Karstadt werd op 16 juni 1929 geopend. De 1mei-demonstratie is dus zes weken voor de opening. In de straatopname zien we dat de steigers rond een van de torens al half is afgebroken. Zo nauwkeurig reconstrueert Babylon Berlin dus het tijdsbeeld. Vor dem Warenhaus am Hermannplatz beschrijft de reconstructie van dit stukje Berlijn waar op 21 april 1945 een tragedie plaatsvond. Vier dagen later werd de nauwelijks 16 jaar jonge ‘art deco tempel’ door de nazi’s opgeblazen.

Nog meer over de filmische reconstructie van het Berlijnse straatbeeld in 1929 is te lezen op deze blog. Op de website van producent Sky1 staat een interactieve kaart van het vooroorlogse Berlijn met verschillende filmlocaties uit de serie. Alle filmlocaties in Babylon Berlin staan op deze pagina. Het is waarschijnlijk aan Man Men te denken dat art directors en set decorators tegenwoordig zo hun best doen om heel precies het verleden te reconstrueren. De kijker heeft met Babylon Berlin echt het gevoel in een tijdmachine gestapt te zijn en weer uit te stappen op straat in Berlijn anno 1929. Alles is er weer. Dag opa, dag oma, wat zien jullie er jong uit!

Babylon BerlinBabylon Berlin Graphic Novel
Fans of political satire, world history, and crime thrillers rejoice – Babylon Berlin is a graphic novel adaptation of the book that inspired the award-winning show available on Netflix! A tale of corruption, trafficking and scandal in 1920s Germany, as the birth of the Weimar Republic sends the world scurrying into economic and political turmoil. As Germany faces radical change, an unfortunate manslaughter sends detective inspector Gereon Rath away to Berlin. Faced with Russians, Mafia, and even his fellow police officers, the detective soon realized he can trust no-one – as he stumbles into an ever-growing criminal investigation surrounding drugs, pornography, and an illegal sex ring. (Bron: titan-comics.com)

babylon-berlin.com

Hollywoodsprookje

gezien op Arte: Douglas Fairbanks, je suis une légende (2018)

Douglas FairbanksDe Frans-Duitse zender heeft zich op de tweede dag van het nieuwe jaar alweer bewezen als een van de zeldzame zenders met een warm hart voor film. Vaak is de film onderdeel van een thema-avond. Gisterenavond stond in het teken van de zwijgende film, voor mij een reden om de hele avond aan Arte te blijven plakken. Eerst keek ik voor de vierde keer naar The Artist (2011), daarna naar de documentaire Douglas Fairbanks, je suis une légende van Clara en Julia Kuperberg. Een prima combinatie want de hoofdpersoon uit The Artist is losjes gebaseerd op een van de eerste superstars van Hollywood: Douglas Fairbanks (1883-1939). De charmante lach en het schavuitensnorretje van George Valentin (gespeeld door Jean Dujardin) zijn zelfs een replica van het handelsmerk van Fairbanks. Hij oogste er zoveel succes mee, dat het schavuitensnorretje en de charmante lach in de jaren dertig nagevolgd werd door acteurs als Clark Gable, Errol Flynn en Robert Donat.

The mark of Zorro 1920Dit jaar is het honderd jaar geleden dat Fairbanks samen met regisseur D.W. Griffith en de sterren Mary Pickford en Charlie Chaplin de productiemaatschappij United Artists oprichtte. Hierdoor konden ze onafhankelijk van producenten hun eigen films gaan maken. United Artists staat ook aan het begin van het klassieke Hollywood dat kort na de Eerste Wereldoorlog de filmhoofdstad van de wereld werd. Fairbanks is niet alleen ‘de star avant les stars’ maar ook een van de vaders van het moderne Hollywood en zelfs de uitvinder van de storyboard. Toch is zijn naam honderd jaar later veel minder bekend dan die van Charles Chaplin of Laurel en Hardy.

The four Musketeers 1921In documentaire Douglas Fairbanks, je suis une légende (I, Douglas Fairbanks) vertelt Fairbanks zijn eigen levensverhaal. Het wordt geïllustreerd met schitterend beeldmateriaal, niet alleen uit zijn avonturenfilms, maar er zijn ook veel beelden uit zijn privéleven en van het klassieke Hollywood aan het begin van de jaren twintig. Zo komen er unieke opnamen voorbij van reusachtige filmsets, die buiten de opnamen vaak als pretpark dienden, en van de filmproductie. De opnamen laten zien hoe de filmproductie er concreet uitziet: de kilometers films worden op grote spoelen gewikkeld en vaak in een kleurbad gedompeld: indigo voor scènes buiten en in de nacht, oker voor scènes binnen, groen voor scènes in het bos, sepia voor scènes in de bergen en de woestijn en magenta voor romantische scènes.

Robin HoodDe film die Douglas Fairbanks in één klap beroemd maakte, was The Mark of Zorro uit 1920. Het was zijn eerste swashbuckler. Het publiek kon er geen genoeg van krijgen. Toen Fairbanks het jaar daarop een heel andere rol speelde in The Nut werd dat een flop. Hij begreep dat het publiek hem het liefste in een actiefilm wilde zien. Fairbanks was niet alleen acteur maar ook een atletische figuur en kon al zijn capriolen en stunts zelf uitvoeren. Dat maakte hem tot een rolmodel. De eerste ideale man van het witte doek was geboren. De magie werkte twee kanten op. Fairbanks trouwde in 1920 met ‘America’s Sweetheart’ Mary Pickford. Het droompaar ging wonen in een droomhuis dat door de media Pickfair genoemd werd. Daarmee werd een van de eerste Hollywoodsprookjes geschreven.

Fairbanks trouwde in 1920 met ‘America’s Sweetheart’ Mary Pickford. Het droompaar ging wonen in een droomhuis dat door de media Pickfair genoemd werd. Daarmee werd een van de eerste Hollywoodsprookjes geschreven.

The Thief of Bagdad 1924In de eerste helft van de jaren twintig maakte Douglas Fairbanks de ene na de andere avonturenfilm: The Three Musketeers (1921), Robin Hood (1922) en The Thief of Baghdad (1924) werden grote successen. Fairbanks was niet alleen de hoofdrolspeler in deze films, maar ook de scenarist en producent. Er werden op het terrein van United Artists gigantische decors gebouwd. Voor The Three Musketeers verrees het Frankrijk van de zeventiende eeuw tot in de details, voor Robin Hood (1922) werd het kasteel van Richard Leeuwenhart nagebouwd, groter dan in werkelijkheid en voor The Thief of Bagdad werd een soort oriëntaalse Efteling gebouwd. Het publiek werd voor een kwartje per persoon in een open trein door de filmset gereden. Dat hielp weer een beetje om de enorme productiekosten te dekken. D.W. Griffith had tijdens de Eerste Wereldoorlog voor Intolerance al eens een gigantische filmset gebouwd en voor de avonturenfilms van Douglas Fairbanks leek het een standaard geworden. Hollywood was definitief een droomwereld geworden.

Douglas Fairbanks, je suis une légende [ arte.tv ]