We zijn zo gewend geraakt aan fotografie, dat we de magie van het medium bijna vergeten zijn. Want eigenlijk is fotografie optische tovenarij. De massacultuur heeft de oorspronkelijke betovering van de fotografie laten verdwijnen. Sommige foto’s kan ik nog steeds betoverend” vinden, maar meestal betekent dat gewoon “heel erg mooi”. Zelden komt het voor dat ik door een foto als door de bliksem getroffen word, zoals 170 jaar geleden, toen de mens met de eerste foto’s werd geconfronteerd. Om weer ontvankelijk te worden voor de oorspronkelijke betovering van de foto, bekijk ik de laatste tijd als dagafsluiting een 19e eeuwse portretfoto bij kaarslicht. Zolang het geen spiritisme wordt, kan de betovering mij eigenlijk niet ver genoeg gaan!

“Gelooft u in geesten?” vraagt de tienjarige John Herschel aan zijn vader William Herschel (1738-1822) als ze onder de sterrenhemel staan. Zijn vader is op dat moment al een beroemdheid. Hij is bekend als de ontdekker van de planeet Uranus. En in 1781 stelde hij vast dat de zon deel uitmaakt van het melkwegstelsel. Hij kreeg er de Copley Medal voor, de hoogste onderscheiding van de Royal Society. “ja”, antwoordt zijn vader, “ik geloof in geesten. Niet in de geesten van overledenen. Maar kijk eens boven je. De meeste sterren die je ziet, zijn er inmiddels al een eeuwigheid niet meer. Wat je ziet zijn de geesten van sterren!”

In de serie Cosmos – a spacetime odyssey is van deze anekdote uit het leven van John Herschel een animatiefilmpje gemaakt. Het jongetje kijkt met verbazing naar de ontdekking van zijn vader. Voor het eerst kijkt hij naar de sterrenhemel als een geestverschijning. John Herschel zal in de voetsporen van zijn vader treden. Hij wordt misschien wel de beroemdste astronoom van de negentiende eeuw. Maar hij is ook een pionier op het gebied van de fotografie en is zelfs de munter van het woord photo-graphy: licht-schrijven.

Zo drong tot hem door dat een foto eigenlijk hetzelfde is als een ster aan de sterrenhemel. Het is een momentopname, een fixatie van licht uit het verleden. Een portretfoto toont ons een geest!

Wanneer ik naar de geest van John Herschel kijk, word ik getroffen door zijn blik. Het is de blik van iemand die teveel gezien heeft, de blik van een teruggekeerde frontsoldaat. John Herschel moest waarschijnlijk een loodzware gedachte torsen. Voor mij is deze uitdrukking exemplarisch voor het moderne bewustzijn dat in de negentiende eeuw geboren werd, een bewustzijn dat door zijn eigen kennis driemaal verwond raakte.

Daarnaast heeft fotografe Julia Margaret Cameron natuurlijk ook een prachtige, door Rembrandt geïnspireerde portretfoto gemaakt.

meer geestverschijningen [ woest & vredig ]

Al eerder schreef ik over het zendingskarakter van de Amerikaanse serie Cosmos. Het lijkt op The Hour of Power, maar verkondigt dan een ander groot verhaal, het verhaal van de wetenschap. Cosmos is de geestelijke nalatenschap van de Amerikaanse astrobioloog Carl Sagan. Hij geloofde heilig in wetenschap en zag de geïnstitutionaliseerde religie als de grootste bedreiging van de mensheid. De derde episode van Cosmos When knowledge conquered fear schakelt de opkomst van de wetenschap in de 17e en 18e eeuw gelijk aan de triomf van wetenschappelijke kennis over angst en (bij)geloof.

De aflevering begint met een baby die met opengesperde ogen vol verbazing naar de hemel kijkt. De voice over zegt dat we geboren worden in een raadsel. “De mens wordt als een naakte vondeling onder de sterrenhemel geboren. Hij heeft geen briefje bij zich waarop staat waar hij vandaan komt. Hij moet het allemaal zelf uitvinden.” Het beeld doet mij denken aan Mozes drijvend in een biezenmandje tussen het riet langs de Nijl. Het is een tijdloos beeld van de vondeling.

De waarheid volgens Cosmos is dat de heilige boeken uit de openbaringsreligies de mens geen antwoord geven. Religieuze openbaringen zouden projecties van angsten en verlangens zijn. De Bijbel, in Europa en Amerika traditioneel het Woord van God, is voor de wetenschap niet langer geldig. Nullius in verba werd in de tweede helft van de zeventiende eeuw het motto van The Royal Society en Isaac Newton. Vrij vertaald: “Niets in woorden”. De grote Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant zou zeggen: Sapere Aude, heb de moed om zélf na te denken en niet op gezag iets aan te nemen.

Volgens de wetenschap vindt de mens zijn “identiteitskaart” niet in zogenaamde heilige boeken maar in de microkosmos van het DNA. Let wel, “hét DNA” en niet “zijn DNA”. Want menselijk, dierlijk en plantaardig DNA komen voort uit dezelfde bron en behoren niet toe aan de mens. River out of Eden noemt de atheïst Richard Dawkins de eindeloze stroom DNA die tijdens de recycling telkens weer nieuwe vormen aanneemt.

De vondeling van Cosmos leert zichzelf dus kennen als “een stadium van het DNA in een doelloze evolutie”. Hij heeft geen hemelse Vader, maar is door de evolutie in tijd en ruimte geslingerd. Je hoeft je daar volgens Cosmos niet verweesd bij te voelen, want “science is the greatest adventure in history”. De baby leert lopen en wordt volwassen. Door onderzoek raakt hij met zijn wereld en met de kosmos vertrouwd. Door zijn verstand en de kennis die hij vergaart, verdwijnen angst en (bij)geloof.

Cosmos getuigt van een uitgesproken positivistisch en optimistisch mens- en wereldbeeld. Er is geen spoortje scepsis, laat staan pessimisme, te bekennen. De woorden van de Duitse pessimistische filosoof Arthur Schopenhauer, die ook een briefje in het mandje bij de vondeling heeft achtergelaten, gaan aan Cosmos voorbij:

Cosmos episode 3 : When knowledge conquered fear

Na 33 jaar is de Amerikaanse wetenschappelijke documentaireserie Cosmos terug op de televisie met een nieuwe reeks. Door en door Amerikaans. Presentator Neil deGrasse Tyson doet zijn werk als een advocaat die rustig, redelijk en met humor de jury overtuigt van zijn verhaal. Hoezo zijn wij postmodern en geloven we in het einde van de grote verhalen? Dit is het Grote Verhaal van Cosmos!

Carl Sagan, de presentator van Cosmos in 1981, was een wetenschapper maar ook een believer. Hij geloofde in de Verlichting en was ervan overtuigd dat de wetenschap uiteindelijk zum ewigen Frieden zou leiden. De geïnstitutionaliseerde religie was volgens hem de grote vijand van de mensheid. Sagan maakte 9/11 niet meer mee (hij stierf in 1996) maar deze wereldschokkende gebeurtenis zou hem zeker in zijn geloof in de wetenschap en afkeer van de gevestigde religie bevestigd hebben.

Door de vernietigende kracht van de Eerste Wereldoorlog en dertig jaar later van de eerste atoombom waren we vertwijfeld geraakt over de praktische voortbrengselen van wetenschap en technologie. De Verlichting waarvan Kant meende dat deze zum ewigen Frieden kon leiden, kon indirect ook leiden tot de vernietiging van onze planeet. En ook al zou de mensheid zich met de nucleaire wapens kunnen beheersen, uiteindelijk zouden we toch de aarde vergiftigen. Milieuvervuiling is sinds 1970 steeds meer de schaduwzijde van onze welvaart geworden.

In de eenentwintigste eeuw lijken we weer wat vertrouwen in de Verlichting te hebben. Ook al kunnen wetenschap en technologie tot de vervuiling en vernietiging van de aarde leiden, we zijn er zelf bij en we kunnen met diezelfde wetenschap en technologie ook weer problemen oplossen. Er lijkt ook geen ander alternatief. We moeten het met onze wetenschappelijke kennis doen. In Cosmos wordt die kennis gepresenteerd als de heilige graal. De wetenschap dringt diep door in de geheimen van de natuur.

Opvallend is dat Amerikaanse wetenschappers het woord nature op dezelfde toon uitspreken als Amerikaanse creationisten de woorden God en creation. Sagan en zijn discipel Neil deGrasse Tyson treden op als apologeten van de wetenschap. Hun retoriek en handgebaren lijken op die van Amerikaanse televisiedominees. Ze worden er niet moe van te benadrukken how wonderful wetenschap is. De geest van Cosmos en die van Hour of Power raken elkaar dicht. Het verschil zit natuurlijk in de inhoud: Cosmos ruilt het Grote Verhaal van de Bijbel in voor het Grote Verhaal van de Wetenschap. Hoezo, einde van de grote verhalen? Cosmos vertelt ons hoe het allemaal zit.

Cosmos – a spacetime odyssey [ imdb.com ]