In 1965 verfilmde de Engelse filmregisseur David Lean de beroemde roman van Boris Pasternak. Al eerder had hij met The Bridge over the River Kwai (1957) en met Lawrence of Arabia (1962) twee grote epische filmdrama’s op zijn naam gezet. Met Dr. Zhivago zou hij zijn genie als filmmaker nogmaals bewijzen. Lean‘s epische drama’s passen nog helemaal in de traditie van Gone with the wind en de drama’s van Cecil B. DeMille. Dr. Zhivago was een van de laatste films in deze traditie die door de opkomst van het snelle en gewelddadige ‘nieuwe Hollywood’ ouderwets was geworden.

Films van meer dan drie uur zijn voor ons een te lange zit geworden. Bovendien passen kamerbrede muziek en zware symboliek niet meer echt in deze tijd. Toch worden bovengenoemde films van David Lean nog altijd erkend als tijdloze meesterwerken. Vanaf het begin was dat al zo. The Bridge over the River Kwai kreeg in 1957 de oscar voor de beste film, Lawrence of Arabia volgde vijf jaar later en ook Dr. Zhivago had deze oscar in 1965 eigenlijk verdiend, maar The Sound of Music ging er mee vandoor. Bij elkaar wonnen deze drie films van David Lean in 1957, 1962 en 1965 negentien oscars.

De zware symboliek die David Lean graag gebruikt, leent zich uitstekend voor Russisch drama. In een van de eerste scenes in Dr. Zhivago wordt de moeder van de kleine Joeri Zhivago begraven. Het is een prachtige visualisering van de eerste zin uit Pasternak‘s roman: “Zij liepen en liepen maar door en zongen Vjetsnaja Pamjat (Eeuwige Gedachtenis), en steeds als zij ophielden leek het, alsof hun benen, de paarden, de windvlagen op hun eigen ritme doorgingen met zingen.” De scene begint met een lang panoramashot van een verlaten landschap met op de voorgrond een karakteristiek Russisch-orthodox kruis. Vanuit de verte nadert langzaam een begrafenisstoet. Dan zien we de kleine Joeri en volgen detailopnamen van de stoet. Een begrafenis in de ijzige kou met het langzame en gedragen liturgische gezang heeft in zichzelf een diepe symboliek en David Lean neemt echt de tijd om ons daar naar te laten kijken.

Regisseur Michael Cimino filmde overigens met eenzelfde geduldige camera een Russisch-orthodoxe bruiloft in The Deer Hunter. Je hoort vaak dat die scene veel te lang duurt, maar juist deze trage bruiloftsscene is heel betekenisvol in het drieluik (hemel, hel en louteringsberg) dat het verhaal omlijst.

Russische drama [ 1 ] | Russische drama [ 2 ] | Russische drama [ 3 ]

In de Orthodoxe Kerk begint morgen de Grote Vasten. Traditiegetrouw gedenkt de Kerk vandaag, op de laatste zondag van de voorvasten, de verdrijving van Adam en Eva uit het Paradijs. Terwijl buiten de Kerk de mens een wezen is met zelfbeschikking, een ‘open ontwerp’, een ‘onvoltooid dier’, is de mens binnen de Kerk een schepsel naar Gods beeld en gelijkenis geschapen, maar door zijn zonde een gevallen wezen.

Door de erfzonde leeft de mens in ballingschap en moet hij lijden en sterven. Maar door het Offer van Christus en Zijn Opstanding is de terugkeer naar het Paradijs weer mogelijk. Net als Christus worden wij uitgenodigd ons kruis te dragen. Door het lijden geduldig en deemoedig te aanvaarden, kunnen we weer bij God komen. De Kerk viert niet alleen elk jaar Pasen, maar gaat ook elk jaar op weg naar Pasen. Tijdens de Grote Vasten krijgen we binnen de Kerk de gelegenheid om de gevallen staat en de ernst van de zonde onder ogen te zien. Wanhopig hoeven we nooit te worden, omdat met de Opstanding van Christus ook onze eigen opstanding in het vooruitzicht wordt gesteld. De Grote Vasten wordt voorafgegaan door de Zondag van de verdrijving uit het Paradijs. De gevallen staat en ons leven in ballingschap is ons vertrekpunt, eeuwig leven met God onze bestemming.

Abbas Hêsaias de Kluizenaar was een kluizenaar uit de vijfde eeuw en leefde in Gaza. Er is niets over hem bekend, maar de samenstellers van de Filokalia kozen zijn 27 Logoi (in sommige versies 29) als de opening van deze compilatie van vaderteksten. De Logoi gaan over de waakzaamheid van de nous (het “oog van het hart”, vaak vertaald met het “verstand” of het “intellect”). Het onderscheiden van deugd en ondeugd met onze nous en de beoefening van de deugden en de strijd tegen de hartstochten, is typerend voor de psychologie van de woestijnvaders. Evagrios van Pontus wordt als de grondlegger gezien van de christelijke deugdenleer die ook in de 27 Logoi van Hêsaias de Kluizenaar centraal staat.