Franz Hanfstaengl uit München: Album der Zeitgenossen
Franz Hanfstaengl (1804-1877) werd in Beieren geboren vlak nadat Alois Senefelder in München de steendruk had uitgevonden. In 1806 had de Franse schilder en officier Louis-François Lejeune deze vlakdruktechniek in Frankrijk geïntroduceerd waar ze al snel lithografie genoemd werd. Hanfstaengl werd in de jaren dertig de bekendste portretlithograaf van München en kreeg in de Beierse hoofdstad de bijnaam Graf Litho. In 1839 was het Frankrijk waar een nieuwe uitvinding werd gedaan die ditmaal naar München werd gebracht: de fotografie. Hanfstaengl opende in het begin van de jaren vijftig een fotoatelier en veel van de lokale beroemdheden die hij al gelithografeerd had, wilden nu van zichzelf een foto. Niet alleen de high society uit München liet zich bij Hanfstaengl vereeuwigen in het nieuwe wonderbaarlijke medium, maar ook ver daarbuiten wisten beroemdheden de weg naar hem te vinden.
Dertig jaar geleden ontdekte ik het Album der Zeitgenossen, een verzameling foto’s van Hanfstaengl‘s beroemde tijdgenoten die zich tussen 1853 en 1863 door hem lieten portretteren, waaronder Richard Wagner (1813 – 1883), Clara Schumann (1819 – 1896), Leo von Klenze (1784 – 1864), Franz Liszt (1811 – 1886), Justus von Liebig (1803 – 1873), Hans Christian Andersen (1805 – 1875), Elisabeth (Sisi) von Österreich (1837 – 1898), en Carl Spitzweg (1808 – 1885).
Het album geeft een prachtig tijdsbeeld van het midden van de negentiende eeuw waarin fotografie en schilderkunst nog hecht met elkaar verbonden waren. Het was een tijd waarin levendigheid voor plechtigheid moest wijken. Spontaniteit behoorde niet de mogelijkheden omdat de geportretteerde zijn houding voor de camera moest bevriezen vanwege de lange sluitertijd.
Visuele vervorming is in het digitale tijdperk een kwestie van de juiste Photoshopfilters. Maar in 1950 ging alles nog analoog en werden voor trucages glasplaten en spiegels gebruikt. Maar voor Spiegel van Holland gebruikte Bert Haanstra een simpele truc die zo oud is als de wereld. Hij laat ons kijken naar de weerspiegeling in het water. In eerste instantie levert dit een omgekeerd beeld op. Maar dan past Haanstra weer een simpele truc toe. Hij laat een man aan de kant zijn gezicht draaien zodat deze de waterkant op zijn kop ziet en wij nu naar de wereld kijken alsof de reflecties de werkelijke wereld zijn. En dat levert een adembenemend schouwspel op, vooral wanneer je even vergeet dat je naar reflecties kijkt. “Dit is wat we zien”, zo leidde Piet Vroon twintig jaar geleden bij Zomergasten een fragment in. En inderdaad, je kunt Spiegel van Holland bekijken als een variatie van Plato‘s allegorie van de grot. De modernistische klanken van voornamelijk blaasinstrumenten door componist Max Vredenburg versterken de vloeibare en dansende spiegelwereld.
