Hermitage Amsterdam, Nieuwe Herengracht 14, tot 19 januari 2009
In 1984 kon ik als kunststudent zonder veel bezwaren een werkstuk schrijven over Caspar David Friedrich (1774-1824). Het icoon van de Duitse romantische landschapsschilderkunst, doordrenkt met romantisch Blut en geworteld in Teutoonse Boden was toen al lang niet fout meer. Door de eerste milieugolf begin jaar zeventig was niet alleen het pantheïsme van de romantici weer helemaal terug, ook het Duits historisch bewustzijn stond weer op de agenda. Een schilder als Anselm ‘en overal zanikt bagger’ Kiefer kon halverwege de tachtiger jaren als geen ander surfen op de Neue Deutsche Welle die in de schilderkunst vertegenwoordigd werd door het neo-expressionisme. Uiteraard deed hij dat wel met loodzware doeken vol loodzwaar historisch bewustzijn. Het schilderij Icarus – Märkisches Sand uit 1981 is zo’n donker monumentaal schilderij met verwijzingen naar zwarte bladzijden uit de Duitse geschiedenis van de twintigste eeuw. Een van onze docenten, zelf van Duitse afkomst, schreef daar vervolgens weer zulke solide, diepgewortelde commentaren bij, dat ik vanuit een reflex naar de lichtheid van de Jonge Italianen snakte. Maar toch hebben die mij nooit zo aangesproken als de Duitse schilders. Italiaanse Spielerei is luchtig en aangenaam voor het moment, maar gaat mij op den duur toch vervelen. Dus toch maar de Duitse diepten in, eeuwig gaat voor het ogenblik.
Het meest hou van de vergezichten van Caspar David Friedrich. Al eerder schreef ik iets over zijn schilderijen in relatie tot zijn jongere tijdgenoot Carl Blechen. Die vind ik in technisch opzicht zeker niet minder dan Friedrich. Maar Blechen mist uiteindelijk het numineuze dat bij Friedrich zo sterk aanwezig is. De natuurkracht wordt in zijn schilderijen zo voelbaar, juist omdat hij de figuurtjes zo klein afbeeldt en dan bijna altijd van achteren gezien. Zo worden we als beschouwer van het schilderij naast de figuur in het landschap geplaatst, een ijzersterk concept. Maar Friedrich schilderde ook landschappen waarin de mens ontbreekt. In Amsterdam is nu de volledige collectie uit het Hermitage, Sint-Petersburg te zien, negen schilderijen en zes tekeningen. Zo’n kans krijg je niet meer. Tot 19 januari.
Toen de collectie Duitse schilderijen uit de 18de en 19de eeuw in de Hermitage voor deze tentoonstelling nader werd bekeken door gastconservator (en voormalig directeur van het Rijksmuseum) Henk van Os werd duidelijk dat de prominente positie van kunstenaars uit de Duitse landen in St.-Petersburg rond 1800 ertoe heeft geleid, dat er zich in de depots een verrassend rijke collectie van Duitse schilderkunst uit die tijd bevindt. Met onder andere belangrijke schilderijen en tekeningen van landschapsschilders die in Nederland niet of nauwelijks bekend zijn. Met deze ontdekking ontstond het idee om in een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam te laten zien welke ingrijpende revolutie Friedrich teweeg had gebracht in de Duitse landschapsschilderkunst. Meer traditionele schilders als Hackert, Reinhart en Mechau, tijdgenoten als de onbekende jonge kunstenaar Carl Fohr (1795-1818) en Carl von Kügelgen (1772-1832) en navolgers als Hagens, Carus en Von Klenze zetten Friedrich in een kunsthistorische context. Door de confrontatie van Friedrichs werken met traditionele landschappen kan er pas begrepen worden waarom zoveel critici in zijn tijd Friedrichs werk niet konden of wilden begrijpen. Friedrichs werk is uniek en dat wordt temeer duidelijk wanneer zijn schilderijen in de context met andere schilders worden getoond.Bron: museum.nl
Tot circa 1960 vertegenwoordigden de schilderijen van Caspar David Friedrich voor de meeste kunstkenners in Nederland een foute wereld die te maken had met een fataal nationalisme, gevoed door gedachten over Blut und Boden. Sindsdien is er veel veranderd. Al jaren is Friedrich „in„ en voor velen een cultfiguur geworden. Dat heeft onder meer te maken met het feit, dat de natuurbeleving die spreekt uit zijn schilderijen, de laatste decennia door velen wordt gedeeld. Zijn recente overzichtstentoonstelling in Duitsland was een eclatant succes. Caspar David Friedrich en zijn vriend Philipp Otto Runge hebben onbewust voor een vernieuwing in de beeldende kunst gezorgd. De landschappen van de diepgelovige protestant Friedrich zitten vol religieuze symboliek die verwijst naar een goddelijke aanwezigheid in het landschap.
