Meestal hebben we het over “slechte smaak” wanneer iets lelijks mooi gevonden wordt. Maar slecht is een moreel en geen esthetisch oordeel. Bestaat er nu ook zoiets als “slechte smaak” in de zin van moreel slecht? Kan smaak ongezond en kwaadaardig zijn?

Als er in die zin “slechte smaak” bestaat, dan moet er ook “foute kunst” bestaan. We zouden daar bijvoorbeeld fascistische en stalinistische schilder- en beeldhouwkunst onder kunnen rekenen. Maar ook de architectuur mogen we dan niet vergeten. In potentie heeft architectuur namelijk alles in zich om het megalomane en totalitaire te dienen. Is fascistische of communistische architectuur per definitie de uiting van slechte, zieke en kwaadaardige smaak?

Het is bekend dat de sobere architectuur van Albert Speer terug gaat naar de neoclassicistische ontwerpen van de Franse architect Claude Nicolas Ledoux (1736-1806). In de tweede helft van de achttiende eeuw werd dit de stijl van de Verlichting. De “edele eenvoud en stille grootsheid” van het neoclassicisme propageerde de idealen van de Verlichting: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ironische genoeg ontwikkelde juist deze stijl zich tot officiële staatskunst en kreeg het despotische trekjes.

Het neoclassicisme was een reactie op het rococo. In de jaren zeventig van de achttiende eeuw was er met name in Frankrijk een abrupte overgang van het rococo naar het neoclassicisme. De kunst van het rococo beantwoordde aan de smaak van het ancien régime. Het was een lichte en wulpse kunst, gemaakt om te behagen en te vermaken. Na de dood van Lodewijk XV in 1774 begon men het rococo in Frankrijk steeds meer als een uiting slechte smaak te beschouwen. Het neoclassicisme bood het gezonde alternatief.

Als reactie op de frivole en broeierige tafereeltjes van het rococo kwam het neoclassicisme moraliserende voorstellingen die met een koel palet geschilderd waren. Het was een strenge en serieuze stijl die het volk moest verheffen in plaats vermaken. Opvoeding tot zedelijkheid in plaats van zedeloos vermaak. Het neoclassicisme werd de stijl van de Verlichting. Zo was de Franse Verlichtingsfilosoof Denis Diderot een groot bewonderaar van de schilder Jean-Baptiste Greuze. Zijn moraliserende voorstellingen hadden net als de filosofische teksten van Voltaire en Rousseau een opvoedkundige waarde. Dit was in de ogen van Diderot “goede kunst” omdat het uitging van het ideaal de mens te verheffen.

Voor de Verlichting was er geen plaats meer voor het rococo. De rococoschilder Fragonard raakte na 1780 volledig uit de gratie. Decennialang zou het neoclassicisme de heersende stijl zijn. In de 19e een 20e eeuw raakte het neoclassicisme besmet omdat het de stijl is waarmee dictators graag imponeren. Waarschijnlijk komt dat omdat deze architectuur herinneringen oproept aan de grootsheid van het Romeinse Rijk. Zo zag Hitler het ook. Zijn Berlijn moest Germania worden, het nieuwe Rome.

Bestaat er nu slechte smaak en foute kunst? Misschien gaat het juist daar verkeerd wanneer je één bepaalde stijl uitroept tot de officiële staatskunst. Daarom is het postmodernisme gehecht aan pluralisme. Rococo en neoclassicisme kunnen allebei. Realisme en abstractie ook. De ene stijl is niet beter dan de ander. Wanneer de ene stijl zich verheft boven de andere stijl, gaat het op den duur fout. Want neerkijken op de smaak van een ander is jezelf verheffen. En hoogmoed komt voor de val.

In december ontdekte ik een serie prenten van de Franse graveur Antoine Aveline (1691–1743) naar ontwerpen van Jean Mondon le Fils uit 1736 met fantasievoorstellingen. In de jaren dertig en veertig van de achttiende eeuw hield men van grotesken vol wilde rocaille en elastische architectuur.

Vandaag ontdekte ik een ander werk uit 1736. Het is een serie allegorieën van de Franse graveur Charles-Nicolas père Cochin naar een ontwerp van Jacques de Lajoüe. De apotheek ziet er psychedelisch uit en doet mij in sommige details denken aan de gravures van imaginaire gevangenissen die Piranesi tien jaar later zou maken.

beauxartsparis.fr