Na elke vernietigende klap komen de Duitsers er met elkaar in vijftien jaar weer bovenop. Het gebeurde na de Eerste Wereldoorlog in de dertiger jaren met het Wirtschaftswunder van Hitler en opnieuw na de Tweede Wereldoorlog met het Wirtschaftswunder van Adenauer in de vijftiger jaren. En nu is er dan Wirtschaftswunder 3.0. Twintig jaar na een miljardenverslindende Duitse eenwording en vier jaar na de kredietcrisis blijkt Duitsland weer de sterkste economie van Europa. Hebben we eigenlijk wel te maken met een wonder of is het gewoon een wetmatigheid? Zolang het protestantse arbeidsethos en de Gründlichkeit in de Duitse Volksgeist verankerd liggen, blijven de Duitsers een verbazingwekkend herstellend vermogen houden.

In de serie Civilization liet Niall Ferguson zien hoe de Duitse socioloog Max Weber aan het begin van de vorige eeuw op zoek was naar het geheim van het kapitalisme. In de Verenigde Staten ontdekte hij dat het protestantse arbeidsethos de drijvende kracht achter het kapitalisme is.

In zijn beroemde boek Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus beschrijft Max Weber deze ontdekking. De Reformatie begon in de zestiende eeuw niet voor niets in Duitsland. Het protestantisme verving de traditionele christelijke ascese met werk. Een beroep was een roeping om God te dienen. Hard werken en spaarzaamheid hoorden daarbij. Het Westen werd aan het werk gezet en het verdiende kapitaal werd geïnvesteerd in nog meer werk.

Made in Germany [ tegenlicht.vpro.nl ]
Askese und kapitalistischer Geist [ zeno.org ]

Twintig jaar geleden was ik via mijn (onvergetelijke!) yogalerares Stien Nowack in contact gekomen met Purnima Zweers die toen bezig was om swami Chidananda uit India naar Nederland te halen. Omdat ik een busje had, werd mijn hulp gevraagd bij de organisatie. De swami zou naar de jeugdherberg in Arnhem komen waar een kleine honderdtal volgelingen en belangstellenden met hem een weekend lang zou doorbrengen met spiritueel onderricht, meditatie, satsang en mantra’s zingen. In Amsterdam pikte ik een vrachtlading spullen op die we nodig hadden om de ruimte in te richten waar swami Chidananda ontvangen werd.

Ik schilderde een welkomstbord en verzorgde het kleine podium voor de geestelijk leraar. Een portret van Chidananda‘s persoonlijke leraar, swami Sivananda omkranst met een mala, hing in het midden. Aan weerszijden werden afbeeldingen opgehangen van zogenaamde “wereldleraren” waaronder Vivekananda, Sri Ramakrishna, Sai Baba en Paramhansa. Maar er hing ook een afbeelding van Jezus, aan de rechterhand van swami Chidananda.

Toen ik swami Chidananda op vrijdagavond 18 september 1992 voor de eerste maal zag, was ik erg onder de indruk. Ik volgde al een paar jaar een oosterse weg van zelfrealisatie maar een echte goeroe uit India had ik nog nooit ontmoet. Nu stond ik oog in oog met een verlicht mens en verlichting zag ik toen als mijn/onze eindbestemming. Ik was ontroerd door de blik van de swami, die goedheid en nederigheid uitstraalden. We wisten allemaal dat we iets heel kostbaars in ons midden hadden.

Swami Chidananda Saraswati, geboren als Sridhar Rao (1916-2008) was de voorzitter van de Divine Life Society in Rishikesh, India. Hij was een student van Swami Sivananda sinds 1943 en hij volgde hem op als voorzitter bij zijn dood in 1963, waar hij sinds 1948 al voorzitter van was. Hij werd geïnitieerd in de Sannyas orde door Sivananda op de dag van Guru Purnima, 10 juli 1949, waarbij hij zijn spirituele bijnaam Chidananda Saraswati ontving, dat de herbenoemde in het hoogste bewustzijn en gelukzaligheid betekent. (Bron: nl.wikipedia.org)

Swami Chidananda leerde ons over de zogenaamde bhakti yoga, de yoga van de toewijding tot het Allerhoogste. Verrassend genoeg was de swami ook toegewijd aan de westerse heilige Franciscus van Assissi. Het eenvoudige gebed van Fransiscus sloten we met de swami in ons hart: “Heer, maak mij tot een instrument van Uw vrede! Waar haat is, laat mij liefde brengen. Waar belediging is, laat mij vergeving brengen…” Voor mij was de oosterse weg altijd een weg geweest die zich van het westen en van het christendom afkeerde. Nu had ik een leraar uit India ontmoet, die ons naar de liefde en toewijding van het christendom liet kijken.

Als herinnering aan het weekend bewaar ik nog altijd een foto met iedereen erop en de swami in het midden. Apetrots was ik toen ik een vaas met bloemen kreeg met het verzoek deze achter swami Chidananda vast te houden.

God’s wegen zijn ondoorgrondelijk. Begin 1993 wilde ik voor enkele maanden naar Zuid-India waar ik bij een kunstenaar op zijn atelier kon werken. Maar het liep anders. Ik werd in Nederland verliefd en stelde mijn reis naar India uit. Op 21 maart 1993, precies een half jaar na mijn ontmoeting met swami Chidananda, had ik een ontmoeting met Jozef van den Berg. Uit zijn ogen straalde de zachtheid die ik ook bij swami Chidananda had gezien. Ik kon hem vertrouwen. Hij bracht mij nog dichter bij het Allerhoogste door mij te vertellen dat het om toewijding aan dé Allerhoogste gaat, dat het niet om iets gaat, bewustzijn of verlichting, maar om Iemand. Een van de “wereldleraren” van wie ik een afbeelding op het podium had geplakt, bleek deze Persoon te zijn. Swami Chidananda had mij een voorzet gegeven om tot dit inzicht te komen.

Er valt niets meer te spelen | een gesprek met Jozef van den Berg

Het neopaganisme, de herleving van het heidendom in de westerse cultuur, is ontstaan in de late romantiek. Dat in dezelfde tijd ook het fantasy genre ontstond, is niet toevallig. Vooral in het fantasy subgenre sword and sorcery keren de goden en demonen, heksen, druïden, tovenaars en sjamanen uit de pre- christelijke tijd overvloedig terug.

De belangstelling voor de klassieke mythologie en de antieke, pre-christelijke cultuur begon natuurlijk al in de Renaissance . Maar in de negentiende eeuw werd het spectrum breder. Onder invloed van de Romantiek en het historisme kreeg men ook belangstelling voor Noorse mythologie en, nog dichter bij huis, volkssprookjes. In de Romantiek begint men, in het spoor van Johann Gottfried von Herder, volksmuziek, legenden en sprookjes, te verzamelen. Sommige romantici, waarvan Ludwig Tieck de bekendste is, schrijven zogenaamde “kunstsprookjes”. Hier ligt de oorsprong van het fantasy genre. Want fantasy verhalen zijn eigenlijk niets anders dan “kunstsprookjes” waarin alles draait om een uiterlijke strijd tussen goede en kwade krachten.

Het verzamelen van sprookjes en volksmythen gaat in de negentiende eeuw overigens prima samen met nationalisme. In Duitsland is de fascinatie voor de mythe het grootst. Germaanse helden als Arminius (Hermann) de Cherusk en Siegfried de Drakendoder zijn al vóór 1871 iconen van de Duitse Eenheid. Dat Siegfried een Duitse held werd, hebben we natuurlijk vooral aan Wagner te danken. Der Ring des Nibelungen (1853-1874), een cyclus van vier lange opera’s is exemplarisch voor de laat-romantische Duitse obsessie voor de mythe.

kenmerken van neopaganisme
-polytheïsme (veelheid van goddelijke wezens)
-pantheïsme (de natuur als manifestatie van het goddelijke)
-godinnen (het vrouwelijke principe van het goddelijke)

Spierballenhelden als Siegfried bleven niet beperkt tot Duitsland. Ook in de Verenigde Staten sloeg de bombastische heroïek aan. In 1932 bedacht de Amerikaanse schrijver en avonturier Robert E. Howard een “Amerikaanse Siegfried” Conan de Barbarian. De verhalen die hij doorspekte met Noorse mythologie waren net zo opgezwollen als de torso van zijn superheld. Het werd niet voor niets pulp genoemd. Na Conan werden in Amerika andere superhelden geboren zoals Superman en Spiderman. Volgens de Amerikaanse feministe Gloria Steinem is Superman “our version of Greek Myth.”

Fantasy en in het bijzonder sword and sorcery keren meestal terug naar een pre-christelijk wereldbeeld vol mythische en demonische wezens. Een uitzondering vormen de Kronieken van Narnia van C.S. Lewis, waarin veel christelijke symboliek is verwerkt. En Wagner keerde met zijn laatste opera Parsifal (1882) tenslotte terug naar het esoterische christendom.