In de Alte Pinakothek in München zag ik een portret van de landschapsschilder Johann Georg von Dillis uit 1833. De 74-jarige Von Dillis oogt als een ernstige, ingetogen Biedermeier . Op zijn 23e werd hij priester gewijd en in zijn hart is hij dat misschien altijd gebleven. In de omgeving van Rome ontwikkelde hij zich tot landschapsschilder en stond hij onder invloed van de classicistische stijlprincipes van Claude Loraine.

In het onderstaande landschap dat in de Neue Pinakothek hangt, is dat duidelijk te zien. Het is een uitgebalanceerd pastoraal landschap met traditionele staffage: op de voorgrond een musicerend gezelschap en daar achter een herder. Zo keken ook zijn tijdgenoten Jacob Philipp Hackert (1737-1807) en Joseph Anton Koch (1768-1839) naar het Italiaanse landschap.

Von Dillis maakte in 1821, net als de Franse landschapsschilder Pierre Henri de Valenciennes (1750-1819) veertig jaar eerder, een uitgebreide studie van wolken. In het Lenbachhaus zag ik een serie tekeningen in wit krijt op grijsblauw papier. In het eerste kwart van de negentiende eeuw had de wolkenstudie van Luke Howard uit 1802 grote invloed op landschapsschilders.

Von Dillis werd bij het grote publiek van zijn tijd vooral bekend door zijn betrokkenheid bij de totstandkoming van de Alte Pinakothek. Toen Ludwig I (1786-1868) van Beieren nog kroonprins was, had de 27 jaar oudere Von Dillis hem vergezeld op zijn reis door Italië. Von Dillis is tot aan zijn dood met hem bevriend gebleven en werd de eerste directeur van de Alte Pinakothek.

meer Italiëgangers [ W&V ] | J.G. von Dillis [ de.wikipedia.org ]

Voor de late dinsdagmiddag was het uitzonderlijk druk in het Lenbachhaus in München. Op 8 mei was het na een grondige renovatie en verbouwing heropend. We bezochten het voormalige atelier van de Malerfürst Franz von Lenbach en daarna de collectie negentiende eeuwse kunst met mooi werk van Carl Spitzweg, Johann Wilhelm Schirmer, Heinrich Crola en Carl Rottmann. Maar hier kwamen we nauwelijks bezoekers tegen. Deze hadden zich allemaal verzameld in de zalen met schilderkunst uit de vroege twintigste eeuw.

Het Lenbachhaus heeft een grote verzameling schilderijen van Wassily Kandinsky, Paul Klee, Franz Marc, Ernst Ludwig Kirchner, August Macke en andere expressionisten van Der Blaue Reiter. Waar de moderne abstracte schilderkunst begint, haak ik af. Ik zie geen spannende relatie meer met de zichtbare werkelijkheid om ons heen. De schilderkunst wordt voor mij een decoratief spel van krachtige kleuren en expressieve gebaren. Maar één ding is zeker: gezien de enorme belangstelling, waaronder ook hoogbejaarden, spreken de klassieke modernen blijkbaar meer aan dan de kunst van de negentiende eeuw. Waarschijnlijk met uitzondering van Vincent van Gogh en de impressionisten.

lenbachhaus.de

Gisteren schreef ik hier iets over het familieportret dat Franz von Lenbach in 1903 schilderde. Het is geen lief familieportret, integendeel. Vader, moeder en dochters hebben last van een boos oog. Marion de oudste dochter met haar donker omrande ogen, roept bij mij herinneringen op aan Linda Blair in The Exorcist. Von Lenbach zette zich af tegen het gangbare beeld van het burgerlijke gezinnetje. Dat beeld blijkt hardnekkig. De Lenbachjes verontrusten in hun pose en passen honderd jaar later nog steeds niet in het ideale plaatje dat een willekeurige zorgverzekeringsmaatschappij op het gezin wil plakken.

Wanneer een schilder vroeger zijn eigen gezin portretteerde was dat, behalve als hij bij zijn vrouw onder de plak zat, nooit in opdracht. Hij was dan in het algemeen vrijer dan wanneer hij het gezin van zijn opdrachtgever moest portretteren. Toch liep een portret van de schilder en zijn gezin bijna altijd uit op propaganda voor zijn familie. De decadente schilder Franz von Lenbach wilde dat doorbreken. In plaats van de toeschouwer te behagen met zijn voorbeeldige echtgenote en kroost doet hij het omgekeerde. Hij schept een sfeer van onbehagen. Wat is dit voor occult gezinnetje?

Vader Johann Heinrich Wilhelm Tischbein vereeuwigde zijn familie ruim honderd jaar eerder. Als kind van zijn tijd geloofde hij dat kunst het volk moest opvoeden tot burgerschap en moest laten zien wat zedelijk was. Tischbein vond dat zijn gezin dit moest uitstralen. Dus is zijn voorbeeldige echtgenote een toegewijde moeder en zijn de meisjes poeslief. Voor Von Lenbach moet een dergelijke voorstelling schone schijn zijn geweest. Een mooie façade die een mix van overspel, hysterie, alcoholisme en huiselijk geweld moest bedekken.

Johann Heinrich Wilhelm Tischbein | Franz von Lenbach