Max Planck verrichtte onderzoek naar de wetten van de thermodynamica en de uitstraling van energie door zwarte lichamen (black body radiation) en zocht naar de oplossing voor het probleem waar de klassieke natuurkunde niet uit kwam: hoe luidt de formule die het continue energieverloop beschrijft van een energie uitstralend lichaam. Het was al bekend dat de golflengte van elektromagnetische straling korter wordt naarmate de temperatuur van het lichaam stijgt. Wilhelm Wien vond in 1893 een formule voor de energiedistributie van straling vanuit zwarte lichamen, die gold voor het violette eind van het spectrum en John Rayleigh en James Jeans produceerden een formule voor het rode gebied, maar niemand kon een formule vinden die gold voor het hele spectrum. Zijn onderzoekingen brachten Planck er in 1900 toe de klassieke Newtoniaanse principes te verwerpen en een heel nieuw principe te introduceren, wat uiteindelijk resulteerde in de kwantumtheorie. Hij publiceerde zijn bevindingen in de verhandeling Zur Theorie des Gesetzes der Energie-Verteilung im Normal-Spektrum. Plancks theorie komt erop neer dat energie wordt uitgestraald in kleine ‘pakketjes’ of eenheden, die hij quanta (kwanta) noemde, meervoud van het Latijnse quantum (kwantum), wat “hoeveelheid” betekent.
 
Bron: nl.wikipedia.org

150. Geburtstag Max Planck [ philatelie.deutschepost.de ]

Kamerlingh Onnes richtte zijn onderzoek op het aantonen of ontkrachten van de beweringen van Johannes van der Waals, die stelde dat ieder gas vloeibaar kon worden gemaakt, maar slechts onder de kritieke temperatuur. Boven die kritieke temperatuur kan het gas, ongeacht de druk, niet vloeibaar worden. Hiertoe wilde hij vloeibare waterstof proberen te maken, het simpelste gas toen bekend (Helium was nog niet ontdekt). Hij moest daarvoor eerst zorgen voor vloeibare zuurstof, waarmee hij vervolgens kon werken aan vloeibare waterstof. Om hier te komen moest hij vele technische problemen overwinnen (verontreinigingen door pompen, olie enz).
 
In 1908 slaagde Kamerlingh Onnes er als eerste in om helium vloeibaar te maken. Met dit doel voor ogen had hij in 1904 een speciaal cryogeen lab opgericht, dat nog geruime tijd als ‘het koudste plekje ter wereld’ gold. Gebruikmakend van het Joule-Thompsoneffect lukte het hem om een temperatuur van minder dan één graad boven het absolute minimum te bereiken (0,9 K). Op dat moment was de opstelling in zijn lab de koudste plaats op aarde. Tot 1923 zou Leiden de enige plaats ter wereld zijn waar de temperatuur van vloeibare helium kon worden bereikt, en was dan ook populair onder buitenlandse wetenschappers die daar hun theorieën wilden testen om te zien of deze bij lage temperaturen nog steeds golden.
 
Bron: nl.wikipedia.org

Helium werd in 1868 door de Fransman Pierre Janssen en de Engelsman Norman Lockyer onafhankelijk van elkaar ontdekt. Beiden bestudeerden het licht van de zon tijdens een zonsverduistering die in dat jaar plaatsvond, en zagen met een spectroscoop een emissielijn van een tot dan toe onbekend element. Eduard Frankland bevestigde de waarnemingen van Janssen en was degene die voorstelde om het element naar de zon te vernoemen. Hij stelde het achtervoegsel -ium voor, omdat hij verwachtte dat het element een metaal zou zijn. Toen het element in 1895 door Sir William Ramsay uit cleviet werd gewonnen bleek het geen metaal te zijn, maar de naam werd niet aangepast. De Zweedse chemici Nils Langlet en Per Theodor Cleve voerden onafhankelijk van Ramsay ongeveer gelijktijdig hetzelfde experiment uit.

In het jaar 1907 toonden Ernest Rutherford en Thomas Royds aan dat alfadeeltjes niets anders waren dan heliumkernen. In 1908 lukte het de Nederlandse natuurkundige Heike Kamerlingh Onnes als eerste om helium vloeibaar te maken door het gas tot 0,9 K af te koelen. Hij werd hiervoor met een Nobelprijs onderscheiden. Zijn leerling Willem Hendrik Keesom, die hem inmiddels als directeur van het laboratorium was opgevolgd, lukte het in 1926 als eerste helium onder hoge druk in vaste vorm om te zetten. Helium is genoemd naar de zon (Grieks helios), omdat het element daar het eerst ontdekt werd. ( Bron: nl.wikipedia.org)

Vorig jaar schreef ik hier iets over de stadsfotografen Johannes Leendert Scherpenisse en Max Missmann. De eerste fotografeerde honderd jaar geleden in Amsterdam, de tweede in Berlijn. Een andere Berlijnse stadsfotograaf is Heinrich Zille, vooral bekend geworden als satirisch tekenaar. Michaela liet mij een fotoboek van hem zien: Berlin um die Jahrhundertwende.

Daarin opgenomen niet alleen straatbeelden maar ook interieurfoto’s, zoals onderstaande foto die genomen is in het atelier van de beeldhouwer August Gaul. Deze roept bij mij herinneringen op aan modelfoto’s die in diezelfde jaren verschenen in het legendarische Amerikaanse fototijdschrift Camera Work. Fotografen als Heinrich Kuehn, Gertrude Käsebier en Edward Steichen publiceerden in Camera Work gelijksoortige modelfoto’s die nog sterk verbonden waren met de negentiende eeuwse salonschilderkunst.

De Duitse graficus, tekenaar en fotograaf Heinrich Zille werd in januari 1858 geboren in Radeburg bij Dresden. Heinrich groeide op in een arm arbeidersgezin in Berlijn. Zille volgde een opleiding tot lithograaf en volgde in zijn vrije tijd kunst- en tekenlessen. Tijdens zijn opleiding bestudeerde hij in opdracht van zijn leermeester professor Hosemann het leven van alledag. Hiermee legde Heinrich de basis voor zijn latere werk.

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog vond Zille, dat Duitsland in haar recht stond en liet hij vooral de vrolijke kant van het soldatenleven zien. Pas na het zien van de gewonde soldaten en nadat hij de verhalen van het front had gehoord, veranderde hij zijn mening. Dit bracht hij tot uiting in zijn werk. Hij tekende moegestreden en verminkte soldaten, die met hun laatste krachtsinspanningen terugkeerden van het front. Ook toonde hij vrouwen, die in eigen land het mannenwerk overnamen, terwijl hun mannen buiten de landsgrenzen aan het vechten waren.

Door de slechte sociale omstandigheden in Berlijn werd de kijk op de maatschappij van Heinrich Zille steeds scherper. Hoe kritischer hij werd, hoe meer populariteit hij verwierf onder de bevolking en andere kunstenaars. Zille werd zo populair, dat de impressionistische schilder Max Liebermannn hem voordroeg als lid van de Pruisische Academie der Kunsten. Bovendien werden er films gemaakt, waarin zogenaamde Zille-figuren de hoofdrol speelden. Op 70-jarige leeftijd kreeg Heinrich Zille een overzichtstentoonstelling in Berlijn. Een jaar later overleed hij. Tweeduizend mensen liepen in augustus 1929 mee in de rouwstoet, waaronder beroemde schrijvers, acteurs, kunstenaars en politici. ( Bron: cultuurarchief.nl )

heinrich-zille-museum.de