Categorie archief: wetenschap

Teutoons zelfonderzoek [ 3 ]

gisterenavond gezien op ZDF: Deutschland Saga deel 5 Was uns antreibt
in de ZDF mediatheek: deel 4 Wonach wir suchen

In december zond de ZDF de eerste drie delen van de Deutschland Saga uit. Gisterenavond volgde het vijfde deel: Was uns antreibt. Zondagavond 8 maart werd Wonach wir suchen uitgezonden. Wie de uitzending gemist heeft, kan in de mediatheek van de ZDF terecht.

Wonach wir suchen
In dieser Folge der “Deutschland-Saga” begegnet Christopher Clark so manchem großen Geist, auch solchen, die von “außen” auf die Deutschen blickten, wie Mark Twain und Madame de Staël. Die französische Schriftstellerin, die zu Beginn des 19. Jahrhunderts Deutschland bereiste und das Bild vom “Land der Dichter und Denker” prägte, fiel zunächst das provinzielle Element des deutschen Genies auf. Schrullige Junggesellen waren darunter, die in ungeheizten Dachzimmern einer Kleinstadt die Welt aus den Angeln heben wollten. Carl Spitzweg und Wilhelm Busch haben solch kauzige Typen aus der deutschen Provinz später ironisch-bissige Bilder und Texte gewidmet.
(Bron: zdf.de)
stills uit Deutschland Saga
Christopher Clark presenteert Deutschland Saga
Was uns antreibt
Christopher Clark stellt in der fünften Folge der “Deutschland-Saga” fest: Die Nachfolger Leonardo da Vincis müssen sich eindeutig weiter nördlich von dessen Heimat angesiedelt haben. Zumindest dieje­nigen, die dem Universalgelehrten der Renaissance auf dem Feld der “technischen Erfindungen” nacheiferten. Schon der florentini­sche Alleskönner trug den Titel “Ingenarius” und es sind vor allem Leistungen dieses Standes, die heute noch den Wirtschaftsstand­ort Deutschland prägen.
(Bron: zdf.de)

Deutschland Saga tweede serie
 
8 maart 2015 19.30 (en in de ZDF Mediathek)
deel 4: Wonach wir suchen
 
15 maart 2015, 19.30 (en in de ZDF Mediathek)
deel 5: Was uns antreibt
 
22 maart 2015, 19.30 (daarna in de ZDF Mediathek)
deel 6: Wer wir sind

Teutoons zelfonderzoek [ 1 ] | Teutoons zelfonderzoek [ 2 ]

vader van de palmen

de botanicus Carl Friedrich Philipp von Martius (1794-1868)

Ik kwam Carl Friedrich Philipp von Martius voor het eerst in 1981 tegen in het Album der Zeitgenossen van de Münchner fotograaf Franz Hanfstaengl (1804-1877). Daarin staat zijn portret uit de jaren vijftig van de negentiende eeuw. Een sympathiek ogende oudere heer, die enigszins lijkt op mijn grootvader. Dat hij in Hanfstaengl‘s Album der Zeitgenossen is opgenomen, een soort galerij der groten uit Beieren anno 1853-1863, heeft hij voornamelijk te danken aan een bijzondere prestatie die hij leverde in de jaren 1817-1820 toen hij een ontdekkingsreis maakte naar Brazilië, dat in die jaren als koninkrijk nog in een personele unie met Portugal verbonden was.

Von Martius
Carl Friedrich Philipp von Martius in het Album der Zeitgenossen van de Münchner fotograaf Franz Hanfstaengl

Toen in 1817 Maria Leopoldina, de vierde dochter van keizer Franz I van Oostenrijk, trouwde met Dom Pedro (vanaf 1822 de eerste keizer van Brazilië), werden de handelsbetrekkingen tussen Oostenrijk en Brazilië verstevigd. Zo werd de Österreichische Brasilien-Expedition ondernomen die van 1817 tot 1835 duurde. Het expeditieteam bestond uit wetenschappers en kunstenaars, maar het voornaamste doel was economisch: het vinden van inheemse producten voor de Europese afzetmarkt.

Brasilienreise
Titelblad van Reise in Brasilien 1823

Carl Friedrich Philipp von Martius reisde als botanicus mee, samen met 14 anderen waaronder de Oostenrijkse schilder Thomas Ender (1793-1875) die ongeveer even oud was als hij. Von Martius stond onder bescherming van de Beierse koning Maximiliaan I die in 1815 al een Zuid-Amerikaanse expeditie had gepland. In 1917 sloot hij zich aan bij de Oostenrijkse expeditie.

Von Martius - Book of Palms
illustratie uit Historia naturalis palmarum: opus tripartitum het magnum opus van Von Matrius

Von Martius verkende samen met Johann Baptist von Spix het Amazonegebied. Ze deden uitgebreid onderzoek naar de tropische flora. Von Martius besteedde daarbij bijzondere aandacht aan palmbomen, zodat hij bekend werd als de “vader van de palmbomen”. In totaal bracht het tweetal 85 geconserveerde zoogdieren, 350 vogels, 150 amfibieën, 116 vissen, 2.700 insecten en 6.500 planten en zaden van hun reis mee naar München. Von Martius is altijd in de schaduw blijven staan van Alexander von Humboldt die twintig jaar eerder een reis naar Zuid-Amerika maakte.

The Book of Palms [ taschen.com ]

hoog DWDD-gehalte

aan het lezen in Het meten van de wereld (2005) van Daniel Kehlmann
over Carl Friedrich Gauß en Alexander von Humboldt

Het meten van de wereldIn 2005 publiceerde de jonge Duitse schrijver Daniel Kehlmann zijn historische en humoristische roman Die Vermessung der Welt over twee Duitse genieën, de wiskundige Carl Friedrich Gauß (1777-1855) en de ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt (1769-1859). Het boek werd een ongekend succes. In Duitsland werden 1,5 miljoen exemplaren verkocht. Het jaar daarop verscheen een Nederlandse vertaling. De roman heeft een hoog DWDD gehalte: het leest als een trein, bestaat voornamelijk uit korte zinnen en heeft een hoge dichtheid aan vermakelijke anekdotes en humoristische opmerkingen. Maar we steken er ook wat van op!

De roman heeft een hoog DWDD gehalte: het leest als een trein, bestaat voornamelijk uit korte zinnen en heeft een hoge dichtheid aan vermakelijke anekdotes en humoristische opmerkingen.

Die Vermessung der WeltDat Alexander von Humboldt een leverancier van vermakelijke anekdotes is, was mij al langer bekend. Toen ik in 1986 zelf een reis naar Zuid-Amerika maakte, kende ik al verhalen van de man met een hoge hoed en de pandjesjas die samen met een Franse botanicus door het oerwoud trok. Als het prototype van de romantische wetenschapper gebruikte Humboldt zijn eigen lichaam soms als meetinstrument. Zo stapte hij in het water waar sidderalen zwommen om te testen hoe sterk de elektrische lading was en proefde hij curare, waarbij hij zijn veronderstelling bevestigd werd dat curare hoogstens wat duizelingen wanneer het door de mond werd ingenomen. Zolang je maar geen wondje in je mond had, want wanneer curare rechtstreeks met bloed in contact kwam, was het onherroepelijk een dodelijk gif. Door zijn nieuwsgierigheid en onverschrokkenheid grenzend aan doodsverachting had Humboldt het avontuur aan zijn kont hangen. De ideale protagonist voor een historische roman of film. Naar mijn weten heeft Werner Herzog zich nooit gewaagd aan een verfilming van Humboldt‘s reis door Nieuw-Granada en het vice-koninkrijk Peru, zoals de overzeese gebieden van Spanje tussen 1799 en 1806 nog heetten. Vergeleken bij Von Humboldt was Fitzcaraldo een operaminnende huismus.

Gauß en Von Humboldt
Carl Friedrich Gauß en Alexander von Humboldt op Duitse postzegels uit de vijftiger jaren
Alexander von Humboldt was van plan halverwege 1798 op weg te gaan, maar de politieke ontwikkelingen in Europa dwarsboomden zijn plannen. De Napoleontische Oorlogen maakten het onmogelijk naar Engeland te reizen om van daaruit een schip over de oceaan te nemen. Daarop hoopte Humboldt met de Franse ontdekkingsreiziger kapitein Nicolas Baudin mee te kunnen varen, die een reis om de wereld wilde maken en Humboldt had uitgenodigd mee te varen. De reis werd echter uitgesteld. Daarop probeerden Humboldt en Bonpland tevergeefs vanaf het zuiden van Frankrijk per schip richting Egypte te varen, om zich bij Napoleons Egyptische expeditie aan te sluiten. Toen dat niet lukte, besloten ze naar Madrid verder te reizen om de toestemming van de Spaanse troon te verkrijgen voor een Zuid-Amerikaanse onderzoeksreis. De tocht dwars door het zuiden van Frankrijk en de Spaanse hooglanden werd grotendeels naast de kar met instrumenten lopend afgelegd. De enorme hoeveelheid metingen die Humboldt onderweg deed, maakten voor het eerst de hoogte en fysiografie van het Spaanse hoogland duidelijk.
 
Bron: nl.wikipedia.org

kehlmann.com

druppel & oceaan

vrijdagavond gezien op NPO 1: DWDD University
Robbert Dijkgraaf over het oneindige

Droste EffectDe professor hield zijn college over het oneindige voor een volle zaal met 1100 mensen en meer dan een miljoen televisiekijkers. Ook hij begon met tellen, een prima uitgangspunt wanneer je naar de oneindigheid wilt. Zo lijkt het. Want tellen gaat over kwantiteit en het meetbare. Oneindigheid is eerder een kwaliteit, een ervaring. Van kwantiteit naar kwaliteit is het dus een soort kwantumsprong. Wanneer je begint te tellen, kom je vanzelf een keer bij duizend, een miljoen of een quadriljoen. Als je dat laatste aan een computer overlaat, met een processor van 3 GHz ben je nog altijd eeuwen bezig. Maar het valt allemaal te tellen of te berekenen.

Oneindigheid en eeuwigheid zijn van een totaal andere orde.

Interessant werd het met het Droste-effect. De professor illustreerde dat met een camera die in zichzelf kijkt, een variatie op de twee spiegels. Er ontstaat dan een tunnel, een oneindige reeks verdubbelingen van de wereld. Als het tot je doordringt wat er eigenlijk gebeurt, volgt een duizeling, een afgrondelijke ervaring. Aan gene zijde van het getal en de tijdelijkheid, in het hier en nu, ligt de oneindigheid. Dit is het domein van de geest.

Aan gene zijde van het getal en de tijdelijkheid, in het hier en nu, ligt de oneindigheid. Dit is het domein van de geest.

De dingen blijken niet naast elkaar te liggen, zodat je overzicht hebt en ze kunt tellen, maar de dingen zijn in elkaar. En duizelingwekkender: de waarnemer en de waargenomen wereld blijken op een geheimzinnige wijze in elkaar geschoven. De klassieke dualiteit subject en object is op losse schroeven komen te staan. We staan niet tegenover de wereld, maar we zijn in de wereld, in een tunnel zonder einde.

Dijkgraven
een oneindige reeks Dijkgraven

Om niet elk ogenblik door deze ervaring verzwolgen te worden, is het handig ons tegenover de wereld te plaatsen. Zo ontstaat er een binnen- en buitenwereld. We kunnen tellen hoeveel appels er in de mand liggen of hoeveel muggenbulten er op onze arm zitten. De wereld van de materie geeft houvast en dat is prettig. Materiële zaken plaatsen we altijd naast elkaar, ook als we iets opensnijden en ontleden. We kijken altijd tegen buitenkanten aan, plaatsen ons als waarnemer tegenover de waargenomen wereld en kunnen er macht op uitoefenen. Dat is de grote kracht van de natuurwetenschap en de techniek.

De Duitse Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant heeft vastgesteld dat onze waarnemingen altijd in een tijd-ruimtelijke vorm gegoten worden. Zo kunnen we tellen en berekenen: zes appels op een rij of een quadriljoen watermoleculen in een glas. Het Indische denken was altijd meer gericht op het mysterie dat mens en wereld op mysterieuze wijze met elkaar verstrengeld zijn. De druppel zit niet alleen in de oceaan, maar de oceaan zit ook in een druppel. Elk mens is een verdubbeling van de kosmos.

Nadat Immanuel Kant met zijn grensbepaling het verstand op zijn plaats gezet had, brak in Duitsland de beer los. De idealistische filosofie ging zich bezighouden met datgene waarover het verstand volgens Kant geen zinnige uitspraken kon doen: het Ding an Sich. De idealistische filosoof Fichte meende in het absolute ik de oergrond van het bestaan te vinden, voor Schelling was alles natuur. Hun filosofie bevestigde de oosterse mysieke idee dat Atman (het Zelf) samenvalt met Brahman (de kosmos). De druppel en de oceaan.

Dijkgraaf tweet
we waren gewaarschuwd…

De theoretisch natuurkundige Robbert Dijkgraaf was afgelopen vrijdag niet de juiste persoon om prikkelend met het thema oneindigheid om te gaan. Hij bleef het grootste deel van zijn betoog bij het tellen en maakte pas aan het eind een interessante sprong met de oneindige reeks verdubbelingen van de wereld inclusief zichzelf maar zwaaide ons toen uit. Beter had het onderwerp aan een filosoof overgelaten kunnen worden. Nu bleef het hangen op het niveau van KIJK of De jonge onderzoeker, populair wetenschappelijk maar niet introspectief. Een filosoof had tenminste in kunnen gaan op de ervaring van oneindigheid, dat in wezen een religieuze ervaring is. En daar zal een wetenschapper die meet en weegt, zich over het algemeen niet aan bezondigen.

Robbert Dijkgraaf over het oneindige [ npo.nl ]

groen toekomstvisioen

zondagavond gezien op NGC: Cosmos episode 12

De twaalfde aflevering van Cosmos, the world set free, gaat helemaal over de gevolgen van CO² uitstoot. Het begint met beelden van een paradijselijke wereld. De voice over vertelt dat de planeet Venus er meer dan een miljard jaar geleden zo moet hebben uitgezien. Met oceanen moet Venus veel geleken hebben op onze blauwe planeet.

Dan kleurt de voice over donker: “maar toen ging er iets vreselijk mis!” Door vulkaanuitbarstingen kwamen er gigantische hoeveelheden CO² vrij waardoor de atmosfeer veranderde. Tegenwoordig is het op Venus een hel met aan de oppervlakte temperaturen waar je lood kunt smelten. Dit komt door het broeikaseffect.

Help!

De boodschap wordt mij nu, geloof ik, duidelijk. Venus is door het broeikaseffect veranderd van een paradijs in een hel. Eerst komt het schrikbeeld, het worst case scenario voor de wereld als geheel. Daarna zal de oplossing worden aangeboden. Even simpel als urgent.

cosmos
Cosmos – a spacetime odyssey (2014)

In de late Middeleeuwen werden realistische afbeeldingen van de hel als schrikbeelden gebruikt om het gedrag van het volk te beïnvloeden. Schrikbeelden zijn efficiënte middelen om de massa van richting te laten veranderen. De astrobioloog Carl Sagan, de bedenker van de serie Cosmos die zelf ooit promoveerde op het broeikaseffect van de planeet Venus, hield niet van religie. Religie zou de mens gevangen houden binnen zijn angsten. Hij geloofde heilig in wetenschap. Maar deze aflevering van Cosmos laat zien dat ook wetenschap een weg naar de ondergang en een weg naar het heil ziet. In dat opzicht verschilt wetenschap niet van religie. Ook wetenschap gelooft in “hemel” en “hel”, maar dan in fysische en niet in metafysische zin.

Ook wetenschap gelooft in “hemel” en “hel”, maar dan in fysische en niet in metafysische zin.

De episode The world set free is zelfs een ouderwetse donderpreek en doet een heel persoonlijk appèl. Nu de serie zijn einde nadert (Met Pinksteren is de dertiende en laatste aflevering) dringt Cosmos ons zowaar een boodschap op. Ik schreef al eerder dat er eigenlijk niet zo’n groot verschil is met The Hour of Power. Beide programma’s hebben dezelfde Amerikaanse toon.

Wat is dat precies, dat “Amerikaanse”? Het heeft in ieder geval veel te maken met een onverwoestbaar optimisme en een toekomstdroom. The American Dream is een optelsom van de ontelbare individuele dromen van emigranten die vanuit Europa naar de Nieuwe Wereld trokken om daar een nieuw leven te beginnen. Ze trotseerden daarbij allerlei gevaren, omdat ze in een beter leven geloofden. Amerika was voor velen van hen het Beloofde Land waar een nieuwe mens geboren kon worden. Een mens voor wie geen berg te hoog is, een mens die zelfs naar de maan wil en kán gaan.

De slotscene van Cosmos episode 12: The world set free lijkt op die van How the West was Won een propagandafilm uit 1962. In datzelfde jaar op 12 september sprak president Kennedy in Houston zijn moon speech uit:

But why, some say, the moon? Why choose this as our goal? And they may well ask why climb the highest mountain? Why, 35 years ago, fly the Atlantic? Why does Rice play Texas? We choose to go to the moon. We choose to go to the moon in this decade and do the other things, not because they are easy, but because they are hard, because that goal will serve to organize and measure the best of our energies and skills, because that challenge is one that we are willing to accept, one we are unwilling to postpone, and one which we intend to win, and the others, too.
 
Bron: en.wikipedia.org

Nil volentibus arduum. “Niets is moeilijk voor hen die willen”, lijkt de strekking van Kennedy’s woorden. En wij Amerikanen willen! En wij kunnen! zo moedigt hij zijn volk aan. President Obama refereerde met Yes we can! aan het Amerikaanse zelfvertrouwen uit de tijd van de moon speech en How the West was won.

In de slotscene van Cosmos hoor je Kennedy’s empowerment, begeleid door heroïsche muziek terwijl we met het oog van de camera mee zweven door een virtuele wereld, een soort technologisch en groen Utopia, het Amerika van de toekomst. Dit is dus het paradijs volgens Cosmos. En hoe komen we daar? Heel simpel, door gebruik te maken van de zon en de wind. Het is eenvoudig, maar we moeten het wel doen!

We zweven met het oog van de camera mee door een virtuele wereld, een soort technologisch en groen Utopia, het Amerika van de toekomst. Dit is dus het paradijs volgens Cosmos.

save the planetWacht eens, is dit niet een reclamespotje van bedrijven die duurzame energie leveren? Gewapend met feiten, de waarheden van de wetenschap, verkoopt Cosmos ons hier dé oplossing om de dreigende apocalyps om te buigen naar het paradijs van duurzame energie en consumptie. Jij en ik kunnen er wat aan doen. Save the planet!

Cosmos is meesterlijke en ook peperdure propaganda waarin de duurzaamheidsindustrie veel geïnvesteerd zal hebben. Propaganda wordt vooral gemaakt om sceptici te overtuigen. Daar hoor ik in ieder geval niet bij, want ik ben een “ongelovige”. Ik geloof namelijk niet in een aards paradijs of in een technologisch Utopia. Al zijn die nog zo groen.

Cosmos [ en.wikipedia.org ]

The Electric Boy

gezien op NGC: Cosmos episode 10 The Electric Boy
Michael Faraday (1791-1867)

FaradayDe tiende aflevering van Cosmos ging vooral over de ontdekkingen en uitvindingen van Michael Faraday (1791-1867), volgens presentator Neil deGrasse Tyson de grootste natuurkundige tussen Newton en Einstein in. Net als zijn voorganger Isaac Newton (1643-1727) postuleerde Faraday een andere grote kracht die in de natuur werkzaam is: het elektromagnetisme.

Faraday was afkomstig uit de lagere klasse. Hij had alleen maar de lagere school gevolgd en is daarom nooit een theoreticus geworden. Aan het begin van de negentiende eeuw raakte hij zoals zovelen geboeid door een geheimzinnige kracht, die elektriciteit genoemd werd. Hij las er boeken over en volgde lezingen van Humphry Davy (1778-1827) in de Royal Institution. De gedetailleerde aantekeningen die hij van deze lezingen had gemaakt, overhandigde hij aan Davy in de hoop dat hij als secretaris en assistent in zijn laboratorium mocht gaan werken. Davy was onder de indruk van de oplettende leerling en nam hem aan.

cosmos
Cosmos – a spacetime odyssey (2014)

Davy en de chemicus William Hyde Wollaston hadden tevergeefs geprobeerd om een praktische toepassing te vinden voor de elektromagnetische verschijnselen waarover de Deense wetenschapper Hans Christian Ørsted (1777-1851) gepubliceerd had. Ørsted had ontdekt dat de naald van een kompas uitslaat bij een elektrische stroom en dat er dus een verband moet bestaan tussen elektriciteit en magnetisme. Voor Faraday was het een enorme uitdaging om de naald van een kompas met stroom te laten draaien, want dan zou hij het principe van de elektromotor weten. Omdat de elektromotor de stoommachine zou overtreffen en overbodig maken, zou dit een revolutionaire uitvinding betekenen.

In 1821 lukt het Faraday om in het laboratorium een opstelling te maken die de moeder werd van alle elektromotoren. Zijn ontdekking sloeg in Engeland in als een bom. Faraday werd tot ergernis van Davy zijn beste ontdekking genoemd! Hij was daar zo bitter over dat hij Faraday op een ander project zette. Deze kreeg nu de taak om de kwaliteit van optisch glas te verbeteren. Pas na de dood van Davy in 1827, kon Faraday zich weer fulltime bezig gaan houden met het bestuderen van het elektromagnetisme. Na de elektromotor vond hij ook de dynamo uit door een magneet in te voegen in een spoel van draden.

Prometheus heeft, zegt men, ons mensen het vuur geschonken; aan Faraday danken wij de elektriciteit.

Sir William Bragg

Rond zijn vijftigste begint Faraday te lijden aan geheugenverlies en krijgt hij last van depressies. Toch blijft hij doorgaan met onderzoek. Elektriciteit en magnetisme werden volgens hem met elkaar verbonden door onzichtbare velden en hij meende dat ook licht aan deze krachten gekoppeld kon worden. Met behulp van het optisch glas dat hij nog voor Davy gemaakt had, toonde hij aan dat de polarisatie van licht door een magnetisch veld beïnvloed kon worden. Het Faraday-effect bundelt drie grote krachten in de natuur: licht, elektriciteit en magnetisme.

Zijn conclusies werden aanvankelijk afgewezen omdat de theoretische fundering ontbrak. Faraday was niet in staat om zijn ontdekking in wiskundige vergelijkingen op te schrijven. Dat werd het werk van James Clerk Maxwell (1831-1879). Met de zogenaamde Maxwell-vergelijkingen werden de theorieën van Michael Faraday gevalideerd.

Cosmos – a spacetime odyssey [ nl.wikipedia.org ]

“ter overtuiginge van ongodisten”

de fysicotheologie van Bernard Nieuwentijt (1654-1718)

Bernard NieuwentijtDe naam van Bernard Nieuwentijt zal buiten het Bernard Nieuwentijt College in Monnickendam nauwelijks bekend zijn in ons land. Toch schreef deze arts, filosoof, wiskundige en burgemeester van Purmerend in de eerste helft van de achttiende eeuw de bestseller Het regt gebruik der wereldbeschouwingen (ter overtuiginge van ongodisten en ongelovigen) die in het Engels, Frans en Duits vertaald werd. Het maakte hem ook buiten de landgrenzen bekend.

Het Spinoza blog besteedde drie jaar geleden aandacht aan Bernard Nieuwentijt. Aanvankelijk was hij een volgeling van Descartes en Spinoza, maar later ging hij ze bestrijden. Vooral het pantheïsme van Spinoza moest het ontgelden. Nieuwentijt noemde hem een “ongodist”. Net als zijn tijdgenoot Leibniz verdedigde Nieuwentijt het bestaan van God. In die zin was hij nog niet “radicaal verlicht” zoals de Franse filosofen die meestal atheïst waren.

Nieuwentijt
De twee boeken waarmee Bernard Nieuwentijt ook buiten Nederland in de eerste helft van de achttiende eeuw een beroemdheid werd. Als wiskundige legde hij de nadruk op “Regt gebruik” en “Regte betoogwyse” al is zijn theologie onorthodox.
Natuur-kunde onbeschroomt door ‘t onbetwist’lyk waar
Der Ondervinding, pronkt hier veiligh op ‘t Altaar.
Sy ligt den Philosooph, die door sigh selfs bedrogen
Op syn Verbeelding rust, den blind-doek van syn oogen.
‘t Veelvuldigh konst-tuigh, dat beneden haar omringt,
Leert, hoe ‘t regt ondersoek der dingen dieper dringt
In ware wond’ren van Natuurs verborgentheden;
Dan’t vleyende Verstant, ‘t bloot Denkbeelt of de Reden
Die als Ervarentheit ontbreekt, hoe trots, alleen
Ryk in gedagten syn en arm in saak’lyk heên.
Sy wyst met d’andre hand; waar ymand met vertrouwen
En eerbied ‘t heerlyk ligt der Waarheit kan beschouwen.
Ter wyl een Sterke Geest, die ‘t ondersoek veragt,
Op desen glans vergrimt, in ‘t duist’re van syn nagt.
Een straal der Godheit vergeselschapt dese kennis
Der schepselen, in spyt der stoutste Heilig-schennis;
En toont in ‘t groot Heel-al, ‘t onloochenbare merk
Des Sprekers in syn Woort, des Makers in syn Werk.
 
verklaring bij de titelprent uit Het regt gebruik der wereldbeschouwingen

Zijn wetenschappelijke thuishaven had hij gevonden bij de Engelse empiristen Newton en Boyle. Met natuurkundige proeven konden ze bewijzen dat de natuur aan wetten gehoorzaamt. Nieuwentijt meende langs dezelfde empirische weg het Woord en de Wet die God door de Bijbel aan de mens had gegeven, te kunnen bewijzen. Zijn theologie wordt fysicotheologie genoemd.

Het 39e hoofdstuk van Het regt gebruik der wereldbeschouwingen is getiteld Beschouwinge, Van de Mogelykheit der opstandinge. Hier toont Nieuwentijt zich onorthodox, omdat hij wonderen probeert te bewijzen. Zijn fysicotheologie bewandelt in wezen dezelfde weg als de wetenschap maar is bevooroordeeld. De uitkomst ligt namelijk al vast. Ware theologie is een heel andere weg. De kerkvaders zijn er duidelijk over: “een god die je met het verstand begrijpen kunt, is God niet.”

Bernard Nieuwentijt, criticus van Spinoza, schreef Europese bestseller [ spinoza.blogse.nl ]