Met hesychasme wordt in de Byzantijnse traditie een spiritualiteits-systeem bedoeld dat als uitgangspunt de voortreffelijkheid, zelfs noodzakelijkheid van de ‘hesychia’ heeft. Men wijdt zich hierin volledig toe aan het streven naar het pure schouwen van en de vereniging met God.
 
Natuurlijk roept deze definitie onmiddelijk nieuwe vragen op, want wat betekenen ‘hesychia’ en ‘puur schouwen van God’ eigenlijk? Omdat het hierbij om fundamentele kenmerken van het hesychasme gaat, zal ik nu aanstonds op deze vragen ingaan.
Letterlijk vertaald betekent hesychia ‘rust’. In het profane grieks betekende het de afwezigheid van zorgwekkende omstandigheden, zowel op maatschappelijk/’extern’ als individueel/’intern’ niveau. Het kon tevens (het zich terugtrekken in) eenzaamheid betekenen. In de Septuagint zijn deze betekenissen bewaard gebleven, alhoewel de nadruk ligt op het uiterlijke aspect, m.n. de afwezigheid van oorlog. Maar toch is er soms ook sprake van een (oproep tot een) meer innerlijke rust, bijv. door ondanks de dreiging van oorlog te vertrouwen op God. Hesychia heeft hier tevens de connotatie van ‘zich onthouden van’, bijv. van onnutte woorden of daden. In het Nieuwe Testament heeft het (weinig voorkomende) werkwoord hèsugadsein de betekenissen van ‘zwijgen’, de Sabbatsrust naleven, of anderen niet hinderen. 1Petr.3,4 maant vrouwen dat hun sieraad dient te zijn “de verborgen mens uws harten, met de onvergankelijke (tooi) van een zachtmoedige en stille geesta.” (NBG-vertaling).
 
In deze tradities is reeds het ideaal vervat dat in het latere hesychasme een toonaangevende rol zou gaan spelen, nl. het gemoed dat niet uit evenwicht gebracht kan worden door wat voor oorzaak dan ook. Uit het voorgaande wordt tevens duidelijk dat men een onderscheid moet maken tussen een ‘uiterlijke’ en een ‘innerlijke’ hesychia. Bij de christelijke monniken is dit onderscheid de eerste eeuwen nauwelijks gemaakt; men identificeerde de innerlijke rust min of meer met het zich terugtrekken in de woestijn. Dit hangt samen met een psychologische wetmatigheid: men kan de innerlijke rust maar moeilijk bereiken, als men voortdurend door ‘uiterlijke’ prikkels afgeleid wordt. De beide soorten hesychia zijn daarom in de monastieke traditie altijd ten nauwste met elkaar verbonden gebleven, alhoewel men ze naderhand wel ging onderscheiden.
 
Nu is het zo dat men in het hesychasme de hesychia niet omwille van haarzelf nastreeft. Zij is slechts een middel om een hoger doel te bereiken.5 Dit hoger doel wordt aangeduid in het tweede deel van de definitie die ik hierboven gaf: het pure schouwen van en de vereniging met God. De uitdrukking ‘puur schouwen’ doet denken aan het ‘pure gebed’ van Evagrius van Pontus. Hij bedoelde daarmee dat de menselijke geest ‘naakt’, d.w.z. van alle gedachten en beelden ontdaan, God diende te aanbidden.a Pas dan is men in de juiste gesteltenis om God te ontmoeten, die immers al onze beelden en gedachten overstijgt.

This icon of Christ Pantokrator and the icon of the Virgin Hodegetria (no. 2.9) are outstanding works of art painted about 1260-70 by an exceptionally gifted artist. They have the same dimensions and seem originally to have been despotic icons on the old templon in the katholikon of Chelandari Monastery.
Christ is depicted from the waist up in a frontal pose. He holds a closed Gospel ornamented with pearls and gemstones in his left hand and his right is raised in blessing. He wears an aubergine tunic and a deep blue himation.
 
The stern monumental figure of Christ, with the long narrow face, the robust neck with its schematic musculature, and the muscular palm of the right hand with the stylised joints on the large fingers, refers to wall paintings and icons of the second half of the thirteenth century (Soteriou 1956, fig. 196. Djuric 1963, pl. XLII. Tsigaridas 1996 (1), figs. 309, 312).
 
Despite the damage to the paint film, in the rendering of the face the olive-green underpainting is limited and functions as shading, while the ochre of the more predominant areas of flesh is illuminated with linear highlights on the brow and around the eyes. It is interesting to note that the distribution and function of the highlights on the brow and around the eyes are also seen in icons in Vatopedi from the second half of the thirteenth century (Tsigaridas 1996 (1), figs. 309, 312).
 
The monumental aspect of the figure, the calm, deeply pensive face with its benevolent expression, the plastic rendering of the face, and the breadth of the body make this icon one of the masterpieces of Byzantine painting and link it with the frescoes at Sopocani (ca. 1265) in Serbia (Djuric 1963, pl. XLII) and the expressive quality of the icon of Christ Pantokrator (1262-3) at Ochrid (Weitzmann et al. 1982, p. 126). The anonymous painter, who must be regarded as one of the most outstanding artists of the Byzantine period, gives the impression in this icon that he is reviving the expressive quality and the merits of the visual art of the early Christian period, as represented, for instance by the encaustic icon of Christ Pantokrator (6th c., 1st half) in the Monastery of St Catherine on Mount Sinai (Galavaris 1990, pp. 92-3, figs. 1-2).