De James Bond-klassieker Goldfinger viert dit jaar zijn halve eeuwfeest. Omdat ik zondag naar To catch a thief (1955) had gekeken, wilde ik Goldfinger ook weer eens zien om beide films eens met elkaar te vergelijken. Ze passen naar mijn gevoel in hetzelfde genre. Dat James Bond films de diepgang van een soepbord hebben, wisten we al. Maar ook Hitchcock maakte crowd pleasers als To catch a thief en North by Northwest, volgens sommigen “de eerste James Bond film”.

Ik probeerde eens na te gaan welke tijdgeest To catch a thief en Goldfinger nu precies weerspiegelen. De naoorlogse periode tot 1963 was eigenlijk schizofreen, zeker in de Verenigde Staten. Aan de ene kant was er de Koude Oorlog en hing de nucleaire dreiging in de lucht. Aan de andere kant liet een ongekende welvaart overal haar gezicht zien. De American Way of Life werd daar het synoniem van. Als je de massabeeldcultuur wilde geloven, leek het alsof de hemel op aarde was nedergedaald: de televisie raakte ingeburgerd, allerlei nieuwe elektrische apparaten deden hun intrede in het huishouden, supermarkten raakten in en op de weg blonk het chroom.

Amerikanen waren altijd rijk en mooi omdat ze in de film altijd rijk en mooi waren. Film was een belangrijke boodschapper van de American Dream. Staatspropaganda zoals in de Sovjet-Unie was nauwelijks nodig, want de Amerikaanse massacultuur was dé grote pleitbezorger van de naoorlogse welvaart en het daaraan gekoppelde kapitalistische systeem. Hoe aanstekelijk welvaart werkt, weet iedereen die sinds het begin van de jaren negentig in een voormalig oostblokland is geweest. De massabeeldcultuur die de welvaart aanprijst, is opium voor het volk.

Goldfinger is een verwijzing naar de mythe van koning Midas. Alles wat hij aanraakte, veranderde in goud. Het is een metafoor van de naoorlogse welvaart die vanuit Amerika na 1945 Europa veranderd heeft en na de triomf van het kapitalisme over het communisme in 1989 tenslotte ook Rusland en China.

Welvaart betekent ook massaconsumptie en oppervlakkigheid. Het gaat hierbij om steeds meer genotsprikkels en piekervaringen. De protestgeneratie van de jaren zestig verzette zich aanvankelijk tegen de negatieve effecten van het kapitalisme, maar werd er tenslotte ook door verleid en verloor de strijd. In de eenentwintigste eeuw is consumeren een jacht op “meer-en-nu” geworden, een heel alledaagse ervaring. Met televisie, computer, tablet of mobiel scheren we over de toppen zonder in een dal te komen om de ervaring van het spectaculaire permanent te maken. Hoppen van de ene naar de volgende kick. Ook al zou je daarbij nooit in een dal terechtkomen en alleen maar piekervaringen als kralen aan een snoer zou kunnen rijgen, dan zou er toch inflatie optreden.

Dit is precies wat er in tijden van overvloed gebeurt. De naoorlogse generaties lijken in zekere zin veel op de puissant rijke maar verveelde Franse adel uit de achttiende eeuw. De wereld van James Bond is de wereld van de happy few: mooie meiden, snelle auto’s, extreme sporten, betoverende locaties, casino’s, juwelen en Dom Pérignon. Maar als je er teveel van krijgt, raak je blasé. Na een halve eeuw James Bond films, is het genre uitgemolken. Wat in 1964 fantastisch werd gevonden, is nu belegen. Mondt het spectaculaire tenslotte niet uit in een oceaan van verveling en een uitgeholde binnenkant?

Goldfinger [ imdb.com ]

North by Northwest uit 1959 wordt wel eens “de eerste James Bond film” genoemd. Maar met To catch a thief uit 1955 keek Hitchcock ook al vooruit. Veel stijlelementen uit James Bond zitten er al in: de knappe charmeur, het twintigjarig meisje, geflirt in scherpe dialogen, luxe, autoachtervolgingen en inbraakscenes. Ook het betoverende decor ontbreekt niet: we zien pittoreske dorpjes al dan niet gefilmd vanuit de helikopter. In de omgeving van Monaco, waar To catch a thief zich afspeelt, is het landschap overal spectaculair. Je hoeft er alleen maar in een open sportwagen langs de kust te rijden om het James Bond gevoel te krijgen.

Het verhaal van To catch a thief is eigenlijk maar bijzaak. Net als de microfilm in North by Nortwest zijn de juwelen een plotelement zonder inhoud. Hitchcock noemde dit de MacGuffin. De MacGuffin is de motor die de film in gang zet. In de allereerste scene schreeuwt een rijke dame in een luxe hotel aan de Côte d’Azur de boel bij elkaar omdat haar juwelen gestolen zijn. Vervolgens zien we een zwarte kat in het donker over het dak sluipen. De kat wordt gebruikt als stand in van de Amerikaanse juwelendief John Robie. Met het tonen van de zwarte kat weten we over wie het gaat. Net als de witte angorakat in Dr. No verwijst naar Blofeld.

Het scenario is vooral een kapstok voor aantrekkelijke vormelementen. Daarmee is deze film net zoals James Bond een product van de massacultuur waarin het om spectaculariteit draait, om een snelle beweging die over de toppen scheert van een visueel aantrekkelijk landschap, rijk aan ervaring. Gary Grant en Grace Kelly vormen een droompaar. Het kijken naar deze beeldschone mensen is op zich al spectaculair. Hun dialogen worden daar nog eens bovenop gestapeld. Ze blijken niet alleen mooi, maar ook gevat en grappig.

Hitchcock doorspekt zijn film met visuele toespelingen op seks. Een diep decolleté, of een lang bloot been was in de jaren vijftig het maximale bloot dat er in films getoond werd. Een vrijpartij of de daad zelf, moest met een metafoor verbeeld worden. Zo gebruikte Hitchcock aan het einde van North by Northwest het beeld van de trein die in een tunnel verdwijnt om een toespeling te maken op de daad tussen Gary Grant en Eva Marie Saint in hun slaapcoupé. In To catch a thief laat hij vuurwerk zien wanneer Grant en Kelly in een donkere kamer om elkaar heendraaien en tenslotte op een sofa in elkaars armen vallen.

Bovenstaande dubbelzinnige dialoog zou zo in een James Bond kunnen zitten. Terwijl Grace Kelly in een witte jurk met vooruit priemende boezem aan de juwelendief vraagt: “hou ze vast… diamanten…” Zestig jaar geleden waren dat mieterse opmerkingen, vroege voorbodes van de seksuele bevrijding die pas in de jaren zestig zou komen.

De film werd de op twee na laatste die Grace Kelly maakte. Het verhaal is bekend. In Monaco verloor ze haar hart aan prins Reinier III en twee jaar later heette ze prinses Gracia. Haar filmcarrière was voorbij, maar ze was nu wel een échte prinses geworden. De scene uit To catch a thief waarin ze in een open wagen gierend door de bochten vliegt langs de cote d’azur met een gespannen Gary Grant, heeft nu een wrange betekenis. Op 13 september 1982 zou ze op dezelfde weg in haar Rover 3500 tragisch verongelukken. Ze was pas 52 jaar.

To catch a thief [ imdb.com ]

De Italiaanse barokschilder Marco Ricci wordt gezien als een belangrijke vernieuwer van de zogenaamde capriccio. Dat is een tafereel met antieke ruïnes en figuurtjes vaak volgens een vast schema. Vanaf 1720 zie je bij Ricci het palet veranderen. In de late barok worden de kleuren lichter en is duidelijk te zien dat het rococo in aantocht is.

volg de meester [ 1-52 ] | van oude meesters en dingen die niet voorbijgaan