Regisseur John Ford (1894-1973) maakte eind jaren veertig een drieluik over de US cavalerie: Fort Apache (1948), She wore a yellow ribbon (1949) en Rio Grande (1950). Zaterdag zag ik She wore a yellow ribbon in Technicolor. De film won een oscar voor de cinematografie van Winton Hoch, een pionier van de kleurenfilm. Deze liet zich inspireren door schilderijen van Frederic Remington (1861-1909). Er werd gefilmd op locatie in Monument Valley. Nog altijd verbinden we westerns met eenzame architectonische rotsformaties op een desolate vlakte. Sergio Leone bevestigde dit beeld nog eens in Once Upon a Time in the West.

She wore a yellow ribbon [imdb.com ]

Dit jaar werd de Duitse stummfilm Die Weber van Friedrich Zelnik uit 1927 gerestaureerd en ‘s nachts uitgezonden op Arte. Ik maakte een opname en bekeek de film een paar keer. In artistiek en historisch opzicht blijft het een boeiende film voor mij. Het verhaal is gebaseerd op een historische gebeurtenis uit 1844 onder de straatarme wevers in Silezië. Wanneer de fabrikant Zwanziger (in de film: Dreissiger) de lonen halveert omdat de weefmachines goedkoper produceren dan de handwerklieden, komen de wevers in opstand. In 1892 schreef Gerhart Hauptmann (Nobelprijs voor literatuur in 1912) een toneelstuk over deze dramatische gebeurtenis. Het is een naturalistisch drama, vergelijkbaar met Op hoop van zegen van Herman Heijermans. Op concrete en dus schrijnende wijze laat het de uitbuiting en de klassenstrijd zien waaruit in de negentiende eeuw het communisme en socialisme zijn voortgekomen.

Hauptmann heeft van zijn toneelstuk geen politiek pamflet gemaakt. Hij brengt Die Weber niet eenzijdig naar voren als een homogene groep misérables die het recht in eigen hand neemt. Onder de opstandige wevers plaatst hij de bejaarde wever Hilse en zijn vrouw. Deze hebben hun lot aanvaard, vinden steun in het geloof en bereiden zich voor op een beter leven in het hiernamaals. Omdat de oude Hilse de Franse Revolutie nog heeft meegemaakt, gelooft hij niet meer dat opstand en revolutie de juiste weg zijn. Als de wevers hem vragen zich bij hen aan te sluiten, weigert hij omdat hij alleen in het Hemelse Gericht gelooft en niet in een Volksgericht. Dat is ook het verschil tussen christendom en socialisme. De wevers zijn verbitterd en hebben hun geloof verloren, dat immers ook door hun uitbuiters wordt gebruikt om hun rijkdom te legitimeren. “Het lijkt wel alsof rijkdom een misdaad is!” zegt een verbijsterde Dreissiger tegen zijn pastor als een wilde menigte met stokken en stenen voor zijn huis staat te schreeuwen.

Friedrich Zelnik verfilmde Die Weber in 1927 tijdens die Goldenen Jahre (1925-1929) van de Weimar Republik. De dreiging dat Duitsland na de Eerste Wereldoorlog in navolging van Rusland communistisch zou worden, was inmiddels weer voorbij en de sfeer leek nu ontspannen. Maar Die Weber laat zien dat de Weimar Republik op een rommelende vulkaan gebouwd was. De klassenstrijd uit 1844 was in 1927 nog springlevend. De massa’s hadden zich nu georganiseerd in politieke partijen. Het katholieke Zentrum en de gematigde SPD hielden in de Weimar Republik het politieke midden in stand, maar op de flanken stonden communisten en nationaal-socialisten scherp tegenover elkaar.

Het communistische dagblad Die Rote Fahne oordeelde destijds over Zelnik‘s film: „Der Film bringt keine Klassenversöhnung auf die Leinwand, verfälscht nichts“. Die Weber roept associaties op met communistische filmklassiekers als Pantserkruiser Potemkin van Eisenstein en De Moeder van Pudovkin. De opstandige wevers Bäcker en Luise Hilse lijken gemodelleerd naar de Duitse Spartakisten Karl Liebkecht en Rosa Luxemburg.

Toch probeert Zelnik net als Hauptmann boven de strijdende partijen te staan. Net als in de Reichstag van de Weimar Republik houdt hij het centrum in stand. In de slotscène staan de wevers en Pruisische soldaten tegenover elkaar op het dorpsplein. In het midden staat een corpus zonder crucifix. Met dit gehavende beeld van de Gekruisigde kon het Duitse volk zich kort na de Eerste Wereldoorlog beter identificeren dan met een zegevierende partij.

Als rode draad loopt het Lied vom Blutgericht door de vijf bedrijven van Die Weber. Het is een strijdlied waarmee de wevers een vuist maken tegen hun uitbuiter:

Die Weber [ arte.de ]

Twintig jaar geleden was ik via mijn (onvergetelijke!) yogalerares Stien Nowack in contact gekomen met Purnima Zweers die toen bezig was om swami Chidananda uit India naar Nederland te halen. Omdat ik een busje had, werd mijn hulp gevraagd bij de organisatie. De swami zou naar de jeugdherberg in Arnhem komen waar een kleine honderdtal volgelingen en belangstellenden met hem een weekend lang zou doorbrengen met spiritueel onderricht, meditatie, satsang en mantra’s zingen. In Amsterdam pikte ik een vrachtlading spullen op die we nodig hadden om de ruimte in te richten waar swami Chidananda ontvangen werd.

Ik schilderde een welkomstbord en verzorgde het kleine podium voor de geestelijk leraar. Een portret van Chidananda‘s persoonlijke leraar, swami Sivananda omkranst met een mala, hing in het midden. Aan weerszijden werden afbeeldingen opgehangen van zogenaamde “wereldleraren” waaronder Vivekananda, Sri Ramakrishna, Sai Baba en Paramhansa. Maar er hing ook een afbeelding van Jezus, aan de rechterhand van swami Chidananda.

Toen ik swami Chidananda op vrijdagavond 18 september 1992 voor de eerste maal zag, was ik erg onder de indruk. Ik volgde al een paar jaar een oosterse weg van zelfrealisatie maar een echte goeroe uit India had ik nog nooit ontmoet. Nu stond ik oog in oog met een verlicht mens en verlichting zag ik toen als mijn/onze eindbestemming. Ik was ontroerd door de blik van de swami, die goedheid en nederigheid uitstraalden. We wisten allemaal dat we iets heel kostbaars in ons midden hadden.

Swami Chidananda Saraswati, geboren als Sridhar Rao (1916-2008) was de voorzitter van de Divine Life Society in Rishikesh, India. Hij was een student van Swami Sivananda sinds 1943 en hij volgde hem op als voorzitter bij zijn dood in 1963, waar hij sinds 1948 al voorzitter van was. Hij werd geïnitieerd in de Sannyas orde door Sivananda op de dag van Guru Purnima, 10 juli 1949, waarbij hij zijn spirituele bijnaam Chidananda Saraswati ontving, dat de herbenoemde in het hoogste bewustzijn en gelukzaligheid betekent. (Bron: nl.wikipedia.org)

Swami Chidananda leerde ons over de zogenaamde bhakti yoga, de yoga van de toewijding tot het Allerhoogste. Verrassend genoeg was de swami ook toegewijd aan de westerse heilige Franciscus van Assissi. Het eenvoudige gebed van Fransiscus sloten we met de swami in ons hart: “Heer, maak mij tot een instrument van Uw vrede! Waar haat is, laat mij liefde brengen. Waar belediging is, laat mij vergeving brengen…” Voor mij was de oosterse weg altijd een weg geweest die zich van het westen en van het christendom afkeerde. Nu had ik een leraar uit India ontmoet, die ons naar de liefde en toewijding van het christendom liet kijken.

Als herinnering aan het weekend bewaar ik nog altijd een foto met iedereen erop en de swami in het midden. Apetrots was ik toen ik een vaas met bloemen kreeg met het verzoek deze achter swami Chidananda vast te houden.

God’s wegen zijn ondoorgrondelijk. Begin 1993 wilde ik voor enkele maanden naar Zuid-India waar ik bij een kunstenaar op zijn atelier kon werken. Maar het liep anders. Ik werd in Nederland verliefd en stelde mijn reis naar India uit. Op 21 maart 1993, precies een half jaar na mijn ontmoeting met swami Chidananda, had ik een ontmoeting met Jozef van den Berg. Uit zijn ogen straalde de zachtheid die ik ook bij swami Chidananda had gezien. Ik kon hem vertrouwen. Hij bracht mij nog dichter bij het Allerhoogste door mij te vertellen dat het om toewijding aan dé Allerhoogste gaat, dat het niet om iets gaat, bewustzijn of verlichting, maar om Iemand. Een van de “wereldleraren” van wie ik een afbeelding op het podium had geplakt, bleek deze Persoon te zijn. Swami Chidananda had mij een voorzet gegeven om tot dit inzicht te komen.

Er valt niets meer te spelen | een gesprek met Jozef van den Berg