Toen Michaela en ik vorig jaar in de Allgäu waren, uitten we onze verrukking over het landschap soms met de kreet “Wat mooi, net een schilderij!” Landschapsschilderkunst heeft iets paradoxaals. Aan de ene kant is ze een bedrieglijke illusie en valt ze in het niet bij de natuur. Maar aan de andere kant is landschapsschilderkunst een versterking van de natuur. Ze intensiveert de ervaring die oorspronkelijk door het aandachtige oog van de schilder is gegaan. En het oog van de schilder is ook het oog van zijn hart, het puntje van zijn ziel.

De Amerikaanse schilders van de Hudson River School waren verrukt over de machtige natuur die zij in het ongerepte Westen van hun onmetelijke land aantroffen. Het was een Amerikaans arcadië. Sommigen schilders gingen zelfs zo ver om hun schilderijen te bevolken met indianen als waren zij de nieuwe nymfen en saters in het buccolische landschap van de Nieuwe Wereld. Frederic Edwin Church en Albert Bierstadt waren voor mij altijd de bekendste vertegenwoordigers van de Hudson River School. Maar de laatste dagen ben ik ook eens wat beter naar het werk van Sanford Robinson Gifford (1823-1880) gaan kijken. In zijn schilderijen ligt de nadruk op (tegen) licht en atmosfeer. Zijn landschappen doen mij soms denken aan het werk van Italianisanten en de Engelse ‘pre-impressionist’ Joseph William Mallord Turner.

sanfordrobinsongifford.org | meer Amerikaanse landschapsschilders

meer Italiëgangers | Opere di Antonio Pitloo

Als je Marshall McLuhan’s beroemde uitspraak the medium is the message eens toepast op de geschiedenis van het beeld en dus op onze beeldvorming van de werkelijkheid, dan krijgt het begrip mechanisch wereldbeeld een heel concrete betekenis. Deze term komt uit de filosofie en meestal duiden we hiermee het wereldbeeld aan dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelde. Het universum wordt in dit wereldbeeld voorgesteld als een onvoorstelbaar ingewikkelde machine die gehoorzaamt aan de universele wetten van de mechanica. In 1748 stelde de Franse arts en filosoof Julien Offray de la Mettrie in l’ homme machine dat óók de mens een machine is. Omstreeks het midden van de negentiende eeuw zou de mechanische en rationele wereldbeschouwing de wereld vervlakt hebben tot ‘materie’ en ‘nut’.

In de geschiedenis van het beeld wordt de mechanisering van het wereldbeeld duidelijk zichtbaar in de fotografie. Fotografie maakt het mogelijk een beeld te maken, niet door mensenhanden gemaakt. Fotografie betekent letterlijk “schrijven met/door licht”. Een foto is een uitwerking van universele optische en chemische wetten. Sinds 1839 is beeldvorming radicaal gemechaniseerd. In de negentiende eeuw konden foto’s nog niet in massaproductie worden genomen. Als substituut voor foto’s zouden tot ver in de negentiende eeuw staalgravures worden gebruikt die wel voor druk in grote oplagen geschikt waren.

Vandaag precies 131 jaar geleden (4 maart 1880) werd in de New York Daily Graphic voor het eerst een foto in half-tone afgedrukt. Het halftoonraster zou het einde betekenen van de staalgravure. Vanaf het begin van de vorige eeuw werden foto’s in massaproductie afgedrukt, aanvankelijk nog in zwart-wit.

Alle digitale beelden zijn opgebouwd uit pixels. De pixel is net als het atoom het kleinste bouwsteentje. Digitale beelden vertegenwoordigen volmaakt een materialistisch wereldbeeld. Ze zijn opgebouwd uit dode pixels, zoals alle levende wezens opgebouwd zijn uit ‘levende pixels’, het DNA. Waar het persoonlijke handschrift, en daarmee de menselijke maat, uit de beeldvorming verdwenen is, worden wij tenslotte zélf door digitale beeldvorming tot een DNA-puzzel gereduceerd.