De vastgoedzeepbel wordt algemeen gezien als dé manifestatie van mondiale hebzucht die de wereld vijf jaar geleden in een economische crisis stortte. De hebzucht manifesteert zich overal. Vóór de vastgoedzeepbel hadden de financiële markten een dot-com bubble geblazen. Toen deze in maart 2000 uit elkaar spatte, werd er lucht in de huizenmarkt gepompt. Maar ook de kunstwereld blies een zeepbel die wel uit elkaar moest spatten.

De Britse kunstcriticus Ben Lewis maakte een documentaire over de hedendaagse kunst zeepbel die net als Inside Job (2010) de vrije markt ontmaskert als een orgie van hebzucht. The Great Contemporary Art Bubble laat zien wat er in de wereld van hedendaagse kunst gebeurde op de dag dat Lehmann Brothers omviel. Op een veiling met werken van Damien Hirst bij Sothebey’s in Londen werd zijn gouden kalf verkocht voor ruim tien miljoen pond. De veiling werd voor Hirst nog een groot succes. Maar met het omvallen van de banken en het instorten van de huizenmarkt in 2008 stortte in 2009 ook de markt voor hedendaagse kunst in. Ben Lewis denkt dat het niet meer zo snel goed komt…

the great contemporary art bubble [ benlewis.tv ]

De BBC zond afgelopen drie weken op zondagavond de documentaire The Ottomans, Europe’s Muslim Emperors uit in drie delen. We kregen niet alleen een geschiedenisles over ruim 500 jaar Ottomaanse overheersing in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en de Balkan, maar ook inzicht in de huidige ontwikkelingen in Turkije en het Midden-Oosten. Om het Midden-Oosten te begrijpen is historische kennis over het Ottomaanse Rijk onontbeerlijk. Voor mij was het een eye opener, vooral als het gaat om islam en moderniteit. De ondergang van het Ottomaanse Rijk had alles te maken met de technologische vooruitgang van het christelijke Europa en de remmende werking van de islam op hervormingen binnen het Ottomaanse Rijk.

In de achttiende eeuw was het Ottomaanse Rijk over haar hoogtepunt heen. Rusland begon aan zijn expansie naar het Zuiden. In de Russisch Turkse Oorlog van 1735 tot 1739 moesten de Ottomanen de Krim opgeven. In de daarop volgende 175 jaar zou het Ottomaanse Rijk stukje bij beetje afbrokkelen. De voornaamste oorzaak van het verval is dat de islam een afkeer heeft van de moderniteit waardoor Europa en Rusland in technologisch opzicht superieur konden worden tegenover het Ottomaanse Rijk. Pas in 1926 zou Atatürk de moderniteit en daarmee de westerse geest omhelzen. Het Arabisch schrift werd binnen enkele maanden vervangen door het Latijnse alfabet, Turkije stapte over op de westerse (christelijke!) jaartelling en maakte van de zondag de rustdag.

Deze maatregelen versoepelden de relatie met Europa en Amerika. Maar de meest revolutionaire verandering was dat Atatürk de islam terugdrong uit het publieke domein. In de moderne republiek Turkije die uit het Ottomaanse Rijk verrezen was, had de westerse geest het gewonnen van de islam. Dit veroorzaakte in de moslimwereld een crisis van ongekende omvang. Het grootste islamitische rijk ter wereld was ineengeschrompeld en het moederland Turkije had de westerse (christelijke) geest overgenomen. Bovendien had de islamitische wereld met de verbanning van de laatste sultan Mehmet VI in 1924 geen kalief (opvolger van Mohammed) meer.

De doodstrijd van het Ottomaanse Rijk begon in 1876 met het aantreden van sultan Abdülhamit II. Griekenland, Servië, Vodjvodina, Moldavië en Walachije waren in de negentiende eeuw al verloren gegaan en nu stond de rest van de Balkan op het spel. In de negentiende eeuw waren overal in Europa nationalistische bewegingen ontstaat en ook op de Balkan streefden de onderdrukte volkeren naar een eigen staat. Hun identiteit vonden ze in het christendom en in het zogenaamde panslavisme. In hun strijd tegen de Ottomaanse bezetter werden deze onafhankelijkheidsbewegingen gesteund door de grote slavische broeder Rusland. De sultan voelde de Russische dreiging op de Balkan en besloot het nationalistische verzet uit te roeien. Daardoor greep Rusland in en brak er opnieuw een Russisch-Turkse Oorlog (1877-1878) uit. De oorlog liep bijna rampzalig af voor het Ottomaanse Rijk.

De Russen bevrijdden de onderdrukte Bulgaren en trokken samen met hen op naar Constantinopel. Op 19 januari 1878 werd het Verdrag van San Stefano ondertekend, waarin het Ottomaanse Rijk zijn nederlaag op Rusland en Bulgarije moest erkennen. Tijdens het Congres van Berlijn werd het Verdrag van Stefano herzien, omdat de grootmachten Engeland en Oostenrijk-Hongarije de Russische dominantie vreesden. Hierdoor kwam er uitstel van executie voor het Ottomaanse Rijk.

De slotfase van het Ottomaanse Rijk begon in 1908 met de revolutie van de Jonge Turken. Deze perkte de macht van de sultan in en gaf het Ottomaanse Rijk een grondwet. Deze revolutie had onmiddellijk gevolgen voor de Balkan. Oostenrijk-Hongarije annexeerde nu Bosnië-Herzegovina waarover het sinds het Congres van Berlijn toezicht had gekregen. Dit was tegen het zere been van Servië. De spanning op de Balkan zou daardoor gaan oplopen. In 1912 brak de Eerste Balkanoorlog uit waarbij de Ottomaanse bezetter werd teruggedreven. Het jaar daarop volgde een tweede Balkanoorlog. In 1914 zou de Derde Balkanoorlog de Europese grootmachten meesleuren in de Eerste Wereldoorlog. Deze zou een einde maken aan vier keizerrijken: het tsaristische Rusland, het Duitse Keizerrijk, Oostenrijk-Hongarije en aan het Ottomaanse Rijk. In het begin van de jaren twintig ontstond een nieuwe wereldorde waarin de monarchie had plaatsgemaakt voor de republiek .

De laatste drie sultans waren Abdülhamid II (1876-1909), Mehmet V (1909-1918) en Mehmet VI (1918-1922) . Sinds 1908 had de sultan nog weinig te vertellen en in 1922 werd het sultanaat zelfs opgeheven. Atatürk werd de eerste president van de moderne republiek Turkije. Mehmet VI werd nog wel gekozen tot de officiële opvolger van Mohammed. Maar in 1924 werd hij gedwongen Turkije te verlaten. Op dat moment had de moslimwereld voor het eerst sinds Mohammed geen kalief meer. Dat zou een grote schok zijn voor de islamitische wereld. Doordat de soennitische moslims niet meer één geestelijke leider hebben, is de onrust en verdeeldheid in de islamitische wereld toegenomen.

The Ottomans, Europe’s Muslim Emperors [ bbc.co.uk ]

Volgende week zaterdag opent in het Stedelijk Museum in Amsterdam de tentoonstelling Kazimir Malevich en de Russische avant garde. Avro’s Kunstuur zond vanmorgen een lange reclamespot uit dat rijk gevuld was met uitspraken als: “zó radicaal”, “het heeft zo’n grote kracht”, “heel intens”, “diepe indruk”, “de essentie van ons bestaan” en “zo ongelofelijk knap weggelaten”. Superlatieven en suprematisme zijn blijkbaar twee handen op één buik.

Ik begrijp het allemaal wel: de Malewich-collectie van het Stedelijk Museum heeft een wereldreputatie en is een internationale trekpleister voor de stad Amsterdam. Het vernieuwde Stedelijk probeert zichzelf terug te zetten op te wereldkaart van topmusea en brengt een blockbuster. In het begin van de documentaire zien we een lange rij mensen voor de grote Malewich-tentoonstelling van 1989. Die oude tijden moeten herleven. Job Cohen, Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum en Jan des Bouvrie doen braaf een goed woordje. Intussen wandelt Andrea van Pol met conservator Bart Rutten door de catacomben van het museum waar op lange rekken een groot deel van de Amsterdamse Malewich-collectie hangt. Zoals we allemaal horen te weten is dit “de onschatbare verdienste van de legendarische museumdirecteur Willem Sandberg” die in 1958 de collectie voor het Stedelijk Museum heeft aangekocht.

Hinderlijk aan de documentaire over Malevich is de suprematische bewondering voor het werk van Malewich, die iedereen uitspreekt. Maar zoals gezegd, is het een lange reclamespot voor de blockbuster Kazimir Malevich en de Russische avant-garde. De beeldvorming dat Malewich de wereld een nieuwe en radicale kunst heeft geschonken, wordt nog eens extra verstevigd. Honderd jaar later laten beeldend kunstenaars en architecten als Krijn de Koning en Ben van Berkel zich nog altijd door Malewich inspireren. Uiteraard is zijn werk voor beiden nog altijd actueel.

Even leek het erop dat Andrea van Pol tegenover conservator Bart Rutten toch door alle kreten van bewondering de diepte in wilde. Het ging over het befaamde zwarte vierkant uit 1913. Volgens Rutten betekende dit schilderij voor Malewich een scharnierpunt, niet alleen in zijn eigen geschiedenis, maar ook in de geschiedenis van de schilderkunst. Malewich was geen bescheiden man. Hij bedacht voor zijn stijl een stroming: het suprematisme. Blijkbaar vond hij dat zijn werk het meest perfecte was. Van Pol merkte heel goed op dat het zwarte vierkant een zwart gat was, waarin de schilderkunst uit het verleden was verdwenen. Helaas kreeg ze als antwoord dat uit dat zwarte gat een nieuwe, abstracte schilderkunst geboren werd. Men zegt daarvan dat deze losstaat van de werkelijkheid zoals we die kunnen zien. het zou een schilderkunst zijn die zonder omweg van de zichtbare werkelijkheid rechtstreeks contact maakt met een hogere, sublieme werkelijkheid.

En daar komen we bij de spirituele kern van de moderne kunst die honderd jaar geleden ontstond. De avant-garde die net vóór het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was opgestaan, geloofde anders dan de rebellen van het dadaïsme nog in een hogere werkelijkheid. Daarin stonden ze nog in een 25 eeuwen lange metafysische traditie die van Plato tot aan het begin van de twintigste eeuw loopt. De symbolistische schilderkunst begon zich vanaf 1885 sterk te richten op een bovenzintuigelijke werkelijkheid, maar de beelden waren meestal allegorieën en herkenbaar. De abstracte schilderkunst die rond 1910 ontstond, liet de verwijzing naar de herkenbare werkelijkheid los. Groen was groen, een streep was een streep. Het ging om de abstractie. Het principe van de representatie onder de schilderkunst werd weggegraven. Schilderkunst ging niet meer over de zichtbare werkelijkheid. Op dat moment was in feite de conceptuele kunst geboren, de kunst die leent van de zintuigen, maar zich tussen de oren heeft opgesloten.

Schilderkunst gaat over het representeren van de zichtbare werkelijkheid. Als je die zichtbare werkelijkheid wilt afschaffen, het doek laat vallen of de zaal verduistert, dan blijft er nog één beeld over. Het zwarte beeld. Het allerlaatste dat de schilderkunst laat zien, voordat je definitief blind wordt. Vanuit historisch oogpunt, is het zwarte vierkant het eerste beeld dat de conceptuele kunst laat “zien”. Dit beeld gaat niet meer over eindeloos kijken naar de wereld maar over mind games als “kun je pikzwarte duisternis nu zien of niet?”

Kazimir Malevich en de Russische avant garde