Geert Mak keerde tijdens zijn reis door Europa telkens terug naar Berlijn. In de vorige eeuw stond de Duitse hoofdstad telkens weer in het brandpunt van de wereldgeschiedenis. In 1918, 1933, 1945, 1961 en 1989. Mak noemt Berlijn “de hoofdstad van de twintigste eeuw”. Al snel na de bezetting door de geallieerden wordt Berlijn de frontstad in de koude oorlog waar het communisme en het kapitalisme elkaar recht in de ogen kijken. De Amerikaanse, Engelse en Franse bezettingszones worden samen als West-Berlijn een eilandje achter het ijzeren gordijn en raken afgesloten van de Westerse wereld. In 1948 en 1949 moet West-Berlijn via een luchtbrug bevoorraad worden, want de Sovjet Unie geeft de westerse grootmachten geen doorgang. Voor Moskou is West-Berlijn een angel in het vlees die verwijderd moet worden. In 1958 eist Chroesjtsjov dat de westerse bezettingsmachten West-Berlijn verlaten, zodat Berlijn een ‘vrije stad’ kan worden, maar zijn ultimatum wordt door het Westen genegeerd. Intussen blijft de DDR leeglopen. West-Berlijn is een open wond in het communistische systeem en maakt de Sovjet Unie pijnlijk duidelijk dat het kapitalisme voor de eigen bevolking aantrekkelijker en dus superieur is. In 1961 wordt uit wanhoop dan maar een muur opgetrokken. De koude oorlog is op zijn heetst geworden.

De episode die in de documentaire van de ARD belicht wordt, vindt tien weken na de oprichting van de versperringen en de muur plaats bij Checkpoint Charley. Op 27 oktober 1961 komen hier de Amerikaanse en Russische tanks tegenover elkaar te staan. Zestien uur lang blijven de Amerikanen en de Russen elkaar in het vizier houden en staan ze gevechtsklaar. Het zullen de spannendste en heetste uren van de koude oorlog worden. Wanneer een van de soldaten zijn zenuwen niet meer onder bedwang zou kunnen houden, zou hij wellicht de Derde Wereldoorlog kunnen ontketenen. Beide partijen zijn doordrongen van het risico van een nucleaire oorlog en daarom wordt er geen schot gelost. De soldaten in de tanks kijken de dood in de ogen. En het kapitalisme en het communisme kijken elkaar in de bek.

Het incident ontstond vanuit een provocatie van de Sovjet Unie. Deze wilde de westerse geallieerden vlak na de oprichting van de muur geen vrije doorgang door de sovjetzone meer geven. Daarmee werd een bepaling uit het verdrag geschonden dat de Sovjet Unie in 1945 medeondertekend had. Daarin was afgesproken dat de geallieerden elkaar te allen tijde vrije doorgang door de eigen bezettingszone zouden geven. De Amerikanen moesten hun tanden wel laten zien en Moskou verwachtte dat ook van Washington. Beiden wisten ook dat West-Berlijn een enclave was, waar enkele tienduizenden Amerikaanse, Franse en Engelse soldaten gestationeerd waren, tegen ruim een half miljoen Russische soldaten alleen al in Oost-Berlijn. Meer als even hun tanden laten zien, zat er voor de Amerikanen dan ook niet in. Wereldberoemd is het beeld van de Amerikaanse tank die woest optrekt naar de Russische bezettingszone en vlak voor een Vopo die nog niet eens met zijn ogen knippert, verend tot stilstand komt. Deze Vopo komt een halve eeuw later in de documentaire op de ARD aan het woord. Ook al remde de tank vlak vóór hem, hij had toch bijna de loop van de tank in zijn gezicht gekregen.

Tenslotte spraken Moskou en Washington met elkaar af dat ze zich tegelijkertijd terug zouden trekken en dat gebeurde. Wel bleven de tanks aan beide zijden nog een paar weken in de buurt liggen. Voor het geval dat. Maar nu de Amerikanen en de Russen elkaar op gelijke hoogte in de ogen hadden gekeken, was het machtsevenwicht in Berlijn bepaald. De Sovjet Unie had de open wond achter het ijzeren gordijn weten dicht te schroeien en kon nu niet meer verder leegbloeden. De Verenigde Staten moesten de Sovjet Unie als hun gelijke accepteren, ook al had de bevolking achter het ijzeren gordijn laten zien dat het kapitalisme aantrekkelijker was dan het communisme. Het heetste moment was voorbij en nu kon het in Berlijn gaan vriezen tussen Oost en West.

Grimmig Symbool (over de Berlijnse Muur)

Er zijn weinig programma’s op de Nederlandse televisie die mij zoveel stof tot nadenken geven als Tegenlicht van de VPRO. Gisterenavond werd de vierde aflevering van het nieuwe seizoen uitgezonden en daarin stond Evgeny Morozov centraal, de auteur van The Net Delusion In dit boek bestrijdt hij het cyber-utopisme.

Morozov werd vijftig minuten lang door een cameraman in een virtuele arena onder schot gehouden, terwijl op de vier wanden om hen heen beelden werden getoond uit documentaires die de VPRO eerder heeft uitgezonden. Internetscepticus Morozov mocht na elk fragment reageren. We zagen verschillende autoriteiten voorbijkomen waaronder technologiegoeroe Kevin Kelly, futurist Ray Kurzweil, filosoof Peter Sloterdijk, enfant terrible Julian Assange en historicus Tony Judt. Evgeny Morozov bekritiseerde het internetoptimisme met grote overtuigingskracht.

Het begon gelijk al goed. Tegenlicht confronteerde hem met een fragment uit een eerdere aflevering waarin Kevin Kelly, oprichter van het blad Wired en auteur van What Technology wants. Morozov kon bij Kelly‘s selectieve kijk op de technologische vooruitgang direct zijn belangrijkste punt van kritiek plaatsen. Technologyfreaks als Kelly zijn zo gefixeerd op technologie dat ze deze als een verlossingsweg voor de mensheid presenteren en daarbij de politieke dimensie helemaal uit het oog verliezen.

Ook de futurist Ray Kurzweil verkondigt het evangelie van de technologie. “Vooruitgang” is bij hem het toverwoord en hij interpreteert deze louter als technische vooruitgang. Het morele perspectief komt bij hem niet aan bod. Vreemd is dat natuurlijk niet. Meestal zijn technologiegoeroes en futuristen de spreekbuizen van machtige netwerken en de promotors van commerciële toepassingen. Hun euforische visie op toekomstige technologische ontwikkelingen is een sirenenzang die meer aantrekkingskracht krijgt, naarmate de verkondiger zich met de mondhoeken omhoog als een optimist presenteert die voor elk mogelijk probleem weer een oplossing ziet. Sceptici zijn in zijn ogen al snel zwartkijkers die lijden aan blikvernauwing. Daardoor zouden ze dus al de fantastische mogelijkheden niet kunnen zien…

Evgeny Morozov is zoals de meeste sceptici geen pessimist, maar een overtuigend criticus. Neem zijn visie op de “Arabische Lente”. Een gangbare visie op de revoluties in Tunesië, Egypte en andere Arabische landen, is dat het een Twitter-revolutie is, die vooral door de jeugd gedragen wordt. Vrijheid mogelijk gemaakt door mobiele apparaten en digitale netwerken. Maar deze vrijheid is juist ernstig te betwijfelen. Al die zogenaamde bevrijdende gadgets zijn in feite bedwelmende opium voor het volk.

Peter Sloterdijk zei overigens nog iets heel wezenlijks over de omwenteling door het volk in de postmoderne tijd. Het heeft geen zin meer om in termen van revolutie (van onderaf) te spreken, aangezien we in een voortdurende revolutie leven. De vertrouwde situatie heeft zich helemaal omgekeerd: nu zijn de machthebbers de revolutionairen, terwijl het volk behoudend is. Door de producenten worden er onophoudelijk nieuwe, baanbrekende producten in de markt gezet en het arme volk krijgt via de reclame alsmaar die innovaties over zich heen gestort.

Ook bestrijdt Morozov het cliché dat de digitale revolutie de (virtuele) gemeenschap bevordert. In de jaren negentig was community building nog een van de toverwoorden, maar dat is in de eenentwintigste eeuw veranderd. Schijnbaar verbindt het internet mensen met elkaar. Maar in geestelijk opzicht schept het digitale leven geatomiseerde individuen. Op web 2.0 kun je alles personaliseren. Jij bent zélf het web. Gepersonaliseerde websites, waarvan Facebook de onbetwiste kampioen is, zijn een goudmijntje voor datawarehousing. Via de social media wordt unieke gebruikersinformatie opgeslurpt en slim doorgespeeld naar commerciële instellingen, die deze gegevens gebruiken voor one-to-one-marketing.

De digitale revolutie heeft het groene licht gekregen om door te denderen en er wordt onvoldoende nagedacht over de uitgangspunten, meent Morozov. Dé digitale revolutie bestaat natuurlijk niet. De digitalisering van de maatschappij wordt vooral aangedreven door machtige bedrijven als IBM, Apple, Microsoft, Google en Facebook. Ze geven de “vrijheid” om je steeds meer met hun producten te verbinden. Een goed voorbeeld is de Apple Store. Iedereen die een iPad heeft, weet dat je afhankelijk gemaakt wordt van deze Apple Store. Zonder account, kun je geen gratis Apps downloaden. De vrijheid die technologie ons geeft, is maar heel betrekkelijk. De neergestorte witte duif op de omslag van The Net Delusion is daarom een treffend beeld om de euforie van de Twitter-revolutie in de Arabische wereld te relativeren.

evgenymorozov.com | Evgeny Morozov [ tegenlicht.vpro.nl ]

Aanstaande zaterdag is het precies vijftig jaar geleden dat in Berlijn aan de bouw van de Muur werd het begonnen. De Duitse media besteden deze week veel aandacht aan deze ingrijpende historische gebeurtenis. Gisteren zond de ZDF de documentaire Geheimakte Mauerbau uit, die een chronologie geeft van de gebeurtenissen die leidden tot het besluit om op 13 augustus 1961 een dodelijke streep te trekken en West-Berlijn ‘in te sluiten’. Sinds de archieven van het Kremlin na de val van de Sovjet-Unie toegankelijker zijn geworden, is veel nieuw historisch materiaal naar buiten gekomen over wat zich achter de schermen heeft afgespeeld. De hoofdrolspelers van het drama waren Chroetsjov, Ulbricht en Kennedy.

Eigenlijk begint de geschiedenis van de Muur al in juni en juli 1953 als er in de DDR een grote volksopstand is. Deze wordt door de Volkspolizei en het Rode Leger neergeslagen. Vóór de Hongaarse Opstand en vóór de Praagse Lente weten de DDR-burgers dus al met wie ze te maken hebben. Steeds meer mensen beginnen daarna het arbeidersparadijs te ontvluchten. Vanwege de collectivisering van de landbouw in de jaren vijftig gaan veel boeren het land uit. In 1960 verruilen 200.000 burgers de BRD voor de DDR en tot augustus 1961 vertrekken nog eens 140.000 DDR-burgers.

In 1958 is duidelijk geworden dat de DDR aan het leeglopen is en West-Berlijn is daarbij het afvoerputje. Ulbricht hamert er bij zijn chef Chroetsjov op dat Moskou ‘iets’ moet doen. Hij heeft zelf al geprobeerd de levensstandaard in de DDR verhogen, maar de leegloop houdt aan. Hij hoopt op een hermetische vergrendeling van de kapitalistische enclave. Maar Moskou heeft iets heel anders voor ogen. West-Berlijn is namelijk niet alleen de open wond van de DDR, maar van het hele communistische systeem. Doordat honderdduizenden burgers uit de socialistische heilstaat zijn weggevlucht naar het vrije Westen, is West-Berlijn de achilleshiel van het Oostblok geworden en daarmee hét brandpunt van de Koude Oorlog.

Chroetsjov besluit in 1958 te breken met de verdragen van de Conferentie van Jalta waarin elk van de vier grootmachten een bezettingszone in Berlijn is toegewezen. In november van dat jaar stelt hij het Westen een ultimatum: West-Berlijn zal een vrije en gedemilitariseerde stad worden, op voorwaarde dat de geallieerden zich uit West-Berlijn terugtrekken. Een maand later laten de Westerse grootmachten en de BRD weten dat ze West-Berlijn niet zullen opgeven. Het Berlijnse vraagstuk is een netelige kwestie geworden waardoor de Koude Oorlog op scherp gesteld wordt. Met de space race probeert de Sovjet-Unie de aandacht af te leiden en zijn imago te versterken door de Verenigde Staten af te troeven. Dat is niet zonder succes maar het is inmiddels al wel pijnlijk duidelijk geworden dat vele miljoenen burgers zich achter het ijzeren gordijn opgesloten voelen en het vrije Westen verkiezen boven de socialistische heilstaat.

Na de beëdiging van president Kennedy op 20 januari 1961 krijgt Chroetsjov een nieuwe tegenspeler. Kennedy ziet de kwestie rond West-Berlijn als het brandpunt in de confrontatie met de Sovjet-Unie die hij niet uit de weg wil gaan. In april viert de Sovjet-Unie een grote morele overwinning op de Verenigde Staten als de communist Yuri Gagarin als eerste mens de ruimte verovert. Maar het Berlijnse vraagstuk blijft liggen en daarmee is voor Moskou de vermeende superioriteit van het communisme nog altijd in gevaar. Op 3 en 4 juni 1961 is er een topontmoeting in Wenen en spreken Chroetsjov, Kennedy en twee legertjes diplomaten over West-Berlijn.

Ulbricht geeft na het topoverleg in Wenen een internationale persconferentie in Berlijn en verzekert daarbij dat hij niet aan de gevreesde mogelijkheid van een muur denkt. Chroetjov hoopt nog altijd dat de Verenigde Staten de strijd zullen opgeven en geeft Ulbricht niet het groene licht om West-Berlijn ‘af te sluiten’. De Amerikanen laten op 25 juli definitief weten hoe zij tegenover het West-Berlijnse vraagstuk staan en Kennedy presenteert de zogenaamde Three Essentials om de vrijheid van de burgers in West-Berlijn te waarborgen.

Vijf dagen eerder heeft Chroetsjov de beslissing genomen om het Plan van de Berlijnse Muur in werking te laten treden. Waarschijnlijk zijn kort daarvoor Kennedy’s Three Essentials ‘uitgelekt’ en moet hij zijn blufpoker opgeven. Ulbricht is natuurlijk blij dat hij eindelijk het groene licht gekregen heeft, maar het Plan is Staatsgeheim en mag nog niet in werking treden. Hij moet wachten tot 13 augustus. Op zondagmorgen zes uur, wanneer niemand het verwacht, beginnen overal op de grens met West-Berlijn onder gewapend toezicht arbeiders met witkalk een demarcatielijn te trekken en prikkeldraad versperringen te leggen. De antifaschistischer Schutzwall, zoals de Muur in de propaganda van de DDR wordt genoemd, zal de volgende achtentwintig jaar de stad verscheuren.

Achteraf kun je zeggen dat de oprichting van de Muur zijn afbraak eigenlijk al insloot. De Muur was niet alleen het symbool van de Koude Oorlog, maar ook van het onvrije en gesloten communistische systeem. Daarom viel met de Muur ook de Sovjet-Unie en het communisme. De documentaire Geheimakte Mauerbau is permanent te zien op internet en wordt vanavond op de ZDF herhaald om 23.55.

Berliner Mauer [ de.wikipedia.org ] | chronik-der-mauer.de