Categorie archief: boeken

de ogen van Yvonne

gelezen: Tijdloos (2014) de debuutroman van Sybold Deen

tijdloosJe hebt romans die niet alleen een verhaal vertellen maar ook een theorie verkondigen. In de wetenschap van de achttiende eeuw was het gebruikelijk om een wetenschappelijke theorie te presenteren in een dialoogvorm. Zo schreef de Britse empirist George Berkeley in 1714 drie dialogen tussen Hylas en Philonous waarin hij zijn beroemde radicale kerngedachte Esse est percipi (zijn is waargenomen worden) door zijn alter ego Philonous tegenover de materialist Hylas uiteen laat zetten.

Sybold Deen is in zijn debuutroman Tijdloos niet minder radicaal dan Berkeley als hij Sybold tegenover zijn rationele wederhelft Yvonne laat zeggen dat tijd een illusie is en dat alles al gebeurd is. In de dialogen tussen Sybold en Yvonne lijkt ons een wetenschappelijke onderbouwing voor de predestinatie te worden aangereikt. Zo worden de breinmachine van Patrick Haggard, het holografische principe van Gerard ‘t Hooft en de simulatietheorie van Nick Bostrom erbij gehaald.

Hoe meer Sybold en Yvonne in Tijdloos het spoor van de predestinatie gaan volgen (“alles is al gebeurd”) hoe groter hun worsteling wordt. Het is niet alleen de worsteling met het vraagstuk van de (on)vrije wil, maar ook met het harde gelijk van de wetenschap. Het universum van Sybold en Yvonne ligt op het snijpunt tussen de abstracties van de natuurwetenschap en de nabijheid van de geliefde. “Mooie ogen. Ik moet er niet aan denken dat het allemaal niet echt is” zegt Sybold tegen Yvonne.

Het universum van Sybold en Yvonne ligt op het snijpunt tussen de abstracties van de natuurwetenschap en de nabijheid van de geliefde.

Als control freak is Sybold een man van de wetenschap. Hij weet dat de (neuro)wetenschap van de mens een l’homme machine maakt. Of een breinmachine (Haggard). En dat Dick Swaab beweert dat we ons brein zijn. Zou laatstgenoemde, die de ziel “een misvatting” noemt, ook de liefde tot “neuronenactiviteit” reduceren?

Hoewel Tijdloos een flirt maakt met predestinatie en reductionisme, lijkt de roman zich er ook juist tegen te verzetten. Het is namelijk meer dan een wetenschappelijke roman. Het is ook de verwerking van een verloren liefde en leest daarom ook als een heel persoonlijk verhaal. Sybold Deen lijkt op zoek naar de volmaakte synthese tussen verstand en gevoel. Hij probeert beide polen naar elkaar toe te buigen: de breinmachine van Haggard en de ogen van Yvonne.

Deze synthese leidt tot een manier van begrijpen waar de Duitse filosoof Wilhelm Dilthey op wees. Hij zocht naar een methode om de menselijke ervaring te begrijpen en stelde daarbij vast dat de natuurwetenschappen daarvoor niet geschikt zijn. Het kennen van de oorzaak van een ervaring, is iets anders dan het begrijpen van een ervaring. Bovendien veranderen we zelf in het proces van begrijpen. “De natuur verklaren we, het geestelijke leven begrijpen we.” Sybold zou het daar waarschijnlijk mee eens zijn.

Tijdloos is geen evenwichtige roman geworden. Het begint als een scifi verhaal, maar dit breekt met het tweede hoofdstuk af en het wordt eigenlijk niet goed duidelijk waarom. Ook is er weinig dynamiek tussen de karakters. Sybold en Yvonne zijn eerder vehikels voor de persoonlijke queeste van de auteur. En het doorbreken van de derde wand is een techniek die op het toneel of in een film soms werkt, maar die je in een roman beter kunt laten liggen. Toch is Tijdloos een overtuigend debuut. Sybold Deen, onthoud die naam.

sybolddeen.nl | Lycka Till Förlag [ lyckatill.nl ]

Grote Herinneraar

gelezen: Proloog en hoofdstuk 1 uit Burgers (1989) van Simon Schama

CitizensDe unieke eigen stijl van Simon Schama zuigt mij de eerste bladzijden van Burgers al het verhaal binnen. Schama‘s sappige geschiedschrijving kun je typisch joods noemen. Het is een vorm van verhalende geschiedenis waarbij het persoonlijke, het detail en vaak ook de humor centraal staan. In de Proloog (Herinneringsvermogen – veertig jaar later) neemt de schrijver ons eerst mee naar dat andere revolutiejaar, 1830. Hoe werd er toen teruggekeken op 1789? Schama gebruikt daarbij de persoon van Marquis de La Fayette (1757-1834). Hij noemt hem de Grote Herinneraar. La Fayette was iemand die het allemaal had meegemaakt.

La Fayette
Marquis de La Fayette (1757-1834) leefde in twee werelden. Hij groeide op in de late pruikentijd (links) en eindigde in de Biedermeiertijd (rechts)

Als jongeman van net twintig had La Fayette naast Washington gestaan tegen de Engelsen. In zijn persoon leken Frankrijk en Amerika geestelijk met elkaar verenigd te zijn. Hij werd een held bij het Amerikaanse volk en tientallen steden in de Verenigde Staten dragen nog altijd zijn naam. In 1830 was de Restauratie 15 jaar oud en deed zijn uiterste best om alles te vergeten wat aan 1789 herinnerde. Toen in 1824 de reactionair Karel X koning van Frankrijk werd, leek het ancien régime weer helemaal terug. Maar het was een anachronisme geworden in een tijd die al te modern en veel te nuchter was voor de pracht en praal van het absolutisme.

In 1830 was de Restauratie 15 jaar oud en deed zijn uiterste best om alles te vergeten wat aan 1789 herinnerde.

En zo kwam in 1830 het volk in Parijs opnieuw in opstand. Ditmaal werd de revolutie niet gedragen door de jeugd maar door oude mannen. Frankrijk werd een constitutionele monarchie onder burgerkoning Lodewijk-Filips I. La Fayette ontving hem bij het Hotel de Ville in Parijs en drapeerde de tricolore over hem heen. “Voor een koning die wilde overleven, was niets minder dan een grote driekleurige lijkwade nodig.” schrijft Schama scherp.

Amédée Bourgeois
Amédée Bourgeois Aanval op het Hotel de Ville en gevechten op de Pont d’Arcole op 28 juli 1830

Van La Fayette stapt Schama over op de drie jaar oudere Charles-Maurice Talleyrand (1754-1838). Ook Talleyrond leefde in 1830 nog, maar hij was niet een van de (oude) mannen die de Julirevolutie steunde. Als cynicus, pragmaticus en opportunist had hij genoeg zelfkennis om te weten dat een deel van de volkswoede zich op hem zou kunnen richten. Uit voorzorgsmaatregel liet hij daarom zijn naambord maar snel verwijderen. De laatste publieke functie die Talleyrand vervulde was die van ambassadeur in Londen onder Lodewijk-Philips I. Hij was inmiddels 75 en de realpolitiker in hem was nog springlevend. In Londen doofde hij de revolutionaire vuurtjes die Lafayette er had proberen te stoken. Zo verzekerde hij Wellington ervan dat het gevaarlijkste wapen van Lodewijk-Philips I zijn opgerolde paraplu was.

Van onderdaan naar burger [ W&V ]

Victoriaans leven

vrijdag gezien op Een: Doctor Thorne (2016)

Doctor ThorneDirect na de uitzending door de BBC zendt het Vlaamse Een de driedelige miniserie Doctor Thorne uit naar het gelijknamige boek van Anthony Trollope (1815-1882) uit 1858. Het filmscript werd geschreven door Jullian Fellowes. Doctor Thorne is voor Fellowes een tussendoortje bij Downton Abbey (2010-2015) en zijn nieuwe historische dramaserie The Gilded Age die vanaf volgend jaar door de BBC uitgezonden gaat worden.

Doctor Thorne begint in 1855, in het hart van de Victoriaanse tijd. Na The Great Exhibition in 1851 was Engeland op het toppunt van zijn macht. De Victorianen waren de rijkste mensen die ooit geleefd hadden. Engels kostuumdrama en de Victoriaanse upperclass zijn op televisie synoniemen van elkaar. Met Doctor Thorne, de huisarts van enkele Victoriaanse families, bezoeken we hun kastelen, interieurs en parkachtige tuinen. Het is alsof we een schilderij zijn ingegaan. Het verhaal, bijna altijd gebaseerd op klassenverschil en schandaal, is vooral een vehikel voor een reis langs de Victorian decorative arts.

Victorian social life in the Victoria & Albert Museum [ vam.ac.uk ]
Victorian social life from paintings [ vam.ac.uk ]

van onderdaan naar burger

gekocht in Den Haag: Burgers (1989) van Simon Schama

CitizensIn 1989 vierde de Franse Revolutie zijn 200e verjaardag. De Engelse historicus Simon Schama schreef voor die gelegenheid een baksteen van bijna 900 bladzijden. Drie thema’s werkt hij uit: de problematische verhouding tussen patriottisme en vrijheid, het burgerschap als de publieke manifestatie van het ideale gezin en tenslotte het pijnlijke probleem van het revolutionaire geweld.

De behandeling van dat laatste thema leverde Schama nogal wat kritiek op van zijn marxistische collega Eric Hobsbawm. In Echoes of the Marseillaise: two centuries look back on the French Revolution (1990) noemde Hobsbawm het boek van Schama “a political denunciation of the revolution” en plaatste Citizens binnen de typisch Engelse traditie die begon met Reflections on the Revolution in France (1790) van Edmund Burke (1729-1797). In deze traditie wordt vooral de terreur benadrukt en komen de positieve effecten van de revolutie veel minder aan bod.

Lodewijk XVISchama besteedt ook ruim aandacht aan de periode die aan 1789 voorafgaat. In de beeldvorming wordt de Franse Revolutie vaak gezien als een dynamische reactie op het statische ancien régime. Maar na de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) brak in Frankrijk juist een tijd aan van grote veranderingen. De 25 jaar tussen het einde van de Zevenjarige Oorlog en het uitbreken van de Franse Revolutie is op te splitsen in een periode onder Lodewijk XV (tot 10 mei 1774) en een periode onder Lodewijk XVI (na 10 mei 1774). Met name Lodewijk XVI hield erg van verandering.

Simon Schama droeg Citizens op aan zijn leraar en vriend Jack Plumb (1911-2001).

Citizens: A Chronicle of the French Revolution [ en.wikipedia.org ]

Egyptomania [ 2 ]

gekocht in Den Haag: Description de l’Egypte van Taschen (1997)

EgypteTussen 1809 en 1829 verscheen in Frankrijk de tiendelige Description de l’Égypte, ou Recueil des observations et des recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’expédition de l’armée française, een mijlpaal in de wetenschap van de vroege negentiende eeuw. Het volledige werk bestaat uit honderden platen onderverdeeld in de volgende categorieën: antiquiteiten, topografische atlas, Egypte rond 1800 en natuurlijke historie (dieren, planten en mineralen). De oudheidkundige opgravingen nemen het grootste deel in beslag (vijf delen) maar de Description de l’Égypte geeft ook een prachtig beeld van Egypte zoals de Fransen het in 1798 aantroffen. Caïro telde in die tijd 600.000 inwoners en was daarmee even groot als Parijs.

Egypte
vedute van Caïro (uit: Egypte rond 1800)
Egypte
Description de l’Égypte ou Recueil des observations et des recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’expédition de l’armée française
Egypte
frontispiece van Description de l’Égypte

The Description de l’Égypte was a series of publications, appearing first in 1809 and continuing until the final volume appeared in 1829, which offered a comprehensive scientific description of ancient and modern Egypt as well as its natural history. It is the collaborative work of about 160 civilian scholars and scientists, known popularly as the savants, who accompanied Napoleon’s expedition to Egypt in 1798 to 1801 as part of the French Revolutionary Wars, as well as about 2000 artists and technicians, including 400 engravers, who would later compile it into a full work. (Bron: en.wikipedia.org)

Description de l’Égypte [ descegy.bibalex.org ]

Anselm in Arnhem

vrijdagmiddag hield Anselm Grün een lezing in Arnhem
Michaela vroeg hem een paar van zijn boeken te signeren
Anselm Grün
Anselm Grün in de Walburgiskerk in Arnhem

Vorig jaar waren we op bezoek in het stamklooster van Anselm Grün in Münsterschwarzach. Helaas was de beroemde monnik niet aanwezig. Meestal is hij onderweg om lezingen te geven in Duitsland of in het buitenland. Vrijdag 13 mei was hij door de burgemeester van Arnhem uitgenodigd om een lezing te geven in de Walburgiskerk. En zo konden we Anselm Grün ontmoeten in onze eigen woonplaats.

Anselm Grün
Michaela en Anselm Grün tijdens het signeren

Anselm GrünEen van de boekjes die Michaela liet signeren, is Der Weg durch die Wüste – 40 Weisheitssprüche der Wüstenväter. In dit boekje licht Anselm Grün 40 spreuken van woestijnvaders toe, kluizenaars uit het vroege christendom die zich hadden teruggetrokken in de woestijn van Egypte en Syrië. Ze staan aan het begin van het christelijke kloosterleven. Grün slaat een brug tussen het christendom en een miljoenenpubliek dat vooral geïnteresseerd is in een therapeutische benadering van spiritualiteit. Zijn boeken zijn daarom geschreven als zelfhulpboeken. Het is een soort christendom 2.0 waarbij het sleutelen aan de eigen ziel een grotere plaats inneemt dan het bidden tot de mensgeworden God.

Succesmonnik Anselm Grün [ eo.nl ]

opportunist Bonaparte

Napoleon en de islam

Als het om godsdienst ging, was Napoleon een rasechte opportunist. Hij begreep heel goed dat godsdienst een sterk bindmiddel is waar een machthebber dankbaar gebruik van kan maken. Napoleon meende dat religie de armen ervan weerhoudt de rijken te vermoorden en aangezien hij zelf rijk was, kon hij er zijn voordeel mee doen.

Ik neem altijd de religie aan van het land waarin ik mij bevind.

Napoleon

De Jacobijnen dachten nog heel anders over religie. Deze radicale revolutionairen stonden uiterst vijandig tegenover het katholicisme. Ze zagen de katholieke kerk als de hoeder van de tweede stand die de uitbuiting van het volk onder het ancien régime altijd gelegitimeerd had. Alles wat met het christelijk geloof te maken had, was in hun ogen besmet geraakt en moest opgeruimd worden. Dat ging op een radicale manier: kerkelijke eigendommen werden geconfisqueerd, kerken werden op slot gedaan of omgedoopt in “tempels van de Rede”, de zondag en christelijke feestdagen werden afgeschaft. Het ging zelfs zover dat de christelijke jaartelling vervangen werd door een revolutionaire kalender.

Toen Napoleon met de staatsgreep van 18 Brumaire (9 november 1799) alleenheerser van Frankrijk werd, kwam er niet alleen een einde aan de Franse Revolutie, maar ook een einde aan de vijandigheid tegenover het christelijke geloof. Tijdens het keizerrijk zou Napoleon ook weer terugkeren naar de christelijke jaartelling. Niet omdat hij christelijk was, want Napoleon had weinig met godsdienst. In zijn hart voelde hij zich een soldaat en voor een soldaat is vechten de enige religie, zei hij ooit. En hij voegde daar spottend aan toe: “Andere vormen van religie (dan vechten) zijn iets voor vrouwen en priesters.”

Andere vormen van religie (dan vechten) zijn iets voor vrouwen en priesters.

Napoleon

Wat hij in Frankrijk deed, het volk zijn geloof vrij laten belijden, deed hij ook in Egypte waar hij in 1798 en 1799 was neergestreken. Met de veldtochten naar Egypte en Syrië wilde Frankrijk het verlies van de koloniale bezittingen in India en Amerika in 1763 compenseren. Met de verovering van Egypte zou de handelsroute van aartsvijand Engeland naar India geblokkeerd worden. Napoleon wilde in Egypte alleen de Mammelukken verdrijven en de plaatselijke bevolking te vriend houden. Daarnaast wilde hij ook de Turken te vriend houden. Daarom stelde hij zich op als vriend van de islam. En Napoleon ging daar ver in.

Voyage en Egypte
Voyage en Egypte 1787
Napoleon had met rode oortjes het reisverslag van Constantin-François Volney de Chasseboeuf gelezen. Hij droomde ervan om in de voetsporen te treden van zijn twee grote helden: Alexander de Grote en Julius Caesar.

Van zijn grote voorbeeld Alexander de Grote had Napoleon geleerd hoe je een vreemde cultuur moest onderwerpen. Toen Alexander in het jaar 332 voor Christus Egypte was binnegevallen, bracht hij direct daarna een bezoek aan de Ammontempel in Siwah, een heilige plaats voor de oude Egyptenaren. Dat had gewerkt. Nu Egypte ruim tweeduizend jaar later islamitisch geworden was, besloot Napoleon direct duidelijk te maken dat hij een vriend van alle moslims was. Hij koos zelfs de kant van de moslims tegen de paus. Voor de gelegenheid was hij moslim en gebruikte in zijn proclamaties ook de islamitische jaartelling. In de maand Muharram van het jaar van de Hegira 1213 proclameerde hij:

Volk van Egypte! Ik ben gekomen om jullie rechten te herstellen en jullie overweldigers te straffen. Ik eerbiedig (…) God, zijn profeet Mohammed en de Koran! (…) Hebben wij niet afgerekend met de paus, die oorlog liet voeren tegen de moslims? Hebben wij niet afgerekend met de Ridders van Malta, omdat deze meenden dat het Gods wil was om tegen de moslims te strijden?
 
uit: Napoleon de Grote van Andrew Roberts, blz. 214-215

Napoleon overwoog om zich en public tot moslim te laten bekeren maar zover kwam het niet. Op 20,21 en 22 augustus 1798 vierde de Franse bezetter drie dagen lang de geboortedag van de profeet Mohammed om de bevolking te paaien. Het was één groot charmeoffensief maar uiteindelijk kwam het volk toch in opstand en gebeurde datgene waar Napoleon zo bang voor was geweest: de jihad werd uitgeroepen. Het verzet tegen de nieuwe bezetter werd een heilige strijd die alle moslims verenigde.

Napoleon muslimNapoleon‘s valse bewondering voor de islam, de profeet Mohammed en de koran heeft de moslims dus niet kunnen paaien. Maar net als bij Goethe het geval is, zijn er moslims die een invloedrijke Europeaan graag tot moslim uitroepen. Zo verscheen in 1995 het boek Was Goethe a muslim? van de soefi door Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit en kreeg hij van de moslimgemeenschap in Weimar de naam Muhammad Johann Wolfgang Goethe. Napoleon uitroepen tot moslim is nog eenvoudiger want opportunist Bonaparte noemde zichzelf Ali Bonaparte! Het is dan ook niet vreemd dat er ook een boek is waarin Napoleon gepresenteerd wordt als moslim.

Napoleon was a true admirer of both Prophet Muhammad and his religion. As an aspiring world conqueror and legislator, Napoleon adopted Muhammad as his role model and claimed to be walking in his footsteps. Before his military excursion to Egypt he advised his soldiers and officers to respect the Muslim religion. “The people amongst whom we are going to live are Mahometans. The first article of their faith is this: “There is no God but God, and Mahomet is his prophet.” Do not contradict them… Extend to the ceremonies prescribed by the Koran and to the mosques the same toleration which you showed to the synagogues, to the religion of Moses and of Jesus Christ.
 
Bron: fiqhcouncil.org

Goethe en de islam [ W&V ]