Categorie archief: boeken

a brave new world

de utopie van het modernisme op de Wereldtentoonstelling van 1958
in Brussel gekocht: Moderne architectuur op expo 58

expo 1958Mil de Kooning en Rika Devos beginnen de inleiding van Moderne architectuur op expo 58 met een citaat uit Grand Hotel Solitude van Eric De Kuyper: “In België was na de Expo niets meer zoals tevoren. (…) De wereldtentoonstelling betekende als het ware een vreedzame oorlog. Na afloop brak voorgoed een nieuw tijdperk aan. Dat zou de tijd van de consumptie heten; 1958 was een breukjaar, een aardbeving, een aardverschuiving in de Belgische geschiedenis.”.

Zelden was een evenement zo de uitdrukking van zijn tijd als de wereldtentoonstelling van 1958. Europa was na de oorlog halverwege de jaren vijftig weer opgekrabbeld en er heerste voor het eerst weer optimisme. De welvaart was net op gang gekomen en toonde nog niet haar keerzijde. De blik was uitgesproken toekomstgericht. Men had ook weinig keus. In het recente verleden lagen de puinhopen van het oude Europa. De toekomst behoorde toe aan een vreedzaam modernisme, ook al sprak men van het atoomtijdperk. Angst voor een nucleaire oorlog was er in de jaren vijftig wel, maar men geloofde dat spanning van de Koude Oorlog bezworen kon worden als Oost en West zich beiden richtten op hun gedeelde humaniteit.Een wereldtentoonstelling bood een ideale gelegenheid om elkaar over de muren heen de hand te reiken.

De blik was in 1958 uitgesproken toekomstgericht. Men had ook weinig keus. In het recente verleden lagen de puinhopen van het oude Europa.

Op de expo 58 waren er dan ook nauwelijks muren. Er waren wel veel vliesgevels en gebogen constructies. Nog nooit was er mondiaal zo´n grote eensgezindheid geweest in de keuze voor moderne architectuur. De utopie van het modernisme werd op de expo 58 de uitdrukking van het geloof in een wereld zonder oorlog. De breuk met het verleden was een soort van medicijn dat de mensheid kon genezen van haar ziekten en kwalen, waarvan oorlog de meest verschrikkelijke is. Het jaar 1958 markeert het hoogtepunt van het naoorlogse optimisme waar de geest van de Verlichting opnieuw opbloeide. Kant´s zum ewigen Frieden kwam op de expo 58 volledig tot uitdrukking.

Expo 58
vale viewmasterkleuren uit 1958…

De timing van de expo 58 was niet alleen voor het jaar 1958 perfect. Vijftig jaar later bleek de revival van 1958 ook op het juiste moment. In 2008 sprak de expo aan vanwege het uitgesproken retro-gehalte. Met retro wordt meestal midcentury modern bedoeld. Deze stijl had zijn hoogtepunt in de jaren vijftig met een nabloei in de vroege jaren zestig. De bollen van het atomium werden voor het herdenkingsjaar 2008 weer opgepoetst.

Bij elke revival worden collectieve nostalgie en marketing met elkaar verweven. Bijna 56 jaar na de opening op 17 april 1958 is de Expo nog steeds een Belgisch exportartikel waarvan het atomium nog altijd het embleem is. De vorm van het atomium is bijzonder effectief omdat het universeel, abstract en modulair is. Elk “bolleke” kan gebruikt worden om een aspect van Brussel en België uit te lichten: chocolade, bier, strips, art nouveau, enz… En de bruggen tussen de “bollekes” verbinden alles tot één geheel. Een icoon zonder uiterste houdbaarheidsdatum.

USSR plan 58
de vormgeving van de plattegrond van het paviljoen van de Sovjet Unie is in een stijl die we tegenwoordig retro noemen en geïnspireerd heeft tot het flat design van web 2.0 met vereenvoudigde vormen, duidelijke contouren en heldere kleuren.

De grafische vormgeving van 1958 heeft inmiddels een naam gekregen. In 2009 bezochten we in het atomium een tentoonstelling over de atoomstijl: A la recherche du “Style Atome”.

Expo 58 moest de balans opmaken van een wereld die de oorlog achter zich had gelaten en die de kaart trok van een vreedzame moderniteit. Het initiatief was voor de Belgische Staat een uitgelezen kans om de welvaart van het naoorlogse België in de kijker te zetten. De wereldtentoonstelling was een eclatant succes en beïnvloedt ook nu nog onze maatschappij op veel vlakken. Uiteindelijk kreeg de tentoonstelling 42 miljoen bezoekers; 80 procent van alle Belgen bezochten Expo 58. Zij maakten op de Heizel kennis met een nieuwe wereld en de nieuwe architectuur.
 
De verscheidenheid aan paviljoenen op de Expo weerspiegelde de grote architectuurdiscussies van die tijd: de experimenten met nieuwe constructies, vormen en materialen; de popularisering van de moderne architectuur; de tendens om de mens, zijn lichaam en zintuiglijke waarnemingen, centraal te stellen; de vernieuwde aandacht voor de confrontaties met historische bouwconcepten of elementen uit lokale bouwtradities.

volkskrant.nl

(schuldvraag)

Historisch Nieuwsblad: Alles wat u moet weten over de Eerste Wereldoorlog
NRC Handelsblad: Special Eerste Wereldoorlog

NRC boeken 2014In juli 1984 had ik bij Verdun mijn eerste ervaring van de Eerste Wereldoorlog. Twee maanden later zouden François Mitterrand en Helmut Kohl gebroederlijk voor het Ossuarium van Douaumont staan. Deze gebeurtenis was een belangrijke stap voorwaarts in de richting van Europese eenwording. Mitterand en Kohl symboliseerden hand in hand op het slagveld de as Parijs-Berlijn, het hart van de Europese Unie. La Poignée de main van Kohl en Mitterand in 1984 zou de opmaat zijn naar het Verdrag van Maastricht, de EMU en de Euro.

Maar de belangstelling voor de Eerste Wereldoorlog werd er door deze gebeurtenis, althans in Nederland, niet groter op. Het veranderde pas in de jaren negentig. In 1993, 75 jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog, verscheen het boek Velden van weleer – reisgids naar de Eerste Wereldoorlog van Chrisje en Kees Brants. De uitgever zag er op dat moment nog geen brood in, maar binnen tien jaar lag er toch al een zesde druk in de winkel. Mede door dit boek is er nu ook vanuit Nederland een stroom “slagveldtoerisme” bijgekomen. In 2007 maakte ik met mijn vader een reis langs de slagvelden van Verdun, de Somme en Ieper.

Sindsdien lees ik regelmatig over de Eerste Wereldoorlog en volg ik op de Duitse, Franse en Engelse zenders documentaires. De Special van het NRC Handelsblad kon ik natuurlijk niet overslaan. Voordat ik erin begon, las ik eerst nog Alles wat u moet weten over de Eerste Wereldoorlog van Bas Broekhuizen en Marcel Stuivenga uit 2002. Twaalf jaar geleden constateerden zij al dat ons beeld van de Eerste Wereldoorlog aan het kantelen is.

De NRC Special opent met een interview met de Engelse historicus Christopher Clark: “Elk land heeft een smoking gun in de hand” Bij Clark gaat het niet om de schuldvraag. In Slaapwandelaars beschrijft hij zeer gedetailleerd hoe de julicrisis van 1914 kon escaleren in een mondiale oorlog.

Christopher Clark benadert de mythische Eerste Wereldoorlog alsof hij vandaag zou kunnen uitbreken en maakt met Slaapwandelaars een levendige reconstructie van de feiten. Clark put uit de interessantste archieven, bouwt zijn verhaal even grondig als adembenemend op, en laat alle hoofdspelers aan bod komen. Hij vertelt het verhaal van beslissers – koningen, keizers, ministers van Buitenlandse Zaken, ambassadeurs, commandanten en een horde lager geplaatste militairen – die het gevaar naderden met voorzichtige, berekende stappen, met aandacht voor dreiging en risico, maar blind voor de gruwel die ze onherroepelijk teweeg zouden brengen. (Bron: debezigebijantwerpen.be)

Alles wat u moet weten over de Eerste Wereldoorlog [ historischnieuwsblad.nl ]
NRC Special Eerste Wereldoorlog [ nrc.nl ]

a tale of the coming terror

The angel of the revolution : a tale of the coming terror (1893)
van George Chetwynd Griffith

Twintig jaar voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verscheen The angel of the revolution : a tale of the coming terror van George Chetwynd Griffith. Net als Jules Verne schreef hij science fiction verhalen die met met staalgravures geïllustreerd waren. Bladerend langs deze prenten trekt een stoet wetenschappelijke fantasieën voorbij. Meestal lachwekkend, maar soms beangstigend realistisch in de vooruitziende blik.

Griffith, a tale of the coming terror
bovenstaande prent heeft als onderschrift: “Do you understand now why you could not make terms for Russia?” (credits: archive.org)

De hel van de loopgravenoorlog lag in 1893 nog achter de horizon, maar soms leek de lezer er aan het einde van de negentiende eeuw er al een glimp van mee te krijgen. Het verhaal heeft als ondertitel a tale of the coming terror, een profetische “evergreen”.

The Angel of the Revolution: A Tale of the Coming Terror (1893) is a science fiction novel by English writer George Griffith. It was his first published novel and remains his most famous work. It was first published in Pearson’s Magazine and was prompted by the success of The Great War of 1892 in Black and White magazine, which was itself inspired by The Battle of Dorking.
 
A lurid mix of Jules Verne’s futuristic air warfare fantasies, the utopian visions of News from Nowhere and the future war invasion literature of Chesney and his imitators, it told the tale of a group of terrorists who conquer the world through airship warfare. Led by a crippled, brilliant Russian Jew and his daughter, the ‘angel’ Natasha, ‘The Brotherhood of Freedom’ establish a ‘pax aeronautica’ over the earth after a young inventor masters the technology of flight in 1903. The hero falls in love with Natasha and joins in her war against society in general and the Russian Czar in particular.
 
Bron: en.wikipedia.org

Waarheid en methode

gelezen in Letter en Geest (Trouw): “Hij opende mij de ogen”
Maarten van Buren over Waarheid en Methode (1960) van Hans-Georg Gadamer
gadamer_boekIn zijn hoofdwerk Waarheid en methode verzet Hans-Georg Gadamer (1900-2002) zich tegen de opvatting dat kennis en waarheid alleen bereikbaar zijn via streng wetenschappelijke methodes. In plaats daarvan verdedigt hij de praktijk van het interpreteren, die zowel in het dagelijks leven als in de wetenschap het onvermijdelijke uitgangspunt vormt van de zoektocht naar kennis en waarheid.
 
Sleutelbegrip bij Gadamer is Verstehen (verstaan): ‘direct deelhebben aan het leven, zonder de theoretische bemiddeling door het begrip’. Verstaan roept, meer dan begrijpen, het beeld op van de luisteraar die zijn oor leent aan degene met wie of datgene waarmee hij in gesprek is. Het gesprek dient voor Gadamer als model voor de omgang met de ander, met teksten, met de overlevering, kortom: met alles wat verstaan wil worden.
 
Met Waarheid en methode legde Gadamer in 1960 de grondslag van de hedendaagse hermeneutische filosofie. In de vertaling van Mark Wildschut is deze klassieker nu voor het eerst in het Nederlands beschikbaar.
 
Bron: vantilt.nl

Hans-Georg Gadamer [ nl.wikipedia.org ]

Hyperion [ 2 ]

aan het lezen in: Hyperion oder Der Eremit in Griechenland (1797)
van Friedrich Hölderlin

Hölderlin briefmark 1993Friedrich Hölderlin kwam voor het eerst op het idee om een roman over de vrijheidslievende Grieken te schrijven toen hij nog aan het Tübinger Stift studeerde. In een brief aan Neuffer, daterend uit juli 1793, staat voor het eerst een kort fragment. In het voorjaar van 1794 begint hij in Tühringen aan het eerste boek van Hyperion. Hij is dan net 23. Zoals in die tijd gebruikelijk is, kiest hij voor een roman in briefvorm. De hoofdpersoon Hyperion richt zijn brieven uit Griekenland aan zijn vriend Bellarmin in Duitsland. Zo richt Hölderlin zich vanuit zijn geïdealiseerde Griekenland tot zijn publiek in Duitsland. In 1793 verschijnt in de Neue Thalia een fragment uit Hyperion.

O wenn sie eines Vaters Tochter ist, die herrliche Natur, ist das Herz der Tochter nicht sein Herz? Ihr Innerstes, ists nicht Er? Aber hab ichs denn? kenn ich es denn?

Hyperion I Erstes Buch Kapitel 5

Hyperion is niet alleen een brievenroman uit de late achttiende eeuw, maar ook een zogenaamde Bildungsroman. De Bildungsroman is een echte Duitse uitvinding. Andere bekende Bildungsromane zijn Wilhelm Meisters Lehrjahre van Goethe en Heinrich von Ofterdingen van Novalis die net als Hyperion rond 1800 geschreven zijn.

Een Bildungsroman is een psychologische roman die verhaalt over de emotionele, morele en intellectuele groei van het (meestal jonge) hoofdpersonage. Het hoofdpersonage wordt vaak gevormd door de mensen die hij ontmoet en waar hij mee omgaat. Zijn levensverhaal wordt gekenmerkt door de zoektocht naar zingeving en harmonie. Heel vaak staat het conflict tussen de protagonist en de maatschappij centraal, waarbij de protagonist de hem omringende normen en waarden stukje bij beetje leert accepteren, waardoor hij uiteindelijk toch in de maatschappij wordt opgenomen. In sommige verhalen is de protagonist pas na het bereiken van een zekere rijpheid in staat zich om anderen te bekommeren en te helpen. (Bron: nl.wikipedia.org)

Een van de kwalen die Hölderlin in zijn tijd zag, is dat de mens gereduceerd dreigde te worden tot zijn maatschappelijke functie. Het geestelijke aspect van werk verdween en het woord “beroep” verloor zijn binding met het woord “roeping”. Hölderlin moet dit aan den lijve gevoeld hebben. Als dichter had hij zijn roeping gevonden, maar om in zijn levensonderhoud te voorzien, was hij veroordeeld tot Hofmeister. Zoals zovelen dichters en denkers was hij bij rijke burgers huisleraar tegen wil en dank.

Wie sein Ziehvater Schiller, wie sein Studiengefährte Hegel, so sah Hölderlin das Grundübel der neuen Zeit in der Reduzierung des Menschen auf eine bestimmte Tätigkeit, einen nützlichen Zweck, ein Funktionsteil im seelenlosen Räderwerk der Staatsmaschinerie. Heute würden wir das mit einem Wort bezeichnen: Arbeitsteilung. Deren Effizienz ist unbestritten, deren Seelenlosigkeit bewirkt aber tiefes Leid, welches den Menschen selbst nur selten bewusst ist. Einzig der Dichter, ausgestattet mit jenem empfindsamen Gemüt, das Hölderlin den Genius nennt, weiß um den Verlust jener Ganzheitlichkeit, die einst den Menschen des klassischen Griechenlands ausgezeichnet haben soll. Die Dichter jedoch, namentlich jene in Deutschland, werden behandelt “wie Fremdlinge im eigenen Hause”.
 
Bron: zum.de

Hyperion [ gutenberg.spiegel.de ]