Categorie archief: boeken

het inferno van Smolensk

De Slag om Smolensk (1812) in Oorlog en Vrede

War and PeaceAfgelopen zondag zond de BBC het vijfde deel uit van War & Peace, waarin we zijn aangekomen bij de Russische veldtocht van Napoleon in de zomer van 1812 en de veldslagen bij Smolensk en Borodino. Tolstoj’s meesterwerk is een kruising tussen een soap, een geschiedenisboek en een filosofisch werk. We volgen het wel en wee van vijf adellijke families in het Rusland van Alexander I in de roerige jaren tussen 1805 en 1812 met een nabeschouwing in 1819.

Tolstoj werkte vijf jaar aan zijn meesterwerk (van 1862 tot 1867) en deed veel onderzoek naar de veldslagen bij Austerlitz (1805)en Borodino (1812). Voor de beschrijvingen aan het front en op het slagveld kon hij putten uit zijn eigen oorlogservaring die hij opdeed tijdens de Krimoorlog.

In de veertig jaar na 1772 was er een expansie naar het westen geweest waarbij Polen en Litouwen door het Russische Rijk waren opgeslokt. Tegenwoordig zijn Polen, Litouwen en Wit-Rusland weer onafhankelijke staten, maar in 1812 vormde de rivier de Njemen (Memel) de grens tussen Oost-Pruisen en Rusland. Eind juni trok Napoleon met zijn Grande Armée de Njemen over om het Russische leger bij Vilnius te verslaan en Alexander I een vrede op te leggen, net als vijf jaar eerder in Tilsit. Maar het Russische leger trok zich terug en zo begon Napoleon de grootste achtervolging uit de geschiedenis. Dit zou hem tenslotte noodlottig worden. Het Grande Armée werd steeds dieper Rusland ingelokt. Eerst naar Vitebsk, de volgende grote stad na Vilnius. Maar ook hier leverden de Russen geen slag.

Smolensk 1812
De Slag om Smolensk (1846)
door Peter von Hess (1792-1871)
Het schilderij toont een panorama op het brandende Smolensk gezien vanuit de noordzijde van de Dnjepr met de Russische opperbevelhebber Barclay de Tolly op de voorgrond.

The painting is a part of the series devoted to the great battles of the Patriotic War of 1812. This one shows a battle that took place on 5/17 August 1812. In the foreground on the left there is Commander of the 1st Army, General Mikhail Barclay de Tolly (sitting near the tree), Chief of his Staff General Alexey Ermolov (standing nearby, with a map in his hands), Cossack Ataman of the Don Army General Matvey Platov, and General Nikolay Rayevsky. Next to them there are their adjutants and batmen. To the left of the tree, the artillery is firing at the French troops across the Dnieper. Commander of Artillery is General Alexander Kutaysov. In the foreground, in the middle and on the right, wounded Russian soldiers and civilians are leaving the city and its suburbs. (Bron: hermitagemuseum.org)

Maar aangekomen bij de Dnjepr, op de grens van het oude Rusland, was de druk om het gevecht aan te gaan vanuit het Russische leger en het Russische volk zo groot geworden, dat de opperbevelhebber Barclay de Tolly niet meer kon terugtrekken. Hij moest nu vechten. Het werd de eerste grote veldslag op Russische grondgebied bij de stad Smolensk. Voor de Russen is Smolensk een heilige stad omdat in de Oespensky kathedraal een wondericoon van de Moeder Gods bewaard wordt.

Voor de Russen is Smolensk een heilige stad omdat in de Oespensky kathedraal een wondericoon van de Moeder Gods bewaard wordt.

Voor de bewoners werd 5/17 en 6/18 augustus 1812 een wereldondergang. De stad werd vrijwel compleet verwoest. Voor de Russen is het brandende Smolensk een van de beelden van de apocalyps, zoals Rotterdam 1940 dat voor ons is. De Duitse schilder Peter von Hess schilderde in 1846 een panoramisch schilderij van het inferno van Smolensk. Dit schilderij werd vermoedelijk gebruikt door de CGI-divisie die voor War & Peace een trucage maakte van het brandende Smolensk in de verte.

Smolensk 1812
De Slag om Smolensk detail
Rechts van het midden de Oespensky kathdraal. De wondericoon van de Moeder Gods was kort daarvoor in veiligheid gebracht.

De Slag om Smolensk bevindt zich in het Hermitage in Sint Petersburg. Maar vorig jaar was het te zien in het Hermitage in Amsterdam tijdens de tentoonstelling Alexander, Napoleon, Josephine.

Smolensk 1812
De Franse schilder en kolonel Jean-Charles Langlois schilderde net als Peter von Hess een schilderij van het Inferno van Smolensk, maar dan vanuit het Franse gezichtspunt.

Smolensk icon of the Mother of God [ holy-transfiguration.org ]

het verhaal van 1812

begonnen in 1812 – Napoleons fatale veldtocht naar Moskou
van Adam Zamoyski

1812 - Adam ZamoyskiDe Veldtocht van Napoleon naar Rusland is niet één verhaal. Het zijn miljoenen verhalen van degenen die er bij betrokken waren, onder leden en stierven. Tweehonderd jaar later is er dat ene verhaal waar je aan denkt bij de Veldtocht van Napoleon naar Rusland: de Grande Armée, de Slag bij Borodino, de tactiek van de verschroeide aarde, het brandende Moskou, de ontberingen tijdens de terugtocht en de Slag aan de Berezina.

De Engelse historicus Adam Zamoyski schrijft in het voorwoord dat het hem opviel dat bijna iedereen het verhaal denkt te kennen, maar slechts weinigen verder komen dan de hierboven genoemde informatie. Hij heeft geprobeerd om het verhaal voor een breed publiek toegankelijk te maken. En ook wilde hij inzicht geven in de vraag waarom Napoleon het in zijn hoofd haalde om het reusachtige Rusland aan te vallen.

Franse soldaatDe narratieve geschiedschrijving probeert ontelbare verhalen samen te smeden tot één groot verhaal. Onder historici wordt de blik op het verleden vaak vertroebeld door politieke vooringenomenheid. Zo zijn er sinds de eerste helft van de negentiende eeuw allerlei visies in omloop over de Russische Veldtocht van Napoleon. Van nationalistische tot communistische, van geromantiseerde tot cynische en van narratieve tot zakelijke. In het voorwoord geeft Zamoyski een kort overzicht. Alleen in Rusland verschenen in de eerste honderd jaar al meer dan 5000 boeken en minstens tweemaal zoveel artikelen over deze historische gebeurtenis. Tot aan de Eerste Wereldoorlog was de Grande Armée het grootste leger dat ooit op de been gebracht was: 600.000 man sterk. Het was de eerste Totale Oorlog in de geschiedenis en de eerste die de massa’s mobiliseerde door het levée en masse principe.

Het verhaal dat Adam Zamoyski in 2005 aan de 1812-bibliotheek heeft toegevoegd, is wereldwijd jubelend ontvangen. Uitgeverij Balans prijst de Nederlandse editie aan met een citaat uit NRC Handelsblad op de cover: “Meesterlijk boek – doet Tolstoi’s Oorlog en Vrede verbleken.”. De kracht van Zamoyski is dat hij een indrukwekkende dossierkennis paart aan een superieure stijl. Nergens wordt zijn verhaal droog. Telkens roept hij met details tastbare beelden op, zodat zelfs de opsommingen bij het inventariseren van het Grande Armée niet dor zijn om te lezen. Zamoyski doorspekt zijn verhaal ook met goed gekozen citaten, zoals dat van luitenant Blaze de Bury bij de beschrijving van de kleding:

De lange onderkleding, op zijn plaats gehouden door een koord, beperkte de bewegingsvrijheid van de knie nog verder. Het was alles bij elkaar een samenzwering van drie lagen textiel, twee rijen knopen op elkaar en drie kousenbanden om ook de dapperste pogingen tot marcheren onmogelijk te maken.

vierkante neuzenEen aardig detail is ook de soldatenschoen, onder de dingen misschien wel de hoofdrolspeler van de Veldtocht naar Rusland. Van Parijs naar het front aan de Njemen was 1500 kilometer lopen en naar Moskou was het nog eens een kleine duizend kilometer, af te leggen in dagmarsen van tussen de 25 en 55 kilometer. Goed schoeisel was daarom cruciaal. Er reisden vele schoenmakers mee. De schoenen hadden vierkante neuzen. Dit maakte ze ongeschikt om door te verkopen, want niemand wilde dergelijke onmodieuze schoenen dragen.

1812 [ uitgeverijbalans.nl ]

een gevaarlijk fortuin

gezien op ZDF: Die Pfeiler der Macht (2016)
Duitse verfilming van Dangerous Fortune (1994) van Ken Follett

Die Pfeiler der MachtHet Duitse ZDF verfilmde op lokatie in Ierland voor acht miljoen de bestseller Dangerous Fortune van Ken Follett uit 1994. In het Nederlands verscheen deze roman onder de titel Gevaarlijk Fortuin. Of de Duitsers net zo goed zijn in kostuumdrama als de Engelsen, konden we maandagavond al beoordelen in het eerste deel van Die Pfeiler der Macht. Vanavond volgt het tweede en laatste deel. Het is even wennen als je zelf geen Duitser bent: Victoriaans drama waarin Duits gesproken wordt. De Nederlandse actrice Laura de Boer speelt een van de hoofdrollen. Info voor de kostuumliefhebber: voor drie uur historisch drama waren 973 kostuums nodig.

Een familieroman over een bankiersfamilie in de tweede helft van de 19e eeuw. De echtgenote van de senior partner van de bank is zeer bedreven in het verzinnen van allerlei listen om de macht naar zichzelf en haar man toe te trekken. De zoon, een losbandige, weinig intellectuele jongeman, is hevig verliefd op een vroegere klasgenoot, een Zuid-Amerikaanse jongeman. Deze jongeman is door bedrog en intimidatie ambassadeur van een Zuid-Amerikaans land in Londen geworden. De Zuid-Amerikaan en de bankiersvrouw vullen elkaar goed aan wat betreft chantage, corruptie en het vergroten van hun macht. De zoon is hun speelbal. Uiteindelijk weet een neef van de familie beide personen te ontmaskeren en de bank voor een faillissement te behoeden. (Bron: dizzie.nl)
Die Pfeiler der Macht
website van de ZDF

Die Pfeiler der Macht [ de.wikipedia.org ]

from Russia with style

gisteren gezien op BBC1: episode 4 van War and Peace (2016)

War and PeaceDrie weken geleden schreef ik hier al iets over de jongste tv-bewerking van Oorlog en Vrede door de BBC. Gisteren werd het vierde deel van deze zesdelige miniserie uitgezonden. Het is een typisch Engelse interpretatie. Tolstoj verpakt in een kostuumdrama. Louis Menand schreef vorige week in The New Yorker: Does the new series get the novel? Not really. It’s a costume drama, “Downton Abbey” goes to Moscow.

Dat is helemaal niet erg, want de Engelsen zijn nu eenmaal erg goed in kostuumdrama. Dat Pierre, Natasja, Andrei en al die andere Tolstoj-personages Engels spreken stoort mij overigens niet. Sinds de megaproductie van King Vidor uit 1956 ben ik eraan gewend dat er in War and Peace Engels gesproken wordt. Als Rus zou ik mij daar waarschijnlijk aan ergeren, maar we moeten niet vergeten dat Tolstoj zijn adellijke personages vaak meer in het Frans conserveren dan in het Russisch. De taal van de vijand nog wel!

War and Peace
Five fashion looks from War and Peace (2016)

Dat het in Rusland rond 1800 gewoon was om Frans te spreken, had alles te maken met de achttiende eeuw, waarin er in heel Europa een aristocratie was gevormd, volledig geënt op de Franse cultuur. Uit deze wereld kwam de adellijke Tolstoj (1828-1910) zelf ook voort. In de negentiende eeuw begon dit steeds meer te wringen met het nationalisme waarin men naar de Russische identiteit begon te zoeken. Waar kennen we dat van?

War and Peace [ imdb.com ]

woeste hoogten

zaterdagmiddag gezien op Een: Wuthering Heights (1939) van William Wyler

Wuthering Heights1939 was een rampjaar in de wereldgeschiedenis. Maar het was ook het beste jaar uit de geschiedenis van Hollywood. Voorop gaan oscarwinnaar Gone with the wind en The wizzard of Oz, beide in kleur, een absolute primeur voor die tijd. Hollywood produceerde dat jaar nog veel meer topfilms: Mr. Smith Goes to Washington, Of Mice and Man, Stagecoach en Dark Victory. Maar een van de belangrijkste films van 1939 was ongetwijfeld de verfilming van Emily Brontë‘s gothic novel Wuthering Heights. Deze luidde de Hollywoodcarrière van Lawrence Olivier. Een jaar later zou hij een soortgelijke rol spelen in Rebecca dat weer zou zorgen voor de Amerikaanse doorbraak van zijn landgenoot Alfred Hitchcock.

Wuthering Heights is voor mij ook een interessante film omdat de cinematografie in handen is van Gregg Toland. De meester van de deep focus zou in 1940 met The grapes of wrath en vooral in 1941 met Citizen Kane definitief geschiedenis schrijven. Het acteer- en camerawerk liggen vaak nog dicht tegen het melodrama van de jaren twintig aan. Opwellende tranen, hartekreten, ogen die vuur schieten en trillende lippen; voor de zwijgende film behoorden deze close up’s van het gelaat tot het vaste vocabulaire om grote gevoelens op het publiek over te dragen. We zien in Wuthering Heights “bevroren” close ups van Lawrence Olivier (Heathcliff) en Merle Oberon (Cathy) die de emotie er nadrukkelijk bovenop leggen. Toch jammer dat deze “emotie-sjablonen” door de talkie uit de film verdreven zijn.

Heathcliff, it’s me [ W&V ]

Tolstoj’s Austerlitz

gelezen in Oorlog en Vrede: De Slag bij Austerlitz (1805)

De BBC zendt vanaf 3 januari op zondagavond de zesdelige miniserie War and Peace uit, de jongste filmische interpretatie van Oorlog en Vrede (1869). In de afgelopen episode zaten spectaculaire beelden van de Slag bij Austerlitz. Deze wordt in het tweede deel van het eerste boek door Tolstoj uitvoerig beschreven.

Tsjechië2005
Tsjechië gaf in 2005 een herdenkingspostzegel uit van de Slag bij Austerlitz. Tegenwoordig heet het plaatsje in Zuid-Moravië Slavkov u Brna
At five in the morning it was still quite dark. The troops of the center, the reserves, and Bagration‘s right flank had not yet moved, but on the left flank the columns of infantry, cavalry, and artillery, which were to be the first to descend the heights to attack the French right flank and drive it into the Bohemian mountains according to plan, were already up and astir. The smoke of the campfires, into which they were throwing everything superfluous, made the eyes smart. It was cold and dark.
 
Begin van de beschrijving van de Slag bij Austerlitz in War and Peace
France 2005
Ook Frankrijk is in de 21e eeuw nog altijd trots op Napoleon’s mooiste overwinning en besloot samen met Tsjechië tot een duo-emissie.

Austerlitz 1805Austerlitz 1805 – The Battle of the Three Emperors
 
Austerlitz was the battle that established Napoleon‘s reputation: a classic example of the general’s masterly use of deception to lure his enemy into a carefully devised trap. Beginning with the bold and crushing advance of the French Army from the Rhine to the Danube, David Chandler describes the envelopment of Mack’s army at Ulm, the manoeuvres to Austerlitz and the brilliant counter-attack that resulted in decisive defeat for the Austro-Russian Army.
 
More than 80 illustrations, including maps, charts and colour plates accompany the text, and a series of threedimensional battle maps mark the critical stages ‘of the campaign. Each volume concludes with a brief guide to the battlefield today, and detailed notes for wargamers.

Slag bij Austerlitz [ nl.wikipedia.org ]

Tolstoj 4ever

zondagavond gezien op BBC2: episode 1 van War and Peace (2016)

War and PeaceTolstoj’s klassiekers Oorlog en Vrede (1869) en Anna Karenina (1877) blijven fris genoeg om nog steeds verfilmd te worden. Een week geleden besteedde ik nog aandacht aan de laatste verfilming van Anna Karenina uit 2012 met Keira Kneightly in de hoofdrol. Voor de jongste verfilming van War and Peace (2016) speelt Lily James, bekend van Downton Abbey, de rol van Natasha Rostova. Ze wordt geflankeerd door Paul Dano (als Pierre Bezukhov) en James Norton (als Andrei Bolkonsky). De eerste aflevering trok in Engeland 6,3 miljoen tv-kijkers.

Het re-enactment werd opgenomen in Litouwen. In de eerste episode zagen we de Slag bij Austerlitz (2 december 1805) die plaats vond in het huidige Tsjechië. Door het slagveld in kruitdampen te verhullen, maakt het weinig uit waar een gevechtscène wordt opgenomen.

War and Peace
website van de BBC-serie War and peace
Rubens Peale
Rubens Peale geschilderd door zijn broer.
Bij dit portret uit 1801 denk ik altijd aan de kippige Pierre Bezukhov uit Oorlog en Vrede

official website [ bbc.co.uk ]