Categorie archief: film

filmen bij kaarslicht [ 2 ]

schetsen gemaakt bij Dangerous Liasons (1988) en Dr. Thorne (2016)

Ik kan tegenstanders van mooifilmerij goed begrijpen. Alleen mooie plaatjes maken nog geen goede film. Toch verdraag ik mooie plaatjes goed, zelfs al is de film matig of zelfs slecht. Kostuumdrama kijk ik vooral uit esthetische redenen. Ik weet best dat het verleden niet zo mooi was als de art directors van historisch drama mij willen laten geloven. En toch vind ik het prettig om dat juist te geloven.

Kostuumdrama op televisie is niet alleen de erfgenaam van het bevestigende romantische tafereel uit de Biedermeierperiode het speelt zich er vaak ook in af. Misschien wel de helft van het Engels kostuumdrama brengt ons terug in de burgerlijke wereld van Jane Austen en de Brontë Sisters, de eerste helft van de negentiende eeuw.

Ik weet best dat het verleden niet zo mooi was als de art directors van historisch drama mij willen laten geloven. En toch vind ik het prettig om dat juist te geloven.

In een kostuumdrama stappen we vaak een schilderij binnen. We zien intieme huiselijke taferelen waarin de belichting niet onbelangrijk is. Natuurlijk licht dat via hoge vensters naar binnen valt of olielampen en kaarslichten die het beeld een warme gloed geven waar zelfs de zachtste elektrische sfeerverlichting niet aan kan tippen. De cinematografen en belichters reconstrueren vaak de belichting uit de traditionele schilderkunst.

scène uit Barry Lyndon (1975)
Let op het onscherpe, schilderachtige profiel rechts, dat herinnert aan schilders die Caravaggio navolgden, zoals Joseph Wright of Derby.

Tegenwoordig zien we dat er in historisch drama bij kaarslicht scherp gefilmd kan worden. Maar dat was niet altijd zo. Voor Barry Lyndon (1975) liet Stanley Kubrick voor zijn vaste cinematograaf John Alcott een speciale lens ontwikkelen voor de low key fotografie.

Afgelopen week maakte ik in mijn schetsboek wat schetsen van portretten van John Malkovic en Tom Holland uit respectievelijk Dangerous Liasons en de BBC-serie Dr. Thorne. Juist de dramatische belichting geeft vaak het gevoel een schilderij binnen te stappen.

schetsboek 2016
John Malkovic in Dangerous Liasons 1988

In het digitale tijdperk komt de tijd tot 1860 schilderachtig op mij over. Maar dat komt vooral door de beeldvorming en die krijg ik door schilderkunst en de gereconstrueerde schilderkunst uit het historische drama. Licht en kleur spelen daarin een hoofdrol.

schetsboek 2014
Tom Holland in Dr. Thorne (2016)

filmen bij kaarslicht [ 1 ]

Victoriaans leven

vrijdag gezien op Een: Doctor Thorne (2016)

Doctor ThorneDirect na de uitzending door de BBC zendt het Vlaamse Een de driedelige miniserie Doctor Thorne uit naar het gelijknamige boek van Anthony Trollope (1815-1882) uit 1858. Het filmscript werd geschreven door Jullian Fellowes. Doctor Thorne is voor Fellowes een tussendoortje bij Downton Abbey (2010-2015) en zijn nieuwe historische dramaserie The Gilded Age die vanaf volgend jaar door de BBC uitgezonden gaat worden.

Doctor Thorne begint in 1855, in het hart van de Victoriaanse tijd. Na The Great Exhibition in 1851 was Engeland op het toppunt van zijn macht. De Victorianen waren de rijkste mensen die ooit geleefd hadden. Engels kostuumdrama en de Victoriaanse upperclass zijn op televisie synoniemen van elkaar. Met Doctor Thorne, de huisarts van enkele Victoriaanse families, bezoeken we hun kastelen, interieurs en parkachtige tuinen. Het is alsof we een schilderij zijn ingegaan. Het verhaal, bijna altijd gebaseerd op klassenverschil en schandaal, is vooral een vehikel voor een reis langs de Victorian decorative arts.

Victorian social life in the Victoria & Albert Museum [ vam.ac.uk ]
Victorian social life from paintings [ vam.ac.uk ]

Egyptomania [ 1 ]

De invloed van Egypte op de westerse cultuur sinds 1800

De expeditie van Napoleon naar Egypte (1798-1799) drukte na 1800 zijn stempel op de Europese cultuur, eerst in Frankrijk en daarna ook in Engeland. Het land van de farao’s had duidelijk invloed op de empirestijl. Sfinxen, obelisken en hiëroglyfen keerden terug in architectuur, meubilair en toegepaste kunst.

Egypte
De expeditie van Napoleon naar Egypte
door Léon Cogniet in het Louvre, 1835

Napoleon had zijn expeditie naar Egypte goed uitgerust. Hij wilde er niet alleen een militaire veldtocht van maken, maar ook een wetenschappelijk en cultureel succes. Daarom reisden in 1798 niet minder dan 167 wetenschappers en kunstenaars mee. Léon Cogniet schilderde in 1835 bovenstaande voorstelling op een plafond in het Louvre waarop je de wetenschappers en kunstenaars rondom Napoleon aan het werk ziet. Het is een romantische voorstelling die precies past in zijn tijd.

Egypte
Allegorische portret van Dominique Vivant-Denon studerend in het Louvre door Benjamin Zix (1772-1811)

Benjamin Zix maakte dertig jaar eerder een classicistische prent van Dominique Vivant-Denon, de meest vooraanstaande kunstenaar van Napoleon in Egypte. We zien hem aan het werk in het Louvre waar hij zijn tekeningen en ervaringen verwerkt in Voyages dans la Basse et la Haute Egypte pendant les campagnes de Bonaparte, en 1798 et 1799 dat in twee delen verscheen in 1802.

Ook na 1900 zou Egypte niet meer verdwijnen uit de reis- en filmindustrie, de twee westerse industrieën bij uitstek waar de romantiek en het escapisme onderdak vonden.

Egypte
Egypte op reisaffiches

Ongeveer honderd jaar na de eerste golf overspoelde de Egyptomania ook de Verenigde Staten. Hoogtepunten waren de film Cleopatra (1917) die van Theda Bara een ster maakte en de ontdekking van het graf van Toetanchamon door Howard Carter in 1922. Opnieuw gingen sfinxen, obelisken en hiëroglyfen een rol spelen in de architectuur en de toegepaste kunsten, ditmaal in het streng gestileerde art deco.

Cleopatra
Theda Bara als Cleopatra (1917)

Zeventien jaar na de zwijgende Cleopatra verscheen er een sprekende Cleopatra (1934), gespeeld door Claudette Colbert. Het zou nog bijna dertig jaar duren totdat Elisabeth Taylor de ultieme Cleopatra (1963) speelde.

Cleopatra
Theda Bara en Claudette Colbert speelden Cleopatra
Cleopatra
filmposters van Cleopatra (1917) met Theda Bara en Cleopatra (1934) met Claudette Colbert

triest en stoïcijns

gezien op TV5: Berthe Morisot (2012) van Caroline Champetier

MorisotIsabelle Adjani speelde Camille Claudel (1864-1943) in de gelijknamige film uit 1988. Het ging daarin vooral om de liefdesrelatie met haar 24 jaar oudere leraar Auguste Rodin (1840-1917). Rodin en Claudel vormden een van de beroemdste kunstenaarskoppels uit de geschiedenis. Meestal draait het dan om een verhouding leraar-leerling of meester-model.

De Franse televisiefilm Berthe Morisot gaat over de relatie tussen de Franse schilder Edouard Manet (1832-1883) en Berthe Morisot (1841-1895). Tot een passie zoals bij Rodin en Claudel kwam het niet, maar Manet en Morisot waren wel intiem bevriend. De film volgt de beide schilders vanaf hun eerste ontmoeting in 1864 tot aan 1872. Manet zou haar onsterfelijk maken op zijn beroemde schilderij het balkon uit 1868/69.

Manet - Le Balcon
Edouard Manet Le Balcon 1868/69
Musée d’Orsay, Parijs

Hoofdrolspeelster Marine Leterme zet een mooie, trieste en stoïcijnse Berthe Morisot neer. De film is niet overal geslaagd, maar toch wel de moeite waard om naar te kijken, vooral als je van schilderkunst en geschiedenis houdt. Op de achtergrond speelt de Franse-Duitse Oorlog (1870/71) en de Pruisische bezetting van Parijs. We zien fraaie binnen- en buitenopnamen die een overtuigend beeld geven van de jaren ’60 en ’70 van de 19e eeuw.

Impressionistische schilderijen van het mondaine leven in Parijs en Argenteuil onder het Tweede Keizerrijk komen tot leven. De vrouwen droegen tot in de tweede helft van de jaren zestig crinolines, enorme hoepelrokken. Deze zien we ook nog op het vroege werk van Monet. Tegen 1870 wordt de mode voor vrouwen á la Anglaise en natuurlijker zoals op het onderstaande schilderij aan de haven van Lorient waarop Edma Morisiot poseert. Kleine lichte parasols voor dames komen in de mode. Op zonovergoten impressionistische schilderijen van de impressionisten zijn deze vaak te zien.

Morisot
Berthe Morisot Il porto a Lorient 1869
Rechts op de voorgrond zit Berthe’s zuster Edma. Manet prees het om zijn licht en helderheid en kreeg het van haar cadeau.

Bij het zien van Marine Leterme als Berthe Morisot met ezel en schilderskist op haar rug aan zee bij Lorient, moest ik onmiddellijk denken aan Kirk Douglas als Vincent van Gogh in de Provence. Morisot was Van Gogh twintig jaar voor. Vrouwelijke schilders waren in die tijd nog altijd zeldzaam. Naast Mary Cassatt (1844-1926) geldt Berthe Morisot als de beroemdste vrouwelijke impressionist.

Berthe Morisot [ imdb.com ]

geheiligde natuur

gezien op Canvas: Metéora (2012) van Spiros Stathoulopoulos

MeteoraHet is alweer 35 jaar geleden dat ik de kloosters van Metéora in centraal Griekenland bezocht. Het onwezenlijke landschap met zijn steile rotspartijen maakte meer indruk op mij dan de kloosters. In dezelfde zomer dat ik Metéora bezocht, ging de James Bond film For your eyes only in première. De finale speelt zich af rond de kloosters van Metéora. Het contrast tussen verstild kloosterleven en luidruchtige misdaad past natuurlijk goed in het James Bond concept.

Toen ik de film jaren later terug zag en ik inmiddels orthodox geworden was, kwamen de scenes in Metéora eerder over als heiligschennis. Hadden de gangsters die James Bond achtervolgde, de bordjes niet gelezen dat Metéora een stiltegebied is en dat er in meerdere talen om respect voor deze geheiligde natuur gevraagd wordt? In 1981 stonden die bordjes er al!

Ik was benieuwd naar de film Metéora (2012) van Spiros Stathoulopoulos die zaterdagavond laat werd uitgezonden op het Belgische Canvas. De VPRO-gids vindt deze film slechts twee sterren waard (“een levenloze aaneenschakeling van mooie plaatjes”), maar dat is een tamelijk voorspelbare reactie op een film waarin de fotografie het narratief domineert. Metéora is inderdaad een aaneenschakeling van fraaie fotografie, natuurlijk te danken aan het zeer fotogenieke landschap. Levenloos is de film allerminst. Als Leitmotiv heeft regisseur Spiros Stathoulopoulos gekozen voor de strijd tussen lichaam en geest. En dat is toch het leven zelf. Of zou het moeten zijn. Want als de spanning tussen mind en body ontbreekt, dan wordt het leven óf cerebraal óf hedonistisch.

Metéora trailer

Meteora [ imdb.com ]

t’is wel een beetje raar, 52 jaar

vandaag is het 52 jaar geleden dat de filmopnamen
voor Hard Day’s Night (1964) klaar waren

In 1981 brak Doe Maar definitief door met zijn eerste grote hit 32 jaar (sinds 1 dag of 2). “t’is wel een beetje raar, 32 jaar” staat sindsdien in ons nationale collectieve geheugen gegrift. Ik was 18 en kon me er nog geen voorstelling maken hoe het was om 32 jaar te zijn, maar dat trillend op mijn benen staan ging mij af en toe wel goed af.

22 maart 1964

De Doe Maar-mania werd vaak vergeleken met de Beatlesmania twintig jaar eerder. Inmiddels ben ik 52 jaar en ligt 32 jaar ver achter mij. Wel een beetje raar.

De tracks voor A Hard Day’s Night werden opgenomen tussen 29 januari en 2 juni 1964. De filmopnamen duurden van 2 tot en met 31 maart 1964. Tijdens deze opnamen leerde George Harrison zijn grote liefde Pattie Boyd kennen. Paul McCartney vertelt hoe dat ging: “We got on a train at Marylebone Station one day and the train took off – and suddenly we were in a film! And in the film there were little schoolgirls in gym-slips, who were actually models, and we were quite fascinated with them – George even married one: Pattie Boyd.” (Bron: beatlesbible.com) George Harrison zou voor Pattie Boyd in 1968 een van de mooiste lovesongs aller tijden schrijven: Something.

A Hard Days Night [ en.wikipedia.org ]

liberalisme en nationalisme

gelezen: de laatste twee hoofdstukken van De fantoomterreur (2015)
hoofdstuk vijf van Aardse Machten (2005) en gezien: Noi Credevamo (2011)

de fantoomterreurVorig jaar juni schreef ik hier iets over De Fantoomterreur van Adam Zamoyski. In dit boek, dat verscheen na zijn twee succesvolle boeken over Napoleon, beschrijft hij de onderdrukking van liberale bewegingen tussen 1815 en 1848. Tijdens de Restauratie liep in Europa de paranoia hoog op. Het grootst was deze in het Habsburgse en Russische Keizerrijk. Met name het Habsburgse Rijk had te maken met vele bevolkingsgroepen die met het nationalisme besmet konden worden. Nationalisme en liberalisme gingen in die tijd hand in hand. Ook Rusland voelde zich bedreigd door de Poolse minderheid. Het oostelijk deel van Polen was eerst een Russische vazalstaat maar na de bloedige onderdrukking van de opstand van 1832 ging deze op in het Russische Rijk.

In Italië en Duitsland was het nationalisme zo nog sterker. Het nationalisme toonde hier een ander gezicht dan in Midden-Europa. In plaats van separatisme speelde hier unificatie nationalisme. Goethe en Schiller schreven in 1796 al “Deutschland? Aber wo liegt es? Ich weiß das Land nicht zu finden.” Hetzelfde kon toen ook voor Italië geschreven worden. Tot 1871 was er nog geen sprake van de Duitse en Italiaanse eenheidsstaat resp. onder Berlijn en onder Rome.

Deutschland? Aber wo liegt es? Ich weiß das Land nicht zu finden.

Goethe en Schiller in Xenien, 1796

Zamoyski beschrijft in De fantoomterreur vooral de bestrijding van liberale en nationale bewegingen door de staat en de toenemende paranoia tijdens het repressieve Systeem Metternich, zoals de Restauratie ook wel eens genoemd wordt. Europa was tussen 1815 en 1848 in feite één grote politiestaat. De revolutie mocht geen tweede keer uitbreken en moest overal de kop in gedrukt worden. Ook in het “liberale” Engeland.

In Parijs kwam het in juli 1830 opnieuw tot een revolutie en Frankrijk werd tussen 1830 en 1848 een toevluchtsoord voor gevluchte of verbannen Italiaanse en Duitse liberalen en nationalisten. Tenslotte kwam het in 1848 voor een derde maal in Parijs tot een uitbarsting en werden opnieuw barricaden opgeworpen.

In het laatste hoofdstuk “De duivel op oorlogspad” volgt Zamoyski de ontwikkelingen van 1847 en 1848. Overal kwam het in Europa tot opstand: in Berlijn, Wenen en in veel Italiaanse steden waaronder Milaan, Venetië en Rome. De laatste twee steden werden zelfs voor korte tijd een republiek. De grootste angst van Metternich was uitgekomen. “Eindelijk is de ziekte dan uitgebroken!” zei hij toen hij vanuit het raam van de kanselarij naar een boze menigte keek. Hals over kop moest hij vluchten, nota bene naar Londen, het bolwerk van het door hem zo verfoeide liberalisme.

Eindelijk is de ziekte
dan uitgebroken!

Metternich op 11 maart 1848

De revolutie van 1848 zou niet leiden tot een totale omwenteling zoals die van 1789. Al gauw kwamen overal in Europa contrarevolutionaire krachten in beweging en in de zomer van 1849 was bijna alles weer bij het oude. De enige monarch die afstand had moeten doen van de kroon was burgerkoning Louis Philippe en Frankrijk was weer een republiek. Maar in 1852 proclameerde Napoleon III het Tweede Keizerrijk . Frankrijk werd reactionair. In Parijs werden brede boulevards aangelegd. Nooit meer barricaden!

Noi CredevamoIk keek vrijdag ook weer eens naar de Italiaanse miniserie Noi Credevamo (2011), een epos over de pijnlijke Italiaanse eenwording in de negentiende eeuw, ter gelegenheid van de 150e verjaardag van het Koninkrijk Italië. Buiten Italië heeft deze film helaas weinig aandacht gekregen. Dat is begrijpelijk want het vraagt enige voorkennis van de Italiaanse geschiedenis. Voor ons zijn Mazzini, Cavour en Garribaldi historische figuren die eerst afgestoft moeten worden, terwijl ze voor de Italiaan nationale helden zijn. De muziek komt veel dichterbij. Het meeslepende Va pensiero uit Nabucco (1842) van Verdi is wereldberoemd. Maar bij het engelachtige, zweverige gevoel dat Va Pensiero oproept, hoort ook een grote pijn en om die te voelen, moet je Italiaan zijn. Deze zingt Va Pensiero met de hand op het hart.

Aardse MachtenTenslotte ben ik weer aan het lezen in Aardse Machten van Michael Burleigh (2005). In het vijfde hoofdstuk (uitverkoren volkeren: politiek messianisme) gaat het over de vaderlandsliefde. In de vijfde paragraaf schrijft Burleigh over Giuseppe Mazzini (1805-1872) de oprichter van La Giovine Italia. Hij noemt hem een martelaar. Zo schrijft de Italiaanse historica Anna Banti ook over Mazzini en Jong Italië: “Mazzini probeert zijn volgelingen te leiden met een kracht die zij al in zich hebben. Het moet gezegd dat zijn aanhangers die stierven voor de zaak, dat deden met zoveel moed en zoveel toewijding dat ze doen denken aan de eerste martelaren van het christendom.”