Categorie archief: film

bureaucratisering van de geest

gekeken naar Die Zeit der vielen Worte (1993)
uit de serie Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend van Edgar Reitz

Heimat 2Het twaalfde deel van Die zweite Heimat, Die Zeit der vielen Worte, vormt een soort tegenhanger van het voorgaande deel Die Zeit des Schweigens. Het verhaal speelt zich af in 1968 en wordt verteld vanuit het perspectief van Stefan, die in Berlijn een film gaat maken van het script dat Reinhard in Venetië geschreven heeft.

Voor de liefhebbers van ostalgie begint het goed, want dit deel begint met de grensovergang naar de DDR. Een beetje in de sfeer van Taxi nach Leipzig, de allereerste aflevering van Tatort uit 1970. Chagrijnige douaniers die West-Duitsers onnodig lang laten wachten en corrupte politieagenten die onterechte bekeuringen uitdelen.

Wanneer Stefan en Olga lang moeten wachten aan de grensovergang Hirschberg merkt de eerste op: “Es ist jedesmal so, als würde mann ins KZ eingeliefert. Die könnten wenigsten mal freundlich “guten Tag” sagen. Aber das ist wohl nicht so im Sozialismus.” Olga antwoordt: “Die sind neidisch auf uns.”

In West-Berlijn komt een deel van de kunstenaarskliek uit München in een villa samen om de film Esther op te nemen. Onmiddellijk barst de geest van 1968 los onder de ultralinkse Helga, Katrin en aanhang. Ze eisen inspraak. “Du solltest dich mal reden hören, Stefan!“, snauwt Katrin naar de regisseur, “Aus deinen Worten spricht das reine bourgeoise Klassenverhalten. Warum sollen ein Beleuchter nicht ein klares Urteil über eine Szene haben, oder?” De belichtingsman stemt daarmee in. Katrin gaat verder: “Die Arbeiter wissen veilleicht mehr vom Leben als wir Kleinbürgerkinder mit Universitätsabschluß. Schließlich sollen ja auch die Arbeiter ins Kino gehen.”

Alles kon nieuw worden. Tegelijk was het een tijd die zichzelf intellectueel schaakmat zette, die zichzelf intellectueel steeds blokkeerde.

Edgar Reitz over Die Zeit der vielen Worte

Inspraak, democratisering en collectief. Dat zijn de toverwoorden van ’68 en het thema van Die Zeit der vielen Worte. We belanden in de stroperige besluitvorming rond de film Esther, waarin de autoriteit van de regisseur (Stefan) im Frage wordt gesteld. Hoezo mag de man van de belichting niet mee beslissen in een scene? In een interview dat Edgar Reitz in 1993 gaf aan Frank Wiering voor de VPRO, zei hij hier het volgende over:

De vraag luidt: Eén regisseur of een collectief? Het was een tijd vol contradicties. Enerzijds het nieuwe, de mogelijkheid om alle gedachten opnieuw te denken. Alle vragen opnieuw te stellen, een stemming dat alles mogelijk was. Alles kon nieuw worden. Tegelijk was het een tijd die zichzelf intellectueel schaakmat zette, die zichzelf intellectueel steeds blokkeerde. Wederzijds. En niemand mocht een grote stap doen zonder dat daar permanent vraagtekens bij werden gezet. Het is eigenlijk uitgelopen op een ‘bureaucratisering van de geest’, zonder dat je wist waarom. Dat is de contradictie. Die tragiek. Grote energie en grote tegenenergie. In dezelfde generatie, in dezelfde hoofden. Dat probeer ik hier uit te beelden. Met deze mensen.
 
Leuk is anders. Het is een wond, voor ons allemaal. We hebben grote verwachtingen moeten begraven, in die tijd. Het ging om de vraag: Wat is een team? Wat is een regisseur? Wat kan de individuele kunstenaar doen, en waar is een team voor nodig? Gezien de thematiek van m’n film was dat een belangrijke vraag. Hoe moest ik alleen de antwoorden van een generatie vinden? Ik wou alle teamleden laten meedenken en meehelpen om het verhaal te vertellen.
 
Bron: heimat123.net
Dat is de contradictie. Die tragiek. Grote energie en grote tegenenergie. In dezelfde generatie, in dezelfde hoofden. Dat probeer ik hier uit te beelden. Met deze mensen.

Edgar Reitz over Die Zeit der vielen Worte

Die Zeit der vielen Worte [ imdb.com ]

totaalkunst

gisterenavond gezien op DVD: Die Zeit des Schweigens (1993)
uit de serie Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend van Edgar Reitz

Heimat 2Het elfde deel van Die zweite Heimat vertelt het verhaal van Rob en speelt zich af in de winter en het voorjaar van 1967/1968. Hermann kent Rob al vanaf 1960. Met Reinhard behoort hij tot de Jungfilmer van de kunstenaarskliek.

Edgar Reitz heeft vermoedelijk veel autobiografisch materiaal in de personages Reinhard en Rob verwerkt. In hun filmwerk zien we originele opnamen terug die Reitz in de jaren zestig maakte. Zo gaat Reinhard in 1965 naar Mexico en introduceert Rob in 1968 een nieuwe standaard in de experimentele film: Varia Vision.

Edgar Reitz maakte in 1960 de korte film Yucatan en werkte in 1964/65 samen met Alexander Kluge aan het filmexperiment Varia Vision, waarbij simultaan op zestien schermen filmbeelden werden geprojecteerd.

Alexander Kluge
Alexander Kluge tijdens de opnamen van Abschied von gestern. Edgar Reitz deed in deze film uit 1966 het camerawerk – Deutsches Filminstitut

“Elke overeenkomst met bestaande personen berust op toeval”
 
Toch zal een personage als Eberhard Zielke ongetwijfeld gebaseerd zijn op een oudere cineast die Reitz en Kluge in de jaren zestig gekend moeten hebben. Zielke komt in Heimat (1984) ook al voor als maker van propagandafilms aan het oostfront.

Ich bin Kameramann geworden, weil ich von Reden
nicht viel gehalten hab

Rob in “Die Zeit des Schweigens”

Net als Rob en Reinhard is ook de hoofdpersoon Hermann een alter ego van Edgar Reitz. Hermann deelt in de idealen van Rob. Beiden zijn op zoek naar totaalkunst. Zoals Rob de grens tussen film en leven opzoekt, zo wil Hermann dat op zijn eigen vakgebied.

Rob: “Jedenfalls lösen wir die Guckkasten-Leinwand auf. Was hat Film mit Theater zu tun? Wir stellen einfach alles in Frage. Keine festen Anfangszeiten mehr, keine Ende, permanente Dauervorstellung. Film – Film – Film!”
 
Hermann: “Der moderne Mensch ist in der Lage, tausend Eindrücke gleichzeitig zu verarbeiten. Herr Konsul, sehen Sie doch mal den Chauffeur an! Auf wie viele Eindrücke muß der Mann gleichzeitig achten. Das ist genauso wie in der modernen Kunst. Unser Leben ist eine Simultandarstellung, nonstop.”

Tegenwoordig is cross over een discipline geworden en geïnstitutionaliseerd. Maar in de jaren zestig was het juist het sterke verlangen om disciplines open te breken, om de grens tussen kunst en leven te laten vervagen.

Hoe hoog de jonge kunstenaars in Die zweite Heimat ook willen vliegen, uiteindelijk lopen ze allen tegen de weerbarstige werkelijkheid aan en worstelen ze met zichzelf in hun relaties. Als de jaren zestig ten einde lopen, is de hemelbestorming voor de meesten uitgelopen in een radicale ontnuchtering. In het laatste deel van Die zweite Heimat dat zich in 1970 afspeelt, staat Hermann, inmiddels bijna dertig, nog steeds voor een dilemma : Kunst oder Leben.

Heimat synopsis [ heimat123.de ] | Die Zeit des Schweigens [ imdb.com ]

weemoed

gisterenavond gezien op DVD: Das Ende der Zukunft (1993)
uit de serie Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend van Edgar Reitz

Heimat 2Elk deel uit het mammoetwerk Die Zweite Heimat is gefilmd vanuit het perspectief van een personage. Das Ende der Zukunft opent met de subtitel Reinhard, 1966. De 33-jarige filmmaker Reinhard kan na een lange reis door Zuid-Amerika zijn draai in München niet meer vinden. Hij voelt zich vreselijk eenzaam en in een vlaag van heimwee naar zijn vroegere lotgenoten zoekt hij de Fuchsbau in Schwabing weer op. Als hij in de Fuchsstrasse aankomt op de plek waar de villa stond, staat hij voor een gapend gat. Reinhard is verbijsterd. De Fuchsbau is verdwenen.

De anderen uit de vroegere kliek worden op de hoogte gebracht van de gesloopte Fuchsbau. Ieder is zijn eigen weg gegaan, maar het einde van de Fuchsbau brengt de groep kunstenaars en idealisten toch nog één keer bij elkaar. Hermann schrijft een requiem dat wordt uitgevoerd met een performance. Reinhard en Rob filmen de happening. De Fuchsbau is het graf van een gemeenschappelijke jeugd, maar het afscheid brengt de kunstenaars niet dichter bij elkaar. Daarvoor is de verwijdering al te groot.

Das Ende der Zukunft gaat over een weemoed rond je dertigste, wanneer je gesetteld bent geraakt en definitief afscheid hebt genomen van je jeugd.

Das Ende der Zukunft gaat over een melancholie rond je dertigste, wanneer je gesetteld bent geraakt en definitief afscheid hebt genomen van je jeugd. Het idealisme vlamt al niet meer zo hoog op en de zwaartekracht van het alledaagse leven is sterker geworden. De ene kunstenaar maakt een noodlanding in een burgerlijk bestaan (Hermann en Clarissa trouwen bijvoorbeeld), een ander wil steeds hoger vliegen (Helga) en radicaliseert, weer een ander vlucht in de alcohol (Alex) en tenslotte is er ook iemand die met het leven niet terecht komt. (Reinhard)

Heimat synopsis [ heimat123.de ] | Das Ende der Zukunft [ imdb.com ]

bitterzoet [ 2 ]

gezien op DVD: Die Hochzeit (1993) en Die ewige Tochter (1993)
uit de serie Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend van Edgar Reitz

Heimat 2Edgar Reitz werkte zes jaar aan het draaiboek van Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend. Hij schiep een eigen wereld in het München van de jaren zestig, een raderwerk van personages en dramatische gebeurtenissen waarin elk detail zijn plek heeft binnen het geheel. Dit gevoel voor precisie heeft hij misschien van zijn vader, die horlogemaker was.

Begin jaren zestig was Reitz samen met Alexander Kluge één van de jonge filmmakers achter het Oberhausener Manifest (1962), een initiatief van DOC 59, een groep jonge cineasten uit München die zich sterk maakten voor de verjonging van de naoorlogse Duitse film onder het motto Abschied von Papas Kino. Net als de jonge honden van de Nouvelle Vague bruisten ze van jeugdig élan, helemaal in de geest van de jaren zestig met zijn performances en ludieke acties. In Die zweite Heimat zien we dit autobiografische element telkens terug in de figuren Stefan, Rob en Reinhard, de drie jonge cineasten die samen met de musici deel uitmaken van de kunstenaarskolonie in Schwabing.

CerphalEdgar Reitz is duidelijk een liefhebber van de Franse film en combineert het registrerende existentialisme van Robert Bresson graag met het levendige en lichtvoetige van Jean Renoir en de visuele grappen van Jacques Tati. Psychologische dieptepeilingen wordt afgewisseld met de burlesque, vaak ondersteund met keutelende blaasmuziek. Personages als Alex, mevrouw Cerphal of Marie-Goot lenen zich uitstekend voor dergelijke momenten omdat ze eerder typetjes zijn dan uitgewerkte karakters. Maar als typetje vallen ze toch niet uit de toon naast de personages met reliëf. Het komische en het dramatische gaan bij Reitz samen. Dat geeft Heimat zijn unieke bitterzoet.

De beeldvondsten zitten vaak verstopt zodat je ze pas opmerkt als je de scène een paar keer bekeken hebt. In Die ewige Tochter krijgt de trieste figuur Juan een extra dimensie doordat we in een aantal scènes ‘s avonds laat op straat telkens zijn schaduw zien. Bij dergelijke opnamen spookt de The Third Man altijd in mijn achterhoofd. Deze film noir uit 1949 heeft het zwart-witbeeld van de langgerekte schaduw over natte straatstenen tot een icoon gemaakt, maar het stijlmiddel dateert uit de Duitse expressionistische film van de jaren twintig en is psychologisch. Door de stille en trieste Juan telkens met zijn schaduw te filmen, wordt hij een schim, de dolende die hij zich voelt.

fragment uit Die ewige Tochter

Een duidelijke Tatièske visuele grap is de scene waarin mevrouw Cerphal haar lippen probeert te stift in de weerspiegeling van de slinger van een staartklok. Mevrouw Cerphal zou trouwens perfect gepast hebben in Les vacances de monsieur Hulot met haar malle dophoedje en mantelpakje.

Hommage aan Joris Ivens
 
In Die Hochzeit is een shot van ongeveer 10 seconden met Clarissa op een kerkhof in Parijs. Ze staat gebogen over het graf van de Nederlandse filmer Joris Ivens. De grafsteen toont het geboorte- en het sterfjaar: “1898-19__ “ De schaduw van een bloem maakt de twee laatste cijfers onleesbaar. In werkelijkheid staat daar 1989, maar dat zou wat vreemd zijn voor een film die speelt in 1964. Het is een magische tijdssprong, waarmee Reitz zijn bewondering wilde uitdrukken voor de cineast die Reitz “een engel” noemde.
Joris Ivens 1898-1989
Het graf van Joris Ivens (1898-1989) in Parijs.
In het boek “Drehort Heimat” pp. 215-216 is een hoofdstuk getiteld “Eine Rose für Joris Ivens”. Hier wordt uit de doeken gedaan waarom Reitz deze filmer zo diep bewondert. Hij vertelt daar “Twee maanden later (na de dood van Ivens in juni 1989) was het filmteam in Parijs en bezochten we zijn graf. Spontaan kwam het idee bij me op om onze vrouwelijke hoofdpersoon een roos te laten leggen op dat graf. We maakten een opname en –op het moment dat de camera omhoog zwenkte van de hand met de roos naar het gezicht van Clarissa- kwam er een windvlaag die haar haar in beweging bracht. Dat roerde ons zo, dat wij besloten het op te nemen in de film”.
 
Bron: heimat123.net

Die Hochzeit [ imdb.com ] | Die ewige Tochter [ imdb.com ] | bitterzoet [ 1 ]

bitterzoet [ 1 ]

gezien op DVD: Heimat 2 – Weihnachtswölfe (1993)

Heimat 2Gisterenavond keek ik weer eens naar Weihnachtswölfe uit Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend. We volgen daarin het studentenleven van Edgar Reitz‘ alter ego Hermann Simon in München. Nadat hij gebroken heeft met zijn familie, verlaat hij Schabach en de Hunsrück met de plechtige belofte nooit meer terug te gaan.

Weihnachtswölfe speelt zich af in december 1963. Heimat is gelaagd genoeg om telkens weer te zien. Wat mij deze keer opviel, is hoe existentialistisch Heimat 2 is. Hoewel Die zweite Heimat – Chronik einer Jugend zich in de jaren zestig afspeelt, ademt het vooral de geest van het naoorlogse existentialisme die we eerder met de late jaren veertig en de jaren vijftig verbinden.

fragment uit Weihnachtswölfe

Vrijheid en eenzaamheid, verlangen en angst, liefde en dood, de grote thema’s van het leven worden tot op de bodem onderzocht. Toch verdwijnt Heimat niet in de diepte. Net als zijn collega Ingmar Bergman springt Reitz in het diepe en en zet ons voor de zwaarte van het bestaan. Maar het tragikomische is bij hem nooit ver weg. Veel situaties zijn even pijnlijk als komisch en er blijft meestal ruimte voor de glimlach (met kiespijn).

Net als zijn collega Ingmar Bergman springt Edgar Reitz in het diepe en zet ons voor de zwaarte van het bestaan. Maar het tragikomische is bij hem nooit ver weg.

In Weihnachtswölfe zien we de jonge kunstenaars en Möchtesein-Künstler worstelen met relaties en hun zoektocht naar liefde. De hunkering naar liefde lijkt onverenigbaar met de hunkering naar vrijheid, zeker bij de “Romeo en Julia” van Heimat: Hermann en Clarissa.

Hoe realistisch en uit het leven gegrepen Heimat ook is, Reitz maakt zeker ook gebruik van overdrijvingen. Alex is bijvoorbeeld een clowneske figuur: “eeuwige student” en dus veel ouder dan zijn studiegenoten, Einzelgänger, altijd pleite, helemaal thuis in Marx en ongewild komisch. Juan is een Chileen die tien talen spreekt en bulkt van talent, maar net als Pierrot zit hij steeds met een trieste glimlach stil voor zich uit te kijken. Renate is even wulps als ongetalenteerd en wil graag bij de groep jonge kunstenaars horen. Helga voelt zich aangetrokken tot extremen, probeert gedichten te schrijven en lijkt geboren voor de Baader-Meinhof Gruppe.

Heimat 2Die zweite Heimat is wat mij betreft een van de meesterwerken van de Duitse film. Ik kocht vorig jaar in Simmern de complete transcriptie van alle dialogen, die gebundeld zijn in een boek van ruim duizend pagina’s.
 
Overigens is het geen vraag of de film nu beter is dan het boek. Edgar Reitz is een “auteurfilmmaker” pur sang. Zijn werk als romancier en als cineast zijn intens met elkaar vervlochten.
 

Vorige week stond er op de website artechock.de een interview met Edgar Reitz onder de kop Am Ort der Sehnsucht kann man nie wirklich ankommen. Wie zijn magnum opus Heimat gezien heeft weet dat Heimat voor Reitz de plaats van verlangen is. Heimat is natuurlijk ook de Hunsrück waar Reitz in 1932 geboren werd. Vorig jaar ontmoetten Michaela en ik Edgar Reitz in zijn geboortehuis in Morbach. Sinds 6 oktober 2013 is hier Café Heimat gevestigd, een bedevaartsoord voor de echte fans.

Weihnachtswölfe [ imdb.com ] | Weihnachtswölfe [ edgar-reitz.com ]

Fritz Lang goes Bollywood

gezien op Arte: Der Tiger von Eschnapur (1959)
Das Indische Grabmal (1959) van Fritz Lang

Der Tiger von EschnapurNa een verblijf van twintig jaar in de Verenigde Staten, keerde Fritz Lang (1890-1976) eind jaren vijftig weer terug naar Europa. Daar zou hij zijn loopbaan afsluiten met Der Tiger von Eschnapur, Das Indische Grabmal en Die 1000 Augen des Dr. Mabuse. Gisteren keek ik op Arte naar het tweeluik uit 1959, naar een scenario dat Lang in 1921 al eens verfilmd had. Net als Cecil B. DeMillle haalde hij eind jaren vijftig oud werk van de plank om het nog eens over te doen in Technicolor.

Der Tiger von Eschnapur en Das Indische Grabmal zijn een zak vol oogsnoep. Het flinterdunne verhaal dient als kapstok waar exotische scènes met tijgers, olifanten, danseressen, fakirs, slangenbezweerders en maharadja’s aan opgehangen worden. Het tweeluik is een avonturenfilm in de traditie van Thief of Bagdad, dus dat betekent een kraam vol oriëntalisme, waarbij westerse hoofdrolspelers met schoensmeer in hun gezicht de rol van oosterling spelen.

Na de films van Indiana Jones in ons geheugen komen deze twee avonturenfilms van Fritz Lang statisch over. Er zitten ook al geen spektakelscènes in, zoals de wagenrennen in Ben Hur (ook uit 1959). Maar de dans van de bijna naakte tempeldanseres (Debra Paget) moet voor de gemiddelde man uit 1959 ook heel spannend geweest zijn.

Der Tiger von Eschnapur
de tempeldanseres (Debra Paget)
Een Duitse ingenieur die naar Eschnapur is afgereisd om het paleis van maharadja Chandra te moderniseren, wordt verliefd op tempeldanseres Seetha, op wie Chandra eveneens een oogje heeft. Tweede remake van de gelijknamige films uit 1921 en 1938 waarvoor Lang en zijn (latere) echtgenote Thea von Harbou het scenario schreven. Lang probeerde het na een verblijf in Hollywood weer eens in Duitsland maar echt gelukkig werd hij er niet van. De drie films die hij er maakte (waaronder het tweeluik Der Tiger von Eschnapur en Das Indische Grabmal) brachten niet de ‘financiële doorbraak’ waarop hij hoopte en artistiek werd het naar zijn oordeel ook al geen succes.
 
Bron: cinema.nl

Der Tiger von Eschnapur [ imdb.com ] | Der Tiger von Eschnapur [ de.wikipedia.org ]

a farewell to Mad Men

zondagavond wordt in Amerika de allerlaatste episode van Mad Men uitgezonden

Mad MenGelukkig blijven er voor mij nog veertien nieuwe afleveringen over, maar voor de Amerikaanse fans is na zondag de koek toch echt op: de allerlaatste episode van Mad Men. Zou de nazorg goed geregeld zijn? Ik herinner me nog dat de aller-aller-echtwaar!-allerlaatste aflevering van Pippi Langkous op televisie zou worden uitgezonden. Dat was in 1972. Ik vroeg mij toen ernstig af of ik het aan zou kunnen, een leven zonder Pippi. Ik keek zo beteuterd als Tommy en Anika samen. Voor mijzelf besloot ik dat het het beste zou zijn dat het televisietoestel na het einde van Pippi als troost een afscheidsboekje zou uitspuwen. Dat gebeurde niet. Gelukkig viel er mee te leven dat Pippi nooit meer iets nieuws zou beleven.

Seizoen 7 zal niet meer afsluiten met een cliffhanger. Gaat het mannetje van Mad Men nu definitief vallen?

Ik verheug me al op de DVD-box van het laatste seizoen van Mad Men. Aan het einde van het zesde seizoen was het 1969 en ging het slecht met Don Draper. Met het aanbreken van de jaren zeventig lijkt er voor hem een catharsis aan te komen. Seizoen 7 zal niet meer afsluiten met een cliffhanger. Gaat het mannetje van Mad Men nu definitief vallen?

Mad Men Season 7 [ en.wikipedia.org ]