Categorie archief: religie

bangmakerij

gisteren bereikte ons door de brievenbus
het Evangelie volgens DE KEUZE van Jack T.Chick

Kun je via de angst tot de liefde komen? Die vraag stelde ik mij toen ik het evangelisatieboekje DE KEUZE doorlas, verspreid in mijn woonplaats door baptistengemeente “Het Fundament” uit Velp. De boodschap komt via een beeldverhaal van de Amerikaanse tekenaar Jack T.Chick.

de keuze
DE KEUZE van Jack T.Chick
“Dit is echt BEANGSTIGEND nieuws.
Het maakt me ECHT bang.”
En zo is DE KEUZE ook bedoeld.

the choiceHet boekje is een cliché van evangelisatie onder het dreigement van hel en verdoemenis. Qua vorm is het slecht getekend en qua inhoud eendimensionaal. Het verkondigt het Evangelie, dat per definitie een goede boodschap is, via de angst. Het personage in DE KEUZE roept op een gegeven moment verschrikt uit: “Dit is echt BEANGSTIGEND nieuws. Het maakt me ECHT bang.” En zo is DE KEUZE ook bedoeld.

Evangelisatie die de angst voor de duivel, de hel en de verdoemenis gebruikt om je onder druk te zetten, is helemaal vergeten dat God Liefde is en dat de Liefde nooit zal dwingen. Gisteren zullen veel van mijn plaatsgenoten die het boekje vluchtig doorgebladerd hebben weer bevestigd zijn in hun gelijk dat het christelijk geloof eng, naar en bekrompen is. DE KEUZE bewijst het christelijk geloof geen dienst, maar is juist antireclame. God beroert het hart zacht en teder en zet nooit ruw het mes op onze keel.

the choice [ chick.com ]

fight or flight

vanmorgen gezien op NPO2 bij De Nieuwe Wereld:
Colet van der Ven in gesprek met Marilynne Robinson

Het antwoord van Marilynne Robinson op de vraag wat er nu zo moeilijk is aan het christendom: het christendom! Ze legt uit wat ze daarmee bedoelt: “liefde voor de vijand.” Dat druist helemaal in tegen de menselijke natuur en maakt het juist zo moeilijk om Christus te volgen naar het Kruis. Zeker in onze tijd met zijn angstaanjagende terrorisme.

Marilynne Robinson
Marilynne Robinson in De Nieuwe Wereld

Biologen zien de mens als een dier dat bij bedreiging de Fight or flight response vertoont: vechten of vluchten. Voor Marilynne Robinson is de mens geschapen naar Gods beeld en gelijkenis. Dat betekent o.a. dat de mens, anders dan het dier, zijn instinct kan overstijgen met (zelf)reflectie. Het doel van terroristen is om regeringsleiders te verleiden tot angstpolitiek. Een oorlogsverklaring, zoals die van Bush of Hollande, is precies wat terroristen willen. Het is beter om eerst na te denken. Maar kan een regeringsleider zich dat überhaupt veroorloven wanneer het volk huilt en naar genoegdoening verlangt?

Voor Marilynne Robinson is de mens geschapen naar God’s beeld en gelijkenis. Dat betekent dat de mens, anders dan het dier, zijn instincten kan overstijgen met (zelf)reflectie.

Robinson heeft grote bewondering voor Obama en deelt zijn zorg over Europa, dat volgens hem lang niet genoeg doet voor zijn eigen veiligheid. Als de VS dat wél doen, krijgen ze vooral vanuit Europa de kritiek dat ze optreden als arrogante grootmacht of “de politie van de wereld”. Maar Amerikanen trekken zich over het algemeen weinig van die kritiek aan. Het gebrek aan daadkracht in Europa grenst voor hen aan lafheid. Fight or flight?

Marilynne Robinson is pessimistisch over beschavingen. Ze hebben altijd geweld uitgeoefend en zijn daardoor uitvergrotingen van de instinctieve menselijke natuur. Het gaat altijd weer over het vergroten van macht en de angst om deze macht te verliezen. Het christelijk geloof zet alles op z’n kop omdat de angst verruild wordt met de liefde voor de vijand. Maar welk mens is daartoe in staat? Zonder Gods hulp is het onmogelijk.

Marilynne Robinson (1943) is een van Amerika’s meest vooraanstaande schrijvers. Haar debuut Een huishouden was in 1981 meteen een groot succes en haar tweede roman Gilead werd onderscheiden met de Pulitzerprijs en de National Book Critics Circle Award. Gilead vormt samen met Thuis en Lila een belangrijke trilogie in de Amerikaanse literatuur. Robinson is met haar literatuur en essays zeer invloedrijk. Haar beroemdste fan is president Obama; hij citeert Robinson in zijn toespraken en prijst haar om haar werk. Robinson is een christelijke schrijver in de Amerikaanse traditie: religie, normen en waarden zoals vergiffenis en compassie spelen een grote rol in haar boeken. Christendom noemt ze tegennatuurlijk: ‘van je vijanden houden is niet echt makkelijk’. Colet van der Ven spreekt met de gelauwerde en geprezen Robinson over Obama, die zij de beste president sinds Jefferson noemt, het gevaar van angstpolitiek en het belang van verbeelding.
 
Bron: eo.nl

Marilynne Robinson en Obama in gesprek [ nybooks.com ]
A conversation with Marilynne Robinson [ thenation.com ]

grensoverschrijdingen

kunnen we ontsnappen aan de romantische orde?

Als we de Nederlandse filosoof Maarten Doorman mogen geloven dan valt er niet te ontsnappen aan de romantische orde. In de 21e eeuw worden wij nog altijd bepaald door de romantiek, een fenomeen dat tussen 1790 en 1820 in heel Europa en met name in Duitsland als een soort epidemie om zich heen greep. Het zou onze cultuur voorgoed veranderen. En niet meer loslaten.

Romantiek. Een Duitse AffaireMaarten Doorman bedoelt met de romantische orde ongeveer hetzelfde als Rüdiger Safranski met het romantische. Laatstgenoemde houdt zijn betoog in Romantiek. Een Duitse affaire in twee delen: de romantiek en het romantische. In het eerste deel behandelt hij de historische romantiek die hij situeert tussen 1770 en 1830 , in Duitsland ook wel Goethezeit genoemd. En in het tweede deel gaat het over de verwerking en terugkeer van de Romantiek bij Wagner en Nietzsche tot aan de Frankfurter Schule in de jaren zestig van de twintigste eeuw.

Sinds de proto-romantiek, beter bekend als de Sturm und Drang, de grensoverschrijding naar voren heeft geschoven als dé menselijke drijfveer par exellence, wie van ons kan er nog ontkomen aan deze innerlijke aandrang? De beste definitie van romantiek, vinden we volgens expert Rüdiger Safranski in een citaat van Novalis: “Doordat ik het banale een verheven betekenis, het gewone een geheimzinnig aanzien, het bekende de waardigheid van het onbekende, het eindige de schijn van oneindigheid geef, romantiseer ik het.” Voilá, een heel kwartet grensoverschrijdingen.

Doordat ik het banale een verheven betekenis, het gewone een geheimzinnig aanzien, het bekende de waardigheid van het onbekende, het eindige de schijn van oneindigheid geef, romantiseer ik het.

Novalis

Als we net als Novalis de grensoverschrijding als het ware kenmerk van het romantiseren beschouwen, dan moeten we Maarten Doorman haast wel gelijk geven: aan de romantische orde valt niet te ontsnappen. Zelfs de meest anti-romantische stromingen binnen de kunst van de twintigste eeuw, zoals Dada en Pop art gehoorzamen in hun verzet tegen romantiek juist aan de romantische orde. Want ook hier vinden we grensoverschrijding.

Toch zien we Marcel Duchamp en Andy Warhol niet als romantische kunstenaars, maar eerder als rebellen. We moeten natuurlijk niet vergeten dat de romantici in hun tijd ook vaak als rebellen werden gezien. Als we naar de romantische orde kijken, dan zouden we het historische weg moeten denken en puur kijken naar de a-historische levenshouding die telkens grenzen opzoekt en opnieuw definieert.

De vraag blijft: kunnen we ontsnappen aan de romantische orde? Ik denk het wel. Er zijn volgens mij minstens drie dingen voor nodig: 1. Het aanvaarden van onze beperkingen. 2. Het teruggeven van de grensoverschrijding aan de religie en 3. De kunstenaar weer zijn oorspronkelijke plaats geven, namelijk die van ambachtsman.

nachtgedachten

The Complaint or Night Thoughts (1743) van Edward Young

Nog twaalf keer scheuren en Filosofie Scheurkalender is afgescheurd. Maar er ligt alweer een nieuwe klaar. Vandaag een citaat van de Engelse dichter en dominee Edward Young (1683-1765). De Deense filosoof Kierkegaard gebruikte het honderd jaar later als motto voor zijn filosofisch debuut Enten/Eller (1843): Are passions, then, the Pagans of the soul? / Reason alone baptized? alone ordain’d / To touch things sacred?.

Are passions, then, the Pagans of the soul? / Reason alone baptized? alone ordain’d /
To touch things sacred?

Edward Young, The Christian Triumph

Het citaat komt uit The Christian Triumph, het vierde deel van het lange gedicht The Complaint or Night Thoughts dat uit negen delen bestaat en in 1743 voor het eerst gepubliceerd werd. Het gedicht werd in heel Europa beroemd en had vooral veel invloed op de romantici, die zich afkeerden van het koele verstand en zich overgaven aan de stroomversnellingen van het gevoel. In 1797 verscheen een uitgave die geïllustreerd was door William Blake.

The Complaint
eerste uitgave van The Complaint
or Night Thoughts
(1743)

The Complaint or Night Thoughts
 
1. Life, Death, and Immortality (opgedragen aan Arthur Onslow);
2. Time, Death, Friendship (opgedragen aan Spencer Compton);
3. Narcissa (dedicated to Margaret Bentinck);
4. The Christian Triumph (opgedragen aan Philip Yorke)
5. The Relapse (opgedragen aan George Lee)
6. Glories and Riches (eerste deel van The Infidel Reclaim’d)
7. The Nature, Proof, and Importance of Immortality (tweede deel)
8. Virtue’s Apology of The Man of the World Answered
9. The Consolation (opgedragen aan Thomas Pelham-Holles)

Blake
illustratie van William Blake (1797) bij “Night the First” [ credits: blakearchive.org ]
During the century after its publication in 1742, Night Thoughts was one of the most popular, widely read and influential poems in the English language. However, there have been no editions of the poem since the middle of the nineteenth century. This edition contains a critical introduction setting the poem in the context of the eighteenth-century sublime. There is a commentary which explains historical and linguistic obscurities, and a history of the poem’s publication. The text is based on the first editions of the separate ‘Nights’, and the old spelling has been retained. The editions are collated here, and all substantive variants recorded. Dr Cornford’s critical introduction discusses the conception of the poet’s role; Young‘s attitude to the ‘imagination’ in the context of contemporary epistemology; eighteenth-century attitudes to death and immortality as expressed in sermons and devotional literature; and the critical reception of the poem in Britain and Europe. This discussion seeks to explain why a poem of Christian consolation, orthodox and ancient in its theology, became a seminal work in a secular cult of sepulchral melancholoy.
 
Bron: cambridge.org

in Cuypers’ kathedraal

gisteren was ik in de Voorhal van het Rijksmuseum

Terwijl het miljoenenpubliek zich voor de Nachtwacht ophoudt, is de tegenoverliggende Voorhal van het Rijksmuseum nagenoeg leeg. Bezoekers die via de trappen naar boven komen, lopen meestal direct door naar de Eregalerij of zijn op zoek naar de toiletten. In de vorige eeuw was de voorhal gevuld met een infobalie en een museumshop, maar nu is het een doorgangsruimte geworden. Maar een lege ruimte is het allerminst, want de voorhal is de meest gedecoreerde ruimte van “de kathedraal van Cuypers”.

In het progressieve Nederland van de jaren zestig en zeventig stond behoudzucht onder de verdenking van conservatisme. Omdat Cuypers als een katholieke aartsconservatief beschouwd werd, was het dus “weg met Cuypers”. De fresco’s van zijn kathedraal waren al aan het begin van de twintigste eeuw verdwenen onder het witte pleisterwerk van de moderniteit. Opgeruimd staat netjes. De grondgedachte van iedere beeldenstorm.

Georg Sturm
Bisschop Bernulphus, bevorderaar van de kunsten
wandschildering van Georg Sturm

Toen men aan het begin van de eenentwintigste eeuw koos voor het principe “verder met Cuypers” was dat veel meer dan een stap in een verbouwingsplan. Het had ook een ideologische dimensie. Verder met Cuypers is overigens een misleidende doelstelling, want eigenlijk betekent het gewoon “terug naar Cuypers”. En dat betekent ook terug naar de geest van het reveil, dat na 1850 het katholicisme in ons land weer op de kaart moest zetten, ook boven de grote rivieren. Cuypers kreeg zelfs voet aan de grond in Amsterdam. De documentaireserie De IJzeren Eeuw besteedde hier in mei dit jaar aandacht aan.

Georg Sturm
Karel de Grote en Einhart
wandschildering van Georg Sturm

De voorhal van het Rijksmuseum zoals Cuypers deze bedoeld heeft, kunnen we nu zien als een monument van negentiende eeuwse propaganda voor het universele, katholieke geloof. In een negental grote wandschilderingen van de uit Oostenrijk afkomstige Georg Sturm (1855-1923) zien we een canon van de vaderlandse geschiedenis. Dat is een serie sleutelmomenten, voorgesteld als vensters op historische gebeurtenissen. Deze zouden bepalend zijn voor onze nationale identiteit.

Georg Sturm
Willibrord predikt het Christendom aan de Friezen
wandschildering van Georg Sturm

Het is een goede keuze geweest dat de verbouwing “verder” met Cuypers is gegaan. Er is een monument van het nationalisme blootgelegd waarvan we kunnen leren, zeker in een tijd waarin we worstelen met onze identiteit. De canon van Nederland is opengebroken door gevolgen van vrouwenemancipatie, globalisering en massamigratie. Nederland is een multiculturele samenleving geworden. Trots zijn op het nationale verleden is glad ijs geworden. Deze trots zou gevaarlijk dicht in de buurt komen van het gevreesde superioriteitsgevoel.

In “de kathedraal van Cuypers” worden we geconfronteerd met “grote” witte(!) mannen(!) als Claudius Civilus, Willibrord, bisschop Bernulphus, Willem de Goede en Jan van Schaffelaar. Figuren waar onze voorouders in 1885 met algemeen ontzag naar keken, terwijl de consensus zich nu omgekeerd heeft. Vinden we het tegenwoordig juist niet belachelijk om ons te identificeren met dergelijke figuren? Ze zijn zo man, zo blank en zo vroom.

Georg Sturm
detail van Willibrord
Er is een monument van het nationalisme blootgelegd waarvan we kunnen leren, zeker in een tijd waarin we worstelen met onze identiteit.

de wandschilderingen van Georg Sturm in de voorhal

  • Bisschop Bernulphus, bevorderaar van de kunsten, 1027-1054
  • Nederlandse beoefenaars van kunstnijverheid
  • Willem de Goede veroordeelt de baljuw van Kennemerland
  • Jan van Schaffelaar werpt zich van den toren te Barneveld
  • Willibrord predikt het Christendom aan de Friezen
  • Claudius Civilus predikt den opstand tegen de Romeinen
  • Uitvinding van den slinger door Christiaan Huygens
  • Karel de Grote en Einhart
  • Hugo de Groot, zijn geleerde werken schrijvende
In de aanloop naar de heropening van het Rijksmuseum in 2013 na ruim tien jaar van reconstructie en renovatie zijn alle decoraties van Sturm door de Stichting Restauratie Atelier Limburg gerestaureerd en hebben wanddoeken die begin 20e eeuw waren verwijderd, hun plaats in de belangrijkste zalen in de hoofdas van het museum, zoals de Voorhal, de Eregalerij, de Rembrandtzaal en de twee trappenhuizen, weer teruggekregen. Het werk van Sturm in het Rijksmuseum geeft als onderdeel van het Gesamtkunstwerk dat Cuypers voor ogen stond, in schitterende kleuren een beeld van de geschiedenis van Nederland.
 
Bron: nl.wikipedia.org

Het beschilderde interieur van Cuypers in het Rijksmuseum [ sral.nl ]

ver(d/w)rongen werkelijkheid

zaterdagavond gezien op NPO2: Nieuwsuur in Noord-Korea
vanavond het tweede en laatste deel op NPO2 in Nieuwsuur

Met stijgende verbazing heb ik gisterenavond naar de reportage Nieuwsuur in Noord-Korea van Marieke de Vries en Ellen Brans zitten kijken. Toezichthouders hebben de schaduwzijden van hun “voorbeeldige land” angstvallig buiten beeld gehouden. Zien we dan wel wat van het echte Noord-Korea? Soms zien we aan een rand van het beeld hoe de verdrongen werkelijkheid eruit ziet. En bij de meeste propagandabeelden van zwemparadijzen, kinderoptredens en de flanerende elite op de boulevards langs de Taedong, kunnen we alleen maar vermoeden hoe de achterkant eruitziet: strafkampen, schrijnende armoede, angst.

Nieuwsuur in Noord-Korea
Uniek tweeluik op 3 & 4 oktober 2015, NPO2

Communisme heet atheïstisch te zijn, maar omdat in Noord-Korea Kim Jong-un een goddelijke status heeft, is het communisme hier een religie rond “de Briljante Kameraad”. Verafgoding van leiders is zo oud als de wereld: maak duidelijk dat de leider een goddelijke status heeft, bouw daar een cultus omheen en doe af en toe iets leuks voor het volk. Laat vooral ook zien dat er niet met je te spotten valt. De farao’s, de romeinse keizers, sommige pausen, Mohammed, Lodewijk XIV en Stalin gingen de Grote Leider voor.

Maak duidelijk dat de leider een goddelijke status heeft, bouw daar een cultus omheen en doe af en toe iets leuks voor het volk. Laat vooral ook zien dat er niet met je te spotten valt.

Als in de reportage een vierjarig jongetje gevraagd wordt hoe zijn vader heet, antwoordt hij vastberaden en blij: “Mijn vader is de Grote Leider Kim Jong-un.” En op de vraag wie zijn moeder is: “Mijn moeder is de boezem van de Partij!” In Noord-Korea is de staat een kerk geworden. Christenen worden gezien als landverraders en worden daarom vervolgd. Hopelijk laat tweede deel van de reportage iets over het christendom in Noord-Korea zien.

Er zijn vier showkerken in de hoofdstad Pyongyang. Om toeristen te overtuigen dat er wel degelijk godsdienstvrijheid in het land zou zijn. Er zijn twee protestantse kerken, één katholieke kerk en één orthodoxe kerk in Pyongyang. Noord-Koreaanse kerkgangers worden door de staat geselecteerd.
 
Wie betrapt wordt bij het beoefenen van religieuze activiteiten of in het bezit van religieuze materialen, wordt gestraft. De straffen variëren: sommigen worden opgesloten in de strafkampen of gemarteld tot ze dood zijn, anderen worden publiekelijk geëxecuteerd.
 
Het is bekend dat christenen het ergst gemarteld worden in de strafkampen. Ze mogen niet naar de hemel kijken en worden voortdurend uitgescholden en geslagen. Ze worden bestempeld als krankzinnig. Alleen door een wonder kan een christen levend uit een strafkamp komen. Als ze ontsnappen aan openbare executie, bezwijken ze uiteindelijk aan verhongering, uitputting door harde arbeid en/of blootstelling aan ziektes, slechte hygiëne, gebrek aan medische zorg en door gebrek aan goede kleding.
 
Bron: opendoors.nl

Wat is er aan de hand in Noord-Korea? [ opendoors.nl ]

Goethe en de islam [ 3 ]

Was Goethe a muslim? (1995) door Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit
gedichten uit West-östlicher Divan (1819)

[vervolg van deel 1 en deel 2]
Twintig jaar geleden verscheen onder de titel Was Goethe a Muslim? een artikel van de soefi Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit. In datzelfde jaar werd Goethe door de plaatselijke moslimgemeenschap van Weimar aangenomen als moslim. Wat is hier precies aan de hand?

West-östlicher Divan
de kop van het Buch Suleika in een uitgave uit 1882

Toen de West-östlicher Divan in 1819 gepubliceerd werd, ontbrak er een gedicht dat later wel in deze bundel werd opgenomen. Het is een gedicht uit het Buch Suleika met de titel Süßes Kind, die Perlenreihen. Goethe schreef dit gedicht, zoals veel andere gedichten in deze bundel, voor Marianne von Willemer op wie hij verliefd geworden was. Hij spreekt haar aan op het kruisje dat zij om haar hals droeg. Goethe was geen liefhebber van het kruis. Hij vond het een martelinstrument en niet esthetisch. Begrijpelijk, maar het teken van het kruis is ook niet bedoeld als kunstwerk dat we mooi moeten vinden maar is een levenschenkend symbool. Dat laatste was het voor Goethe in ieder geval niet. Hij vond het kruis gewoon niet mooi en moest er daarom niets van hebben. Dat blijkt duidelijk uit het gedicht Süßes Kind, die Perlenreihen. Hieronder een fragment. Let op de laatste regel:

Jesus fühlte rein und dachte
Nur den Einen Gott im stillen;
Wer ihn selbst zum Gotte machte
Kränkte seinen heil’gen Willen.
 
Und so muss das Rechte scheinen,
Was auch Mahomet gelungen;
Nur durch den Begriff des Einen
Hat er alle Welt bezwungen.
 
(…)
 
Isis’ Horn, Anubis’ Rachen
Boten sie dem Judenstolze,
Mir willst du zum Gotte machen
Solch ein Jammerbild am Holze!

Sulpiz BoisseréeToen zijn katholieke vriend Sulpiz Boisserée (1783-1854) het gedicht las, ontraadde hij Goethe het te publiceren. Misschien was hij geschokt door het godslasterlijke. Maar misschien was het eerder praktisch en wilde hij voorkomen dat Goethe met dit gedicht in de problemen zou komen. Het jaar waarin de West-östlicher Divan gepubliceerd werd, was ook het jaar van de Besluiten van Karlsbad. Voortaan werden Duitse kunstenaars in de gaten gehouden. Als er iets in hun werk was dat de nationalisten in de kaart zou spelen, dan werd dat geschrapt en soms werd het hele werk verboden. De Restauratie herstelde niet alleen het koningschap maar ook het katholicisme. Iemand die het christelijk geloof aanviel, stond gelijk onder de verdenking dat hij ook tegen het koningschap was. Dit zou wel eens de werkelijke reden geweest kunnen zijn waarom Goethe het gedicht Süßes Kind, die Perlenreihen in de uitgave van 1819 niet liet opnemen.

Later werd het blasfemische gedicht van Goethe wél in de Divan opgenomen. Volgens Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit toont vooral dit gedicht aan dat Goethe zich van het christendom had afgekeerd en zich had toegewend tot de islam. Een ander gedicht dat zou aantonen dat Goethe into islam was, komt uit Hikmet Nameh, het boek der spreuken:

Närrisch, daß jeder in seinem Falle
Seine besondere Meinung preist!
Wenn Islam Gott ergeben heißt,
In Islam leben und sterben wir alle.

Islam betekende voor Goethe overgave aan het grote wezen dat zich overal in de natuur manifesteert, maar zich verbergt en nooit in één bepaalde godsdienst ten volle openbaart. Zijn standpunt was dus helemaal in strijd met de islam, die juist leert dat de Koran de hoogste openbaring die God de mens gegeven heeft en dat Mohammed de grootste profeet is. Goethe verzette zich daar juist tegen, zoals hij zich ook verzette tegen de waarheidsclaim van het christendom. De wijze waarop hij religie beleefde, lijkt veel op de wijze waarop de nieuwetijdse spiritualiteit (New Age) religie beleeft: dogma’s worden beschouwd als de vijand van de persoonlijke ervaring. Het draait dus om de menselijke ervaring en niet om één specifieke goddelijke openbaring.

West-östlicher Divan 1819
titelblad van de eerste uitgave van de West-östlicher Divan uit 1819 in het arabisch
Het artikel dat Al-Murabit op eigen titel geschreven heeft, is dus de individuele actie van een vrijzinnige moslim die Goethe’s enthousiasme voor de Perzische poëzie in combinatie met zijn dichterlijke vrijheden interpreteert als een knieval voor de islam.

Dat iemand als Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit een stuk schrijft waarin hij Goethe een moslim noemt, is voor mij wel te verklaren. Al-Murabit is namelijk een soefi. Het soefisme is een mystieke beweging binnen de islam die veel opener staat voor de persoonlijke ervaring dan de soenna, de traditionele islam. Het soefisme kent dezelfde houding die Goethe had en die we ook in New Age aantreffen: de nadruk wordt meer gelegd op het goddelijke dan op de Godheid die transcendent moet blijven. Als Al-Murabit de Duitse titaan als moslim adopteert, is dit dus de individuele actie van een vrijzinnige moslim die Goethe’s enthousiasme voor de Perzische poëzie in combinatie met zijn dichterlijke vrijheden interpreteert als een knieval voor de islam.

Was Goethe a muslim?