Categorie archief: religie

kerk of kermis?

de rococo van de basiliek van Ottobeuren (1757-1766)

Mijn eerste confrontatie met de basiliek van Ottobeuren was in 1986. In 2010 keerde ik nog eenmaal terug. Ottobeuren geldt als een hoogtepunt van kerkelijke rococo in Zuid-Duitsland. Het is een stijl waar we gemakkelijk de neus voor ophalen: teveel krullen en teveel roze billen. Toch probeer ik het rococo al een paar jaar serieus te nemen. Wat is er precies gebeurd halverwege de achttiende eeuw? Waarom veranderden kerkinterieurs in een kermis? De barok kon er ook wat van, maar tijdens het rococo werd het toch een beetje beschamend. Engeltjes leken rechtstreeks uit het boudoir van Madame de Pompadour de kerk binnen gevlogen. En de bisschop had het allemaal goed gevonden!

Ottobeuren
middenschip van de basiliek van Ottobeuren
Wat is er precies gebeurd halverwege de achttiende eeuw? Waarom veranderden kerkinterieurs in een kermis?

Het is meestal bevrijdend om vooroordelen even tussen haakjes te plaatsen. Als ik dat doe met mijn vooroordelen over rococo (“behaagziek”, “vals”, “sentimenteel”) dan gaat er een wereld voor mij open. Het verschilt niet eens zoveel van de glamour uit Hollywood of de eye candy in de glossies. Vergeet even dat het kitsch zou zijn en laat je bedwelmen zoals de gelovigen in de achttiende eeuw. De hemel lijkt open te breken. En zo was het letterlijk ook geschilderd.

Ottobeuren
Ottobeuren detail

Een vondst van het rococo is het zogenaamde “Bild Insel”, het fresco dat omgeven door schuimend rocaille drijft op een roomblanke ondergrond. De fresco’s zijn geschilderd in de kleuren van een Italiaanse ijssalon: pistache, frambozen en meer zoets. Het is echt een lekkernij voor het oog. De rocaille stuwt zich als een branding van slagroom om de stichtelijke taferelen. Het huisje van knibbel, knabbel knuisje. Maar dan binnenstebuiten gekeerd.

Ottobeuren
Ottobeuren detail

In het rococo van de achttiende eeuw werd het Evangelie niet alleen verkondigd als een blijde boodschap maar ook als een lekkere boodschap. De gelovige moest verleid worden. Dat was niet nieuw want in de barok bestond dat ook. Je zou zelfs de hele barok kunnen zien als de visuele propaganda die tijdens de contrareformatie door de kerk van Rome werd ingezet om de protestanten weer terug te winnen voor de moederkerk. Daarbij lag de nadruk op het individuele en vooral op de emotie. Ten hemel gerichte blikken van martelaars in extase. “Het katholicisme. De eerste. De beste. En dat proef je!”

Ottobeuren
Ottobeuren detail
In het rococo van de achttiende eeuw werd het Evangelie niet alleen verkondigd als een blijde boodschap maar ook als een lekkere boodschap.

Het rococo volgde in de jaren dertig de barok op. Europa was enigszins tot rust gekomen en de grote godsdienstoorlogen lagen achter de rug. Er was een nieuwe geest van waaien, de geest van de Verlichting. De sombere, donkere tonen van het barok maakten plaats voor lichte en heldere kleuren. Kerkelijke en wereldse kunst gingen nog meer door elkaar lopen. Anders gezegd: de wereldse kunst drong nog verder de kerk binnen.

En zo kon het gebeuren dat kerken, die oorspronkelijk plaatsen van gebed waren geweest, eruit gingen zien als de ultieme plaats van vermaak: de kermis annex bordeel.

de bekering van een dadaïst

Heilung durch Heil. Hugo Ball und die religiöse Konversion
lezing van Rüdiger Safranski donderdag 23 juni j.l. in Zürich

Hugo BallTijdens de manfestatie Dada, ich und über(m)ich – Das fragmentierte Selbst und seine Sehnsuch nach Ganzheit in Zürich was Rüdiger Safranski de laatste spreker. Ik was er graag bij geweest. Hugo Ball is samen met Joris Karl Huysmans een van de kunstenaars uit de vroege twintigste eeuw wiens levensloop mij bijzonder aanspreekt. Net als Augustinus gaven beiden zich in hun jeugd over aan uitspattingen en leefden decadent of dadaïstisch. Uiteindelijk kwamen ze door een creatieve Umwertung aller Werte uit bij de waarheidsschat van de Kerk. Waar de meeste intellectuelen niet in slagen, namelijk de overgave aan de persoonlijke God, kwamen zij tot geloof. De leap of faith is het duidelijkst bij personen die zich eerst ten volle hebben gegeven aan decadentie (Huysmans) of nihilisme (Ball). William Blake schreef “The road of excess leads to the palace of wisdom.” In de uitspattingen en dwalingen blijkt een oprecht verlangen naar waarheid en wijsheid aanwezig.

Aus psychologischer Sicht ist Dada der Versuch, dem “vernünftigen Wahnsinn” der Moderne Widerstand zu leisten, um zu einer umfassenderen und humaneren Identität zu gelangen.
Im Verlust der «psychischen Einheit» sieht Hugo Ball das zentrale Problem des modernen Menschen, das im Künstler auf exemplarische Weise sichtbar wird. Er ist Symptomträger seiner Epoche, weil er ein fragmentiertes Selbst vor Augen führt, das der Heilung durch Bewusstwerdung und Integration bedarf. Aus psychologischer Sicht ist Dada der Versuch, dem «vernünftigen Wahnsinn» (Hans Arp) der Moderne Widerstand zu leisten, um zu einer umfassenderen und humaneren Identität zu gelangen.
 
Bron: collegium.ethz.ch

Hugo BallByzantinisches Christentum: Drei Heiligenleben – door Hugo Ball
Seinem literarischen Nein von 1916 (‘Dada’) und der politischen Generalabrechnung von 1919 (‘Kritik der deutschen Intellektuellen’) ließ Hugo Ball 1923 mit seinem Buch ‘Byzantinisches Christentum’ eine religionsgeschichtlich argumentierende Neubestimmung der eigenen Position folgen. Dieses eigentümlich sperrige Werk wurde von christlichen Theologen weithin mit Kopfschütteln und Unverständnis aufgenommen und trug selbst für wohlmeinende Freunde Züge des Skandalösen. Auch die literatur- wissenschaftliche Forschung sollte sich später diesem Text verweigern. Der von Ball - auf Anregung Hermann Hesses – gewählte Untertitel, der das Buch der gängigen katholischen Hagiographie zuzuordnen scheint, tat ein Übriges, um das Werk weitgehend in Vergessenheit geraten zu lassen.
 
Bron: amazon.de

Von Dada zur Catholica [ literaturkritik.de ] | dada100zuerich2016.ch

onverdraagzame Verlichting

vandaag 222 jaar geleden: La fête de l’Être suprême
op 20 prairial an II (8 juni 1794)

De opvatting dat het afschaffen van religie tot een vreedzame en dus betere wereld zou leiden, is de laatste jaren weer in opmars. De afschuw over het islamitische terrorisme wordt doorgetrokken naar religie in het algemeen. Godsdiensten zouden aanzetten tot onbegrip, haat en tenslotte tot geweld. Tegenstanders van religie hoeven maar naar de kruistochten of de godsdienstoorlogen van de zestiende en zeventiende eeuw te wijzen om hun gelijk te halen. In de achttiende eeuw zou de Verlichting de gemoederen tot bedaren brengen. Het verstand zou het ideale tegengif zijn tegen geloof.

La fête de l'Être suprême
La fête de l’Être suprême
op 20 prairial an II (8 juni 1794)

Toch blijft het allemaal een zaak van framing en selectief waarnemen. De seculiere ideologieën die via de Franse Revolutie zijn voortgekomen uit de Verlichting waren niet bepaald vreedzaam. Onder het atheïstische communisme en fascisme zijn waarschijnlijk meer slachtoffers gevallen dan bij de kruistochten, inquisitie en godsdienstoorlogen samen.

Maar zelfs al blijven we in de eeuw van de Verlichting, dan zien we dat een mensheid die zich door de Rede laat leiden, al snel ontspoort. Toen het christelijk geloof werd afgeschaft en vervangen werd door de Cultus van het Opperwezen, werd het revolutionaire Frankrijk zeker niet vreedzamer. Integendeel.

Onder het schrikbewind (1793-1794) van Robespierre werd Frankrijk gezuiverd van het christelijke geloof. De katholieke kerk werd schuldig verklaard en moest boeten. Het rigide secularisme van de radicale Jakobijnen gedroeg zich even intolerant als de kerkelijke inquisitie uit de late Middeleeuwen. Hoezo Verlichting?

Voor het christendom kwam een seculiere Jakobijnse religie in de plaats. Robespierre doopte deze met de naam De Cultus van het Opperwezen. Een maand voor zijn eigen ondergang werd op 20 prairial an II (8 juni 1794) La fête de l’Être suprême gevierd. De kern van deze cultus was deïstisch en draaide om “de god van de filosofen”, een transcendente idee van het universele, die we tegenwoordig nog altijd in New Age tegenkomen.

Robespierre geloofde dat de rede, met de cultus van de Rede, niet voldoende was om mensen deugdelijk te maken. Een nieuw soort godsdienst dat rationele draagvlakken had, moest het christendom vervangen. Overeenkomsten met het christendom had de cultus het geloof in een transcendente god en de onsterfelijkheid van het menselijke ziel. Tegensprekende kenmerken zijn o.a. de overtuiging dat die transcendente god na het scheppen van de aarde, de dieren en de mens, zich nimmer met het leven op aarde bemoeit. Verder zijn de deugden van deze godsdienst trouw aan je vaderland en de democratie. (Bron: nl.wikipedia.org)

Het verlichte schrikbewind van Robespierre laat zien dat een wereld die wordt aangevoerd door de zuivere Rede eerder leidt tot haar ondergang dan tot haar opgang. Dat moet een les zijn voor de tegenstanders van religie in onze tijd. Het is dus leven en laten leven. De gedachte dat een wereld zonder religie vreedzamer zou zijn, is niet alleen een misvatting, maar voedt ook het verlangen de wereld te zuiveren van religie. Een wereld waar de vrijheid ingeperkt wordt door een systeem van zuiveringen, religieus of verlicht, wordt beslist gewelddadig.

Cultus van het Opperwezen [ nl.wikipedia.org ]

Anselm in Arnhem

vrijdagmiddag hield Anselm Grün een lezing in Arnhem
Michaela vroeg hem een paar van zijn boeken te signeren
Anselm Grün
Anselm Grün in de Walburgiskerk in Arnhem

Vorig jaar waren we op bezoek in het stamklooster van Anselm Grün in Münsterschwarzach. Helaas was de beroemde monnik niet aanwezig. Meestal is hij onderweg om lezingen te geven in Duitsland of in het buitenland. Vrijdag 13 mei was hij door de burgemeester van Arnhem uitgenodigd om een lezing te geven in de Walburgiskerk. En zo konden we Anselm Grün ontmoeten in onze eigen woonplaats.

Anselm Grün
Michaela en Anselm Grün tijdens het signeren

Anselm GrünEen van de boekjes die Michaela liet signeren, is Der Weg durch die Wüste – 40 Weisheitssprüche der Wüstenväter. In dit boekje licht Anselm Grün 40 spreuken van woestijnvaders toe, kluizenaars uit het vroege christendom die zich hadden teruggetrokken in de woestijn van Egypte en Syrië. Ze staan aan het begin van het christelijke kloosterleven. Grün slaat een brug tussen het christendom en een miljoenenpubliek dat vooral geïnteresseerd is in een therapeutische benadering van spiritualiteit. Zijn boeken zijn daarom geschreven als zelfhulpboeken. Het is een soort christendom 2.0 waarbij het sleutelen aan de eigen ziel een grotere plaats inneemt dan het bidden tot de mensgeworden God.

Succesmonnik Anselm Grün [ eo.nl ]

opportunist Bonaparte

Napoleon en de islam

Als het om godsdienst ging, was Napoleon een rasechte opportunist. Hij begreep heel goed dat godsdienst een sterk bindmiddel is waar een machthebber dankbaar gebruik van kan maken. Napoleon meende dat religie de armen ervan weerhoudt de rijken te vermoorden en aangezien hij zelf rijk was, kon hij er zijn voordeel mee doen.

Ik neem altijd de religie aan van het land waarin ik mij bevind.

Napoleon

De Jacobijnen dachten nog heel anders over religie. Deze radicale revolutionairen stonden uiterst vijandig tegenover het katholicisme. Ze zagen de katholieke kerk als de hoeder van de tweede stand die de uitbuiting van het volk onder het ancien régime altijd gelegitimeerd had. Alles wat met het christelijk geloof te maken had, was in hun ogen besmet geraakt en moest opgeruimd worden. Dat ging op een radicale manier: kerkelijke eigendommen werden geconfisqueerd, kerken werden op slot gedaan of omgedoopt in “tempels van de Rede”, de zondag en christelijke feestdagen werden afgeschaft. Het ging zelfs zover dat de christelijke jaartelling vervangen werd door een revolutionaire kalender.

Toen Napoleon met de staatsgreep van 18 Brumaire (9 november 1799) alleenheerser van Frankrijk werd, kwam er niet alleen een einde aan de Franse Revolutie, maar ook een einde aan de vijandigheid tegenover het christelijke geloof. Tijdens het keizerrijk zou Napoleon ook weer terugkeren naar de christelijke jaartelling. Niet omdat hij christelijk was, want Napoleon had weinig met godsdienst. In zijn hart voelde hij zich een soldaat en voor een soldaat is vechten de enige religie, zei hij ooit. En hij voegde daar spottend aan toe: “Andere vormen van religie (dan vechten) zijn iets voor vrouwen en priesters.”

Andere vormen van religie (dan vechten) zijn iets voor vrouwen en priesters.

Napoleon

Wat hij in Frankrijk deed, het volk zijn geloof vrij laten belijden, deed hij ook in Egypte waar hij in 1798 en 1799 was neergestreken. Met de veldtochten naar Egypte en Syrië wilde Frankrijk het verlies van de koloniale bezittingen in India en Amerika in 1763 compenseren. Met de verovering van Egypte zou de handelsroute van aartsvijand Engeland naar India geblokkeerd worden. Napoleon wilde in Egypte alleen de Mammelukken verdrijven en de plaatselijke bevolking te vriend houden. Daarnaast wilde hij ook de Turken te vriend houden. Daarom stelde hij zich op als vriend van de islam. En Napoleon ging daar ver in.

Voyage en Egypte
Voyage en Egypte 1787
Napoleon had met rode oortjes het reisverslag van Constantin-François Volney de Chasseboeuf gelezen. Hij droomde ervan om in de voetsporen te treden van zijn twee grote helden: Alexander de Grote en Julius Caesar.

Van zijn grote voorbeeld Alexander de Grote had Napoleon geleerd hoe je een vreemde cultuur moest onderwerpen. Toen Alexander in het jaar 332 voor Christus Egypte was binnegevallen, bracht hij direct daarna een bezoek aan de Ammontempel in Siwah, een heilige plaats voor de oude Egyptenaren. Dat had gewerkt. Nu Egypte ruim tweeduizend jaar later islamitisch geworden was, besloot Napoleon direct duidelijk te maken dat hij een vriend van alle moslims was. Hij koos zelfs de kant van de moslims tegen de paus. Voor de gelegenheid was hij moslim en gebruikte in zijn proclamaties ook de islamitische jaartelling. In de maand Muharram van het jaar van de Hegira 1213 proclameerde hij:

Volk van Egypte! Ik ben gekomen om jullie rechten te herstellen en jullie overweldigers te straffen. Ik eerbiedig (…) God, zijn profeet Mohammed en de Koran! (…) Hebben wij niet afgerekend met de paus, die oorlog liet voeren tegen de moslims? Hebben wij niet afgerekend met de Ridders van Malta, omdat deze meenden dat het Gods wil was om tegen de moslims te strijden?
 
uit: Napoleon de Grote van Andrew Roberts, blz. 214-215

Napoleon overwoog om zich en public tot moslim te laten bekeren maar zover kwam het niet. Op 20,21 en 22 augustus 1798 vierde de Franse bezetter drie dagen lang de geboortedag van de profeet Mohammed om de bevolking te paaien. Het was één groot charmeoffensief maar uiteindelijk kwam het volk toch in opstand en gebeurde datgene waar Napoleon zo bang voor was geweest: de jihad werd uitgeroepen. Het verzet tegen de nieuwe bezetter werd een heilige strijd die alle moslims verenigde.

Napoleon muslimNapoleon‘s valse bewondering voor de islam, de profeet Mohammed en de koran heeft de moslims dus niet kunnen paaien. Maar net als bij Goethe het geval is, zijn er moslims die een invloedrijke Europeaan graag tot moslim uitroepen. Zo verscheen in 1995 het boek Was Goethe a muslim? van de soefi door Shaykh ‘Abdalqadir Al-Murabit en kreeg hij van de moslimgemeenschap in Weimar de naam Muhammad Johann Wolfgang Goethe. Napoleon uitroepen tot moslim is nog eenvoudiger want opportunist Bonaparte noemde zichzelf Ali Bonaparte! Het is dan ook niet vreemd dat er ook een boek is waarin Napoleon gepresenteerd wordt als moslim.

Napoleon was a true admirer of both Prophet Muhammad and his religion. As an aspiring world conqueror and legislator, Napoleon adopted Muhammad as his role model and claimed to be walking in his footsteps. Before his military excursion to Egypt he advised his soldiers and officers to respect the Muslim religion. “The people amongst whom we are going to live are Mahometans. The first article of their faith is this: “There is no God but God, and Mahomet is his prophet.” Do not contradict them… Extend to the ceremonies prescribed by the Koran and to the mosques the same toleration which you showed to the synagogues, to the religion of Moses and of Jesus Christ.
 
Bron: fiqhcouncil.org

Goethe en de islam [ W&V ]

bangmakerij

gisteren bereikte ons door de brievenbus
het Evangelie volgens DE KEUZE van Jack T.Chick

Kun je via de angst tot de liefde komen? Die vraag stelde ik mij toen ik het evangelisatieboekje DE KEUZE doorlas, verspreid in mijn woonplaats door baptistengemeente “Het Fundament” uit Velp. De boodschap komt via een beeldverhaal van de Amerikaanse tekenaar Jack T.Chick.

de keuze
DE KEUZE van Jack T.Chick
“Dit is echt BEANGSTIGEND nieuws.
Het maakt me ECHT bang.”
En zo is DE KEUZE ook bedoeld.

the choiceHet boekje is een cliché van evangelisatie onder het dreigement van hel en verdoemenis. Qua vorm is het slecht getekend en qua inhoud eendimensionaal. Het verkondigt het Evangelie, dat per definitie een goede boodschap is, via de angst. Het personage in DE KEUZE roept op een gegeven moment verschrikt uit: “Dit is echt BEANGSTIGEND nieuws. Het maakt me ECHT bang.” En zo is DE KEUZE ook bedoeld.

Evangelisatie die de angst voor de duivel, de hel en de verdoemenis gebruikt om je onder druk te zetten, is helemaal vergeten dat God Liefde is en dat de Liefde nooit zal dwingen. Gisteren zullen veel van mijn plaatsgenoten die het boekje vluchtig doorgebladerd hebben weer bevestigd zijn in hun gelijk dat het christelijk geloof eng, naar en bekrompen is. DE KEUZE bewijst het christelijk geloof geen dienst, maar is juist antireclame. God beroert het hart zacht en teder en zet nooit ruw het mes op onze keel.

the choice [ chick.com ]

fight or flight

vanmorgen gezien op NPO2 bij De Nieuwe Wereld:
Colet van der Ven in gesprek met Marilynne Robinson

Het antwoord van Marilynne Robinson op de vraag wat er nu zo moeilijk is aan het christendom: het christendom! Ze legt uit wat ze daarmee bedoelt: “liefde voor de vijand.” Dat druist helemaal in tegen de menselijke natuur en maakt het juist zo moeilijk om Christus te volgen naar het Kruis. Zeker in onze tijd met zijn angstaanjagende terrorisme.

Marilynne Robinson
Marilynne Robinson in De Nieuwe Wereld

Biologen zien de mens als een dier dat bij bedreiging de Fight or flight response vertoont: vechten of vluchten. Voor Marilynne Robinson is de mens geschapen naar Gods beeld en gelijkenis. Dat betekent o.a. dat de mens, anders dan het dier, zijn instinct kan overstijgen met (zelf)reflectie. Het doel van terroristen is om regeringsleiders te verleiden tot angstpolitiek. Een oorlogsverklaring, zoals die van Bush of Hollande, is precies wat terroristen willen. Het is beter om eerst na te denken. Maar kan een regeringsleider zich dat überhaupt veroorloven wanneer het volk huilt en naar genoegdoening verlangt?

Voor Marilynne Robinson is de mens geschapen naar God’s beeld en gelijkenis. Dat betekent dat de mens, anders dan het dier, zijn instincten kan overstijgen met (zelf)reflectie.

Robinson heeft grote bewondering voor Obama en deelt zijn zorg over Europa, dat volgens hem lang niet genoeg doet voor zijn eigen veiligheid. Als de VS dat wél doen, krijgen ze vooral vanuit Europa de kritiek dat ze optreden als arrogante grootmacht of “de politie van de wereld”. Maar Amerikanen trekken zich over het algemeen weinig van die kritiek aan. Het gebrek aan daadkracht in Europa grenst voor hen aan lafheid. Fight or flight?

Marilynne Robinson is pessimistisch over beschavingen. Ze hebben altijd geweld uitgeoefend en zijn daardoor uitvergrotingen van de instinctieve menselijke natuur. Het gaat altijd weer over het vergroten van macht en de angst om deze macht te verliezen. Het christelijk geloof zet alles op z’n kop omdat de angst verruild wordt met de liefde voor de vijand. Maar welk mens is daartoe in staat? Zonder Gods hulp is het onmogelijk.

Marilynne Robinson (1943) is een van Amerika’s meest vooraanstaande schrijvers. Haar debuut Een huishouden was in 1981 meteen een groot succes en haar tweede roman Gilead werd onderscheiden met de Pulitzerprijs en de National Book Critics Circle Award. Gilead vormt samen met Thuis en Lila een belangrijke trilogie in de Amerikaanse literatuur. Robinson is met haar literatuur en essays zeer invloedrijk. Haar beroemdste fan is president Obama; hij citeert Robinson in zijn toespraken en prijst haar om haar werk. Robinson is een christelijke schrijver in de Amerikaanse traditie: religie, normen en waarden zoals vergiffenis en compassie spelen een grote rol in haar boeken. Christendom noemt ze tegennatuurlijk: ‘van je vijanden houden is niet echt makkelijk’. Colet van der Ven spreekt met de gelauwerde en geprezen Robinson over Obama, die zij de beste president sinds Jefferson noemt, het gevaar van angstpolitiek en het belang van verbeelding.
 
Bron: eo.nl

Marilynne Robinson en Obama in gesprek [ nybooks.com ]
A conversation with Marilynne Robinson [ thenation.com ]