Categorie archief: religie

de onzichtbare vriend

Zaterdag 3 mei gaat De onzichtbare vriend van Hans Busstra in première.
Kun je een einde aan je twijfel maken als de zekerheden waarmee je bent opgevoed je ontvallen? Maker Hans Busstra reist in zijn film De onzichtbare vriend met deze vraag langs zijn familie en vrienden. Begrijpen zij zijn zoektocht en hoe zijn zij daar zelf mee bezig? Zo filmt hij ook zijn ontmoetingen met ds. Klaas Hendrikse (God bestaat niet) en Joop van Ooijen (Jezus Redt!). Hij dompelt zich onder in een Jezuskamp. Anderhalf jaar lang reflecteert hij in zijn videodagboeken: vindt hij de Jezus die hij zoekt?
 
Bron: eo.nl
Jozef
de voormalige acteur en poppenspeler Jozef van den Berg leeft sinds 1991 als acteur van Christus en kluizenaar in Neerijnen. Hij is een van de personen die Hans Busstra in zijn documentaire ontmoet.
De onzichtbare vriend gaat over een voor de maker onoplosbare worsteling met het christelijke geloof. Steeds wanneer hij denkt God gevonden te hebben lijkt hij hem ook weer kwijt te raken. Het drijft Hans soms tot wanhoop, maar zou in deze golfbeweging van geloof en twijfel misschien ook een soort rust te vinden zijn?
 
Bron: eo.nl

de onzichtbare vriend [ sngfilm.nl ]

het weeskind van Cosmos

gekeken naar Cosmos – A Spacetime Odyssey : When knowledge conquered fear

cosmosAl eerder schreef ik over het zendingskarakter van de Amerikaanse serie Cosmos. Het lijkt op The Hour of Power, maar verkondigt dan een ander groot verhaal, het verhaal van de wetenschap. Cosmos is de geestelijke nalatenschap van de Amerikaanse astrobioloog Carl Sagan. Hij geloofde heilig in wetenschap en zag de geïnstitutionaliseerde religie als de grootste bedreiging van de mensheid. De derde episode van Cosmos When knowledge conquered fear schakelt de opkomst van de wetenschap in de 17e en 18e eeuw gelijk aan de triomf van wetenschappelijke kennis over angst en (bij)geloof.

De aflevering begint met een baby die met opengesperde ogen vol verbazing naar de hemel kijkt. De voice over zegt dat we geboren worden in een raadsel. “De mens wordt als een naakte vondeling onder de sterrenhemel geboren. Hij heeft geen briefje bij zich waarop staat waar hij vandaan komt. Hij moet het allemaal zelf uitvinden.” Het beeld doet mij denken aan Mozes drijvend in een biezenmandje tussen het riet langs de Nijl. Het is een tijdloos beeld van de vondeling.

De mens wordt als een naakte vondeling onder de sterrenhemel geboren. Hij heeft geen briefje bij zich waarop staat waar hij vandaan komt. Hij moet het allemaal zelf uitvinden.

Cosmos – When knowledge conquered fear

nulliusinverbaDe waarheid volgens Cosmos is dat de heilige boeken uit de openbaringsreligies de mens geen antwoord geven. Religieuze openbaringen zouden projecties van angsten en verlangens zijn. De Bijbel, in Europa en Amerika traditioneel het Woord van God, is voor de wetenschap niet langer geldig. Nullius in verba werd in de tweede helft van de zeventiende eeuw het motto van The Royal Society en Isaac Newton. Vrij vertaald: “Niets in woorden”. De grote Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant zou zeggen: Sapere Aude, heb de moed om zélf na te denken en niet op gezag iets aan te nemen.

dawkins-bookVolgens de wetenschap vindt de mens zijn “identiteitskaart” niet in zogenaamde heilige boeken maar in de microkosmos van het DNA. Let wel, “hét DNA” en niet “zijn DNA”. Want menselijk, dierlijk en plantaardig DNA komen voort uit dezelfde bron en behoren niet toe aan de mens. River out of Eden noemt de atheïst Richard Dawkins de eindeloze stroom DNA die tijdens de recycling telkens weer nieuwe vormen aanneemt.

De vondeling van Cosmos leert zichzelf dus kennen als “een stadium van het DNA in een doelloze evolutie”. Hij heeft geen hemelse Vader, maar is door de evolutie in tijd en ruimte geslingerd. Je hoeft je daar volgens Cosmos niet verweesd bij te voelen, want “science is the greatest adventure in history”. De baby leert lopen en wordt volwassen. Door onderzoek raakt hij met zijn wereld en met de kosmos vertrouwd. Door zijn verstand en de kennis die hij vergaart, verdwijnen angst en (bij)geloof.

Cosmos getuigt van een uitgesproken positivistisch en optimistisch mens- en wereldbeeld. Er is geen spoortje scepsis, laat staan pessimisme, te bekennen. De woorden van de Duitse pessimistische filosoof Arthur Schopenhauer, die ook een briefje in het mandje bij de vondeling heeft achtergelaten, gaan aan Cosmos voorbij:

In de oneindige ruimte talloze lichtgevende bollen, om elke waarvan zo’n dozijn kleinere cirkelen, door de grote verlicht; ze zijn van binnen heet en overtrokken met een gestolde, afgekoelde korst; op deze korst heeft een schimmellaag levende en kennende wezens voortgebracht – dit is de empirische waarheid, de realiteit, de wereld. Voor een denkend wezen is het hoe dan ook een netelige zaak om op een van die talloze, vrij in de onbegrensde ruimte zwevende bollen te leven, zonder te weten waarvandaan of waarheen, en om slechts één van ontelbare gelijksoortige wezens te zijn die zich daar al ploeterend en tobbend verdringen, die in een vloek en een zucht ontstaan en vergaan, in een tijd zonder begin en zonder einde.
 
uit: De wereld als wil en voorstelling II, Hfdst. 1, p.13. 1859
vertaling: Hans Driessen

Cosmos episode 3 : When knowledge conquered fear

martelaren van de wetenschap

zondagavond gezien op Fox: Cosmos: A Spacetime Odyssey (2014)

cosmosIn 1981 werd voor het eerst in Nederland de wetenschappelijke serie Cosmos uitgezonden. Deze werd gepresenteerd door Carl Sagan, de Amerikaanse Robert Dijkgraaf. Nog nooit was er zo’n dure documentaire gemaakt en ik vergaapte mij aan de magie van CGI (computer generated imagery), in die tijd nog nooit vertoond. Zo herinner ik mij het indrukwekkende interieur van de legendarische bibliotheek van Alexandrië waar Carl Sagan gewoon doorheen kon slenteren.

33 jaar later is er een tweede reeks gemaakt en deze beleefde zondag de Europese première op de zenders Fox en National Geographic Channel. Cosmos: A Spacetime Odyssey wordt nu gepresenteerd door Neil deGrasse Tyson. Carl Sagan overleed in 1996 maar zijn geest waart in de eerste aflevering nog helemaal rond. En daarmee ook zijn missie. Sagan geloofde heilig in de wetenschap en zag met name de geïnstitutionaliseerde religie als de grote vijand van de wetenschap en de vrije geest.

Agora 2009Zo zal Carl Sagan de film Agora (2009) van Alejandro Amenábar over het leven van Hypatia van Alexandrië (355-415) zeker gewaardeerd hebben. Deze film brengt Hypatia namelijk naar voren als een martelares van de wetenschap die getuige was van de vernietiging van de bibliotheek van Alexandrië. Nog nooit had de mensheid zoveel kennis bijeengebracht en zelden werd de mensheid door één brandschatting zover teruggeworpen in de geschiedenis.

In het eerste deel van de nieuwe serie zien we een andere vrije geest en martelaar van de wetenschap: Giordano Bruno (1548-1600). Hij wordt gepresenteerd als een soort mysticus die visioenen heeft van andere werelden. Maar aan het einde van de zestiende eeuw, tijdens de contrareformatie en inquisitie mocht er niet afgeweken worden van de leer van de katholieke kerk, die meende dat de zon om de aarde draaide.

Giordano BrunoGiordano Bruno brak in zijn visioenen door deze beperking heen en keek in de afgrond van het oneindige. Deze duizelingwekkende ervaring was voor hem niet beangstigend. Voor hem werd de grootsheid van de Schepper er juist door versterkt. Maar de katholieke kerk beschouwde zijn visionaire inzichten als ketterse opvattingen. Bruno werd veroordeeld tot de brandstapel.

De animatie in Cosmos over Giordano Bruno is duidelijk. Wanneer Bruno vlak voor zijn marteldood geconfronteerd wordt met de Gekruisigde wendt hij boos zijn gezicht af. Met de katholieke kerk die hem als vuil verbrandt, wil hij niets meer te maken hebben. De tragiek voor onze tijd is, dat we geneigd zijn om het beeld van de gekruisigde Zoon van God en de tirannieke katholieke kerk uit Bruno‘s tijd als twee handen op één buik zien. In werkelijkheid is Christus juist een lotgenoot van Bruno en van Hypatia. Ze stierven een marteldood omdat de gevestigde orde hen bedreigend vond.

Cosmos [ cosmosontv.com ]

Dostojevski en het falende ik

gelezen: De betekenis van Dostojevski voor onze tijd
door prof. dr. Ton Lathouwers (een serie van drie lezingen uit 1988)

Fjodor DostojevskiPrecies tien jaar geleden kocht ik De Idioot van Fjodor Dostojevski met het voornemen om dit boek in één ruk uit te lezen. Ik had alle reden om optimistisch te zijn. Begin augustus 2003 had ik de Gebroeders Karamazov (1162 pag.) in een Orthodox klooster in Engeland van kaft tot kaft gelezen. Daarna las ik Misdaad en Straf (783 pag). Na bijna 2000 pagina’s Dostojevski zou De Idioot (761 pag.) volgen. Maar dat gebeurde niet.

Zo leerde ik wel Raskolnikov, Aljosja, Ivan en Dimitri kennen maar bleef Mysjkin een onbekende voor mij. Het boek ligt nu tien jaar in mijn kast met een ansichtkaart van de Aleksandr Njevsky Gedächtniskirche in Potsdam tussen pagina 42 en 43. Mag een roman 10 jaar ongelezen in de kast staan? Er knaagt enig schuldgevoel.

Maandagavond las ik de tekst van een lezing die prof. Ton Lathouwers in november 1988 hield tijdens een studieconferentie van de Vereniging van Orthodoxen “Heilige Nicolaas van Myra”. Deze lezing is samen met drie andere lezingen (van professor Ton Lathouwers en vader Silouan Osseel) gebundeld in een boekje De betekenis van Dostojevski voor deze tijd. De drie lezingen over Dostojewski staan ook op internet. De lezingen behandelen drie thema’s in het werk van Dostojevski waarover Lathouwers in het begin schrijft:

De algemene titel van de lezingen die ik ga houden, namelijk “De betekenis van Dostojevski voor onze tijd” noopt mij het geheel te verdelen in drie segmenten. Dat kan de indruk geven dat het gaat om drie aparte onderwerpen: 1) het falende ik; 2) de vrijheid; 3) de religie. Voor Dostojevski waren ze echter drie aspecten van eenzelfde gebeuren. In zijn werken worden ze altijd in samenhang met elkaar behandeld. In een en dezelfde tekst komen vaak alle aspecten aan bod. Ik zeg dit om duidelijk te maken dat een verdeling of onderverdeling, een schematisering – maar we niet aan ontkomen – kunstmatig is en te kort doet aan het eigenlijke van Dostojevski ‘s religieuze ervaring. Wij ontkomen niet aan een indeling, als wij een onderwerp willen uiteenzetten.
 
Bron: orthodoxen.nl

In de eerste lezing, het falende ik, benadert Lathouwers het thema vanuit een oosterse, (zen)boeddhistische houding. Hij benadrukt dat het “ik” het grote probleem is. Door ons ik scheiden we ons af van al het andere, waardoor er een breuk met de non-dualiteit (advaita) ontstaat. In een korte historische beschouwing maakt hij duidelijk dat Rusland sinds 1812 overspoeld werd door westers wetenschappelijk denken, een vorm van denken die tweedeling schept tussen lichaam en ziel, materie en geest, subject en object, individu en groep. Maar de oorspronkelijke Russische ziel, zoals deze in de traditie van de Russisch-orthodoxe Kerk leeft, kent volgens Lathouwers de fundamentele mystieke ervaring van het ongedeeld-zijn, de Всеединство (al-eenheid).

Prof. Lathouwers benadrukt in
zijn visie op de Orthodoxie het Russische woord Всеединство. Dit komt dicht in de buurt van “het Ene” van Plotinos of het vedantische Advaita

Bij deze visie op de Russisch-orthodoxe Kerk zijn verschillende kanttekeningen te plaatsen. De belangrijkste lijkt mij deze: Lathouwers lijkt op de mystiek van de Russisch-orthodoxe Kerk een oosters eenheidsmystiek te projecteren. In de advaita-vedanta waaruit het boeddhisme en nog later het zen-boeddhisme is voortgekomen, wordt deze eenheidsmystiek samengevat in Tat Tvam Asi (Dat zijt Gij) of in de eenvoudige formule “Brahman=Atman” (“de Wereld=het Zelf” of “Buiten=Binnen”) de druppel in de oceaan, maar ook de oceaan in de druppel. De tegenstellingen verdwijnen.

Maar de mystiek van de Russisch-orthodoxe Kerk wijkt fundamenteel af van de oosterse mystiek. De Orthodoxe Kerk kent geen eenheidsmystiek maar een bruidsmystiek vanuit de allerdiepste ervaring dat de menselijke ziel in Christus haar Bruidegom ontmoet. De menselijke ziel en de persoon horen wezenlijk bij elkaar en lossen niet op in “het Al” of “het goddelijke”. God heeft de mens geschapen als een persoon voor de eeuwigheid, niet om hem te recyclen in het rad van wedergeboorten, maar om hem eeuwig in het Paradijs te laten leven, een bewustzijnsstaat die het Koninkrijk Gods genoemd wordt.

Ton LathouwersProf. dr. Ton Lathouwers (1932) studeerde wis- en natuurkunde, en Slavische talen en letterkunde. Hierna volgde hij gedurende vier jaar een studie vergelijkende cultuur- en godsdienstwetenschappen over de ontmoeting tussen Oost en West. In 1968 werd hij benoemd tot gewoon hoogleraar Russische letterkunde te Leuven, met een nevenopdracht aan de theologische faculteit: religieuze thematiek in de moderne literatuur. In 1987 verkreeg hij zijn officiële autorisatie als leraar Chinese Rinzai Chan. Sindsdien begeleidt hij zengroepen in Nederland, België en Zweden.
 
Ton Lathouwers is één van de meest liberale zenleraren in het Nederlandse taalgebied. Als docent en hoogleraar in Leuven (Slavische letterkunde) getuigden zijn colleges al vroeg van het appél van hart tot hart. Kort na zijn benoeming tot hoogleraar in 1968 begaf hij zich op de zenweg. Hij bereisde onder andere Japan, Thailand, Birma en ook Indonesië. Daar legde hij zich toe op de studie van het Chinese zen (ch’an) onder leiding van ch’an-meester Teh Cheng, die Ton in 1987 transmissie als zenmeester verleende. Bij die gelegenheid werd hem de naam Hui Yu toegekend, wat ‘vriend van wijsheid’ betekent. Als grondlegger en leidsman van Maha Karuna heeft Ton Lathouwers inmiddels honderden zenweekends en sesshins begeleid, altijd vanuit de benadering dat het niet om de methode gaat, maar om de ontmoeting van hart tot hart.

Lathouwers spreekt in deze lezing ook over Myshkin, de hoofdpersoon uit de Idioot. Het is voor mij een stimulans om het boek na tien jaar eindelijk eens uit te gaan lezen.

Dan is er Myshkin, de zuiverste figuur die Dostojevski getekend heeft, een Christus-figuur. Myshkin komt aan het woord tussen twee perioden van volslagen krankzinnigheid in, perioden waarin zijn geest verduisterd is. Daartussenin is hij – de idioot – een groot kind, die weinig zegt, die luistert. En iedereen ziet aan zijn open ogen, aan zijn spontaniteit, dat hij zuiver is, ook al noemen ze ham een schaap, een idioot. Ze ontdekken: Hij maakt ons anders. Die dit ontdekken zijn de gevoelige mensen, niet de braven maar de ontredderden.
 
Bron: orthodoxen.nl

De betekenis van Dostojevski voor onze tijd [ orthodoxen.nl ]

demasqué

gisteren gezien: Eeuwigh gaat voor Oogenblick
Antoine Bodar in gesprek met Huub Oosterhuis

de paus van AmsterdamHet was een gesprek tussen twee Jezuïeten. De woorden werden zorgvuldig afgewogen. Zich beiden bewust van het geestelijke verschil, was het toch Bodar die dat verschil op tafel wilde leggen terwijl Oosterhuis er juist veel misverstand meende te zien. Bodar stelde een paar goede vragen. Bijvoorbeeld: Als voor Oosterhuis het visioen van de joodse profeten zo belangrijk is, waarom stapt hij dan niet over naar het Jodendom?

Opmerkelijk vond ik Oosterhuis’ reactie op een eerdere uitspraak van hem waarmee Antoine Bodar hem confronteerde: „Waarvoor ik het liefst erkenning zou krijgen is wat ik het „demasqué van de transsubstantiatie„ noem, de ontmaskering van de Roomse overtuiging dat Christus werkelijk aanwezig is in het brood en de wijn.“ Op de vraag van Bodar of hij zich heeft gerealiseerd dat deze uitspraak kwetsend voor sommige katholieken zou kunnen zijn, antwoordde hij: “Ja, ik heb me gerealiseerd dat dat ook kwetsend is. Ik ben ook niet trots op die zin. Maar ik verwijs wel naar een wezenlijk probleem: namelijk de overaccentuering van de eucharistie in de Roomse traditie. Die is ten koste gegaan van een andere waarheid. Namelijk dat de gemeente geroepen is om het lichaam van de Messias te zijn. Zijn zin voor gerechtigheid. Dát is de roeping van de gemeente.“

Zo klonk het alsof Oosterhuis de nadruk wilde verleggen van de Eucharistie naar de gerechtigheid. Van het geloofsmysterie naar de sociale bewogenheid. Maar dat is natuurlijk een valse voorstelling van zaken, want een “demasqué” is geen accentverschuiving maar een ontmaskering: je ontmaskert iets om daarmee aan te tonen dat het doorgestoken kaart is.

Huub Oosterhuis gelooft in een hemel op aarde, in het visioen van gerechtigheid en meent dat dit voor mensen die door “het verhaal van God” zijn aangeraakt, bereikbaar is. De RKK en de Eucharistie (zoals deze binnen de katholieke traditie wordt uitgelegd) zijn voor hem blijkbaar niet nodig. Maar wéll de inzet van sociaal bewogen mensen (bijvoorbeeld in de ecclessia’s).

Het Woord van Christus: “Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld“, lijkt zo aan Oosterhuis voorbijgegaan. Maar het marxistische visioen van een toekomstig paradijs op aarde, zoals dat in de jaren zestig werd verkondigd, heeft hem daarentegen nooit meer losgelaten.

Eeuwigh gaat voor Oogenblick [ pers.rkk.nl ]
de paus van Amsterdam [ marcvandijk.nu ]