Categorie archief: geschiedenis

la guerre de ’18-’48

Les Grandes Misères de la guerre (1633)
18 gravures van de Franse graveur Jacques Callot

Oorlog levert nooit iets goeds op, maar uitgevers zullen daar soms anders over denken. Oorlog blijft ons fascineren en er zijn bibliotheken vol over geschreven. Er is enorm veel keuze. Nu het honderd jaar geleden is dat de Eerste Wereldoorlog aan de gang was, liggen er in de boekhandel vele titels over deze oorlog. Dit voorjaar valt de herdenking van de eerste gasaanval uit de geschiedenis tijdens de Tweede Slag om Ieper samen met de herdenking van de Honderd Dagen van Napoleon die zoals bekend eindigde met de Slag bij Waterloo in juni 1815. Dus verschijnen er nu ook boeken over de oorlogen van Napoleon. De Verenigde Staten herdenken in april het einde van de Civil War. 150 jaar geleden kwam een einde aan de bloedigste oorlog die ooit in Amerika is uitgevochten. Oorlog is dus altijd aanwezig, ver van ons bed in Syrië en Irak, op internet, televisie en in de boekhandel.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 5: Le pillage

Een oorlog die nu ver achter ons ligt, maar tot de Napoleontische oorlogen aan het begin van de negentiende eeuw, gold als de meeste verscheurende oorlog die Europa in de nieuwe geschiedenis heeft gekend, is de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). Deze begon als een godsdienstoorlog maar werd uiteindelijk een machtsstrijd tussen Frankrijk en het Habsburgse Rijk met Duitsland als strijdtoneel. Het was een gruwelijke oorlog die Duitsland in 1648 ontredderd achterliet. De bevolking werd gedecimeerd. Nederland had er weinig last van. Integendeel, de Republiek begon in deze periode juist aan haar opmars en was rond 1650 uitgegroeid tot de machtigste handelsnatie ter wereld.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 11: La pendaison

Doordat ons land haar Gouden Eeuw beleefde is de Dertigjarige Oorlog voor Nederland een tamelijk onbekende episode gebleven in de geschiedenis van het moderne Europa. Maar de Duitsers, die zich na een halve eeuw fixatie op 1933-1945 weer met hun nationale verleden kunnen bezighouden, zijn de Dertigjarige Oorlog niet vergeten. Eind december schreef ik hier over een special van het geschiedenistijdschrift GEO epoche die ik kocht over Der Dreißigjährige Krieg. Bij een Duits tankstation nota bene!

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 14: La roue

Vanaf 1633 werd de oorlog op Duits grondgebied voor een groot deel door Frankrijk gefinancierd. Kardinaal Richelieu had een verbond gesloten met de protestantse Zweden. In Lotharingen, het grensgebied tussen Frankrijk en Duitsland, werd ook gevochten. De Franse graveur Jacques Callot uit Nancy was in zijn eigen stad ooggetuige van de oorlog. Hij maakte er een aangrijpende serie gravures over onder de naam Les Grandes Misères de la guerre. In zijn gedetailleerde stijl met veel aandacht voor de mis-en-scène en emoties laat hij heel concreet zien wat oorlog betekent: brandschatting, plundering, marteling, schrikbewind, terechtstellingen, verkrachting, honger, ellende, verdriet. Het is een van de vroegste artistieke aanklachten tegen oorlog in de geschiedenis.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 17: La revanche des paysans

Overigens wordt aangenomen dat Francisco Goya de etsen uit Les Grandes Misères de la guerre in zijn bezit had. Deze beïnvloedde zijn eigen aanklacht tegen de oorlog die Napoleon in Spanje voerde. Los Desastres de la Guerra is een serie van 82 prenten die Goya tussen 1810 en 1815 maakte. Maar ze werden pas uitgegeven in 1863 op initiatief van La Real Academia de Bellas Artes de San Fernando.

Les Grandes Misères de la guerre [ fr.wikipedia.org ]

222 jaar geleden

vandaag 222 jaar geleden: Lodewijk XVI van Frankrijk wordt onthoofd

Het ancien régime was onrechtvaardig en vaak wreed, maar de godin van de vrijheid die in 1789 in Parijs was neergestreken was beslist ook geen lieverdje. La Liberté gebruikte al snel dezelfde barbaarse middelen als de onderdrukkers van het volk.

terechtstelling Lodewijk XVI
het vonnis van burger Louis Capet (koning Lodewijk XVI) werd voltrokken met de guillotine op 21 januari 1793 op de Place de la Révolution (nu Place de la Concorde)

De constitutionele monarchie die in 1789 was ingesteld, was geen blijvertje. In de zomer van 1791 probeerde de koning en zijn familie incognito te vluchten naar de Zuidelijke Nederlanden, maar bij de grens werd het hele gezelschap aangehouden en gevangen gezet. Zijn lot en dat van koningin Marie-Antoinette was toen eigenlijk al bezegeld. Het Franse koningshuis werd officieel op 21 september 1792 afgeschaft. Drie maanden later moest burger Louis Capet, zoals de Lodewijk XVI nu heette, zich tegenover de Nationale Conventie verantwoorden. Op 21 januari 1793 volgde zijn onthoofding. De terechtstelling werd door duizenden Parijzenaars bijgewoond. Zij waren geen onderdanen meer, maar vrije burgers.

Koning Lodewijk XVI wordt in Parijs onthoofd [ vandaagindegeschiedenis.nl ]

vive la republique!

vandaag is het precies 220 jaar geleden dat in Nederland
de Bataafse Republiek (1795-1801) werd uitgeroepen

De Bataafse Republiek was het begin van de Franse Tijd die in de Noordelijke Nederlanden van januari 1795 tot december 1813 duurde. In de jaren tachtig van de achttiende eeuw had het in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden al gerommeld tussen Orangisten en Patriotten. In 1887, op het hoogtepunt van de twisten hadden de Patriotten Wilhelmina de echtgenote van Stadhouder Willem V en zuster van koning Frederik Willem II van Pruisen bij Goejanverwellesluis aangehouden.

De Orangisten leken verslagen, maar het tij keerde zich. Het incident leidde namelijk tot een Pruisische inval. Koning Frederik Willem II van Pruisen schoot zijn zuster Wilhelmina te hulp. Een groot leger van 20 tot 30 duizend Pruisische soldaten herstelde daarna de rust in de rebellerende steden. Stadhouder Willem V kwam weer stevig in het zadel te zitten en veel Patriotten moesten naar Frankrijk vluchten.

Romeinen
vlag van de Bataafse Republiek

Toen in 1789 in Frankrijk de Revolutie uitbrak, kwam er voor de Patriotten weer hoop. In 1792 viel het revolutionaire Franse leger de Zuidelijke (of Oostenrijkse) Nederlanden binnen maar werd voorlopig door Oostenrijk teruggedreven. Een krachtmeting tussen het revolutionaire Frankrijk en het conservatieve Oostenrijk en bondgenoten volgde. Op 26 juni 1794 behaalde Frankrijk tijdens de Slag bij Fleurus de definitieve overwinning op de Oostenrijkers en werden de Oostenrijkse Nederlanden bezet. Nu lag de weg naar de Noordelijke Nederlanden open.

Toen in de strenge winter van 1794-1795 de grote rivieren bevroren stootte de Franse generaal Pichegru met zijn leger door en stak hij de Waal over. Vervolgens trok Pichegru verder naar Utrecht dat op 16 januari 1795 werd bezet. Drie dagen later volgde Amsterdam. Op dezelfde dag, 19 januari 1795, werd de Bataafse Republiek uitgeroepen. Stadhouder Willem V was een dag eerder vanuit Scheveningen naar Engeland gevlucht. Veel Patriotten die sinds 1787 in ballingschap in Frankrijk hadden geleefd, keerden naar huis terug.

19.01.1795 (vandaagindegeschiedenis.nl) | Bataafse Republiek [ nl.wikipedia.org ]

1975 – disco really made it

veertig jaar geleden brak de disco definitief door

In januari 1975 zat ik in de zesde klas van de basisschool. Ik was nog te jong voor de discotheek en kon noch het gekreun van Donna Summer noch het Frans van Patti Labelle “een plek geven” in mijn elfjarige zieltje. Maar ik begreep toch wel dat het om iets ondeugends ging: halfnaakte dames in badpakken die met de heupen stonden te wiegen en die door Ad Visser of Sjef van Oekel enthousiast werden aangekondigd.

Donna Summer
Donna Summer The Lady of the Night op nummer 3 in de top 40 van 18 januari 1975

Toen ik op de middelbare school kwam, ontwaakte de puber in mij en begon ik het gekreun van Donna “een plek gaan geven”. Haar lady of the night zag ik overigens bij andere artiesten terugkeren. Van Abba leerde ik dat ze “only seventeen” was. De disco dreunde en Donna kreunde vanaf januari 1975 de tweede helft van de jaren zeventig door, ondanks de opkomst van punk, ska, reggae en new wave. “Disco really made it” zong Gruppo Sportivo in 1979. “it’s empty and I hate it” Dat disco leeg is, wisten we al van een andere discohit uit 1975. Fly Robin fly van Silver Convention kende slechts zes woorden: Fly, Robin, Up, To, The en Sky. Maar om teksten gaat het niet bij disco. Yes sir, I can boogie.

Labelle
Labelle Lady Marmalade (Voulez vous coucher avec moi ce soir) op nummer 7 in de top 40 van 18 januari 1975

Het feestje van de disco had een apocalypstisch einde. De losbandigheid waartoe disco en discotheken in de jaren zeventig een voorzet hadden gegeven, leidde in de loop van de jaren tachtig niet alleen in een explosie van allerlei soorten SOA’s, maar tenslotte ook in het gevreesde dodelijke HIV-virus.

Overigens stond Killer Queen, de eerste hitsingle van Queen in ons land, op een derde plaats in de Top 40 van 18 januari 1975. Hoger zou deze plaat niet komen. Twee weken later, op 1 februari 1975, bereikte Voulez vous coucher avec moi ce soir van Labelle de eerste plaats.

Saudade

gezien op DVD: Mistérios de Lisboa (2010)

Mistérios de LisboaNadat ik op eerste kerstdag Linhas de Wellington (2012) gezien had, wilde ik beslist meer films zien waaraan de Braziliaanse fotograaf André Szankowski (*1979) heeft meegewerkt. Het lag dus voor de hand dat ik naar het Portugese drama Mistérios de Lisboa zou gaan kijken, dat Szankowski twee jaar eerder maakte met de Chileense regisseur Raúl Ruiz (1941-2011). Dit zou overigens de laatste film van Ruiz zijn, want hij overleed het jaar daarop. Hij was echter nog wel betrokken bij de voorbereidingen van Linhas de Wellington. Deze laatste film is dan ook aan hem opgedragen.

Met Ruiz en Szankowski krijg je slow cinema. Lange takes met langzame vloeiende camerabewegingen. De cinematografie en fotografie van Mistérios de Lisboa bracht onmiddellijk Barry Lyndon (1975) van Stanley Kubrick in mijn herinnering. Ook deze film excelleert in lange trage shots waarbij je het gevoel hebt naar een schilderij zit te kijken waar hier en daar wat in beweegt. Barry Lyndon en Mistérios de Lisboa laten zien dat dat het verkennen van de grens tussen fotografie en film magische momenten op kan leveren. Het helpt overigens wel als de fotografie sterk aanleunt tegen historische schilderkunst. Ook in Mistérios de Lisboa zien we tableau vivants voorbijkomen die doen denken aan genrestukken uit de achttiende en negentiende eeuw.

Mistérios de Lisboa
still uit Mistérios de Lisboa
Barry Lyndon en Mistérios de Lisboa laten zien dat dat het verkennen van de grens tussen fotografie en film magische momenten op kan leveren. Het helpt overigens wel als de fotografie sterk aanleunt tegen historische schilderkunst.

Raúl Ruiz kiest bijna consequent voor het totaal en gebruikt in dialogen nauwelijks de close up. We blijven dus steeds een gevoel van afstand houden. Hij laat de camera ook graag “door muren heen” bewegen, zodat scenes die zich in verschillende ruimten afspelen toch in één take kunnen worden genomen. Vaak blijft de camera voor de deuropening staan, zodat we ons voyeurs voelen.

Wanneer je niet van trage beelden houdt en veel actie wilt zien, dan is Mistérios de Lisboa beslist af te raden. De film staat haaks op de snelle, dynamische wijze van filmen die onze blik geconditioneerd heeft. Maar deze langzame manier van kijken sluit goed aan bij historisch drama dat zich afspeelt in de negentiende of achttiende eeuw: er is veel kaarslicht en heel veel tijd. Zo leefden onze voorouders.

Mistérios de Lisboa
still uit Mistérios de Lisboa

Qua stijl is er overigens een enorm verschil tussen Barry Lyndon (de verfilming van de gelijknamige de schelmenroman uit 1844 van William Makepeace Thackeray (1811-1863)) en Mistérios de Lisboa (de verfilming van de gelijknamige roman uit 1854 van Camilo Castelo Branco (1825-1890)). Het is het verschil tussen ironie en saudade. Nederlanders staan dichter bij het Engelse dan bij het Portugese levensgevoel. De lichte toon van Barry Lyndon zal ons dan ook meer aanspreken dan al die gekwelde zielen in Mistérios de Lisboa.

misteriosdelisboa.com

Max

vandaag precies 496 jaar geleden stierf Maximiliaan I van Oostenrijk

Na zijn huwelijk met Maria van Bourgondië in 1477 in Gent en haar vroegtijdige dood in 1482 werd keizer Maximiliaan I van Oostenrijk (1459-1519) de feitelijke machthebber van de Nederlanden. Zijn zoon Philips de Schone (1478-1506) trouwde Johanna van Castilië. Zo ontstond een machtig rijk dat zowel de Oostenrijkse en Bourgondische erflanden, Spanje en alle koloniale bezittingen in Zuid-Amerika omvatte. Karel V, zoon van Philips de Schone en kleinzoon van Maximiliaan, in 1500 in Gent geboren, werd de machtigste Habsburger uit de geschiedenis. Hij regeerde over een rijk “waar de zon nooit ondergaat”.

Maximiliaan
Portret van van Maximiliaan I van Oostenrijk door Albrecht Dürer. De keizer gaf in 1518 de opdracht voor dit portret maar Dürer voltooide het pas na zijn dood.

Keizer Maximiliaan I had voor zijn grafmonument de opdracht gegeven om 40 levensgrote bronzen standbeelden te laten gieten. Uiteindelijk zijn 28 figuren voltooid. Ik zag het enorme praalgraf in 1986 in de Hofkirche in Innsbruck. Het werd pas in 1572 voltooid, ruim een halve eeuw na de dood van Maximiliaan I.

graf Maximiliaan
vier van de 28 beelden rond het praalgraf van Maximiliaan I van Oostenrijk in de Hofkirche Innsbruck

Een soortgelijk praalgraf zag ik jaren later in de Frauenkirche in München. Het is de cenotaaf voor de in 1347 gestorven koning Lodewijk van Beieren door Hans Krumpper uit 1622. Overigens zijn beide grafmonumenten schijngraven want zowel Maximiliaan en Lodewijk liggen elders begraven.

Keizer Maximiliaan I [ nl.wikipedia.org ]

denk aan ons !

Wie worden er in 2015 herdacht?

Adolph von Menzel

Adolph von Menzel
Duitse schilder (1815 – 1905)

150e geboortedag
1 oktober Paul Dukas (†1935)

200e geboortedag
8 december Adolph von Menzel (†1905)
21 december Thomas Couture (†1879)

250e geboortedag
27 maart Franz Xaver von Baader (†1841)

Franz Xaver von Baader

Franz Xaver von Baader
Duitse arts, mijnbouwingenieur
en filosoof (1765 – 1841)

300e geboortedag
26 januari Claude Adrien Helvétius (†1771)

400e geboortedag
25 januari Govert Flinck (†1660)

500e geboortedag
4 oktober Lucas Cranach de Jongere (†1586)

Gerard Bilders

Gerard Bilders
Nederlandse schilder (1838 – 1865)

150e sterfdag
21 februari Constant Troyon (*1810)
8 maart Gerard Bilders (*1838)
23 augustus Ferdinand Georg Waldmüller (*1793)

200e sterfdag
9 september John Singleton Copley (*1738)

Lodewijk XIV

Lodewijk XIV
Koning van Frankrijk (1638 – 1715)

250e sterfdag
15 juli Charles André van Loo (*1705)
21 oktober Giovanni Paolo Pannini (*1691)

300e sterfdag
1 september Lodewijk XIV (*1638)