Categorie archief: geschiedenis

Amerikaanse angst

opnieuw gezien: Mad Men zesde seizoen episode 5: The Flood

Mad Men Poster Season 6In april en mei zullen in de Verenigde Staten de laatste afleveringen van Mad Men uitgezonden worden. De fans waren hier al een paar jaar op voorbereid, maar het blijft toch even slikken. Het zevende seizoen dat in 2014 werd uitgezonden, bestond slechts uit zeven afleveringen in plaats van de gebruikelijke dertien. Het laatste seizoen zal om marketingtechnische redenen niet “Season 8″ maar “Season 7 Part II” gaan heten. De serie zal tenslotte uitkomen op 92 afleveringen. Waarschijnlijk komen er in Nederland en Vlaanderen ook twee DVD-boxen uit met ieder zeven afleveringen en zal “Season 7 Part I” vanaf juni verkrijgbaar zijn met Nederlandse ondertiteling.

Om mij een beetje voor te bereiden op het naderende afscheid van Mad Men dook ik weer eens in het zesde seizoen (2013) dat zich afspeelt in 1968. Gisterenavond keek ik op DVD naar de vijfde episode The Flood die zich afspeelt rond 4 april 1968, de dag dat Martin Luther King in Memphis vermoord werd. Het is jammer dat de uitgebreide timeline van Mad Men afleveringen niet verder gaat dan het vierde seizoen en 12 oktober 1965. Daarin kun je precies aflezen hoe de episodes langs de achtergrond van historische gebeurtenissen schuiven. Met de applicatie Smart Draw heeft iemand een tijdlijn gemaakt die de jaren zestig wél helemaal doorloopt maar ook erg bondig is.

Mad Men Timeline 1867 - 1968 - 1969
Martin Luther King werd vermoord op 4 april 1968
(of in Mad Men Season 6, episode 5)

Soms verwijzen de titels van Mad Men naar een quote van een van de personages. In dit geval gebruikt de vader van Ginsberg de metafoor van de ark van Noach in het Bijbelverhaal van de zondvloed. Maar The Flood heeft in deze aflevering nog een andere betekenis. Ze verwijst naar de geestelijke toestand van Amerika in 1968. Sinds het Tet-Offensief dat op 30 januari 1968 begon en maandenlang duurde, drong in Amerika langzaam het besef door dat de oorlog in Vietnam een verloren oorlog was. Achteraf weten we dat de Verenigde Staten sindsdien over het hoogtepunt van hun macht heen zijn. Het apocalyptische beeld van een half vergaan vrijheidsbeeld uit Planet of the Apes is een Amerikaanse metafoor van onderhuidse angst.

Mad Men
de scene uit Planet of the Apes met de brokstukken van het vrijheidsbeeld in de branding verwijst naar The Flood, de titel van de deze episode.
Met Mad Men heeft geestelijk vader Matthew Weiner een kunstwerk gemaakt dat even Amerikaans als menselijk is.

Je ziet deze onderhuidse angst in de ogen van Bobby wanneer hij samen met zijn vader dit onheilsbeeld in de bioscoop ziet. Scenes als deze maken Mad Men zo bijzonder. Telkens worden een-tweetjes gemaakt tussen the show must go on aan de buitenkant en de angst en onzekerheid aan de binnenkant. Met Mad Men heeft geestelijk vader Matthew Weiner een kunstwerk gemaakt dat even Amerikaans als menselijk is.

alle episodes van Mad Men op een rij [ amctv.com ]

vader van de palmen

de botanicus Carl Friedrich Philipp von Martius (1794-1868)

Ik kwam Carl Friedrich Philipp von Martius voor het eerst in 1981 tegen in het Album der Zeitgenossen van de Münchner fotograaf Franz Hanfstaengl (1804-1877). Daarin staat zijn portret uit de jaren vijftig van de negentiende eeuw. Een sympathiek ogende oudere heer, die enigszins lijkt op mijn grootvader. Dat hij in Hanfstaengl‘s Album der Zeitgenossen is opgenomen, een soort galerij der groten uit Beieren anno 1853-1863, heeft hij voornamelijk te danken aan een bijzondere prestatie die hij leverde in de jaren 1817-1820 toen hij een ontdekkingsreis maakte naar Brazilië, dat in die jaren als koninkrijk nog in een personele unie met Portugal verbonden was.

Von Martius
Carl Friedrich Philipp von Martius in het Album der Zeitgenossen van de Münchner fotograaf Franz Hanfstaengl

Toen in 1817 Maria Leopoldina, de vierde dochter van keizer Franz I van Oostenrijk, trouwde met Dom Pedro (vanaf 1822 de eerste keizer van Brazilië), werden de handelsbetrekkingen tussen Oostenrijk en Brazilië verstevigd. Zo werd de Österreichische Brasilien-Expedition ondernomen die van 1817 tot 1835 duurde. Het expeditieteam bestond uit wetenschappers en kunstenaars, maar het voornaamste doel was economisch: het vinden van inheemse producten voor de Europese afzetmarkt.

Brasilienreise
Titelblad van Reise in Brasilien 1823

Carl Friedrich Philipp von Martius reisde als botanicus mee, samen met 14 anderen waaronder de Oostenrijkse schilder Thomas Ender (1793-1875) die ongeveer even oud was als hij. Von Martius stond onder bescherming van de Beierse koning Maximiliaan I die in 1815 al een Zuid-Amerikaanse expeditie had gepland. In 1917 sloot hij zich aan bij de Oostenrijkse expeditie.

Von Martius - Book of Palms
illustratie uit Historia naturalis palmarum: opus tripartitum het magnum opus van Von Matrius

Von Martius verkende samen met Johann Baptist von Spix het Amazonegebied. Ze deden uitgebreid onderzoek naar de tropische flora. Von Martius besteedde daarbij bijzondere aandacht aan palmbomen, zodat hij bekend werd als de “vader van de palmbomen”. In totaal bracht het tweetal 85 geconserveerde zoogdieren, 350 vogels, 150 amfibieën, 116 vissen, 2.700 insecten en 6.500 planten en zaden van hun reis mee naar München. Von Martius is altijd in de schaduw blijven staan van Alexander von Humboldt die twintig jaar eerder een reis naar Zuid-Amerika maakte.

The Book of Palms [ taschen.com ]

uit de mode

Incroyable et Merveilleuse (1814)

Als liefhebber van historische films begin ik steeds meer belangstelling te krijgen voor historische kostuums. Deze spelen in period drama zo’n grote rol, dat dit filmgenre vaak ook kostuumdrama wordt genoemd. De art director van een historische film leunt meestal zwaar op de kostumering die minstens zo belangrijke is als de set decoration. Ontwerpers van historische kostuums en historici die zich in mode gespecialiseerd hebben, gebruiken voor hun werk niet alleen schilderijen maar ook oude gravures en handboeken.

Incroyable et Merveilleuse
detail van een van de platen uit de serie Incroyable et Merveilleuse … zou Jane Austen er ook zo eentje gedragen hebben?

Een van de beroemdste serie gravures die expliciet kostuums presenteren, is Incroyable et Merveilleuse. Deze set van 33 grote platen werd voor het eerst gepubliceerd in 1814. De gravures van George-Jacques Gatine werden gemaakt naar tekeningen van Horace Vernet en Louis-Marie Lanté. De meeste platen werden afgedrukt in Journal des Dames.

Ongetwijfeld zullen deze platen vaak geraadpleegd worden door het costume design van period drama dat zich in deze tijd afspeelt. De Regency Era (1811-1820) levert in Engeland, vooral dankzij de beroemde romans van Jane Austen voortdurend kostuumdrama op. De Parijse mode die in Incroyable et Merveilleuse gepresenteerd wordt, zal destijds ook het Kanaal overgewaaid zijn.

Kleidung um 1800
de weblog Kleidung um 1800

facebook.com/vernet1814 | Regency Clothing [ pinterest.com ]

hoog DWDD-gehalte

aan het lezen in Het meten van de wereld (2005) van Daniel Kehlmann
over Carl Friedrich Gauß en Alexander von Humboldt

Het meten van de wereldIn 2005 publiceerde de jonge Duitse schrijver Daniel Kehlmann zijn historische en humoristische roman Die Vermessung der Welt over twee Duitse genieën, de wiskundige Carl Friedrich Gauß (1777-1855) en de ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt (1769-1859). Het boek werd een ongekend succes. In Duitsland werden 1,5 miljoen exemplaren verkocht. Het jaar daarop verscheen een Nederlandse vertaling. De roman heeft een hoog DWDD gehalte: het leest als een trein, bestaat voornamelijk uit korte zinnen en heeft een hoge dichtheid aan vermakelijke anekdotes en humoristische opmerkingen. Maar we steken er ook wat van op!

De roman heeft een hoog DWDD gehalte: het leest als een trein, bestaat voornamelijk uit korte zinnen en heeft een hoge dichtheid aan vermakelijke anekdotes en humoristische opmerkingen.

Die Vermessung der WeltDat Alexander von Humboldt een leverancier van vermakelijke anekdotes is, was mij al langer bekend. Toen ik in 1986 zelf een reis naar Zuid-Amerika maakte, kende ik al verhalen van de man met een hoge hoed en de pandjesjas die samen met een Franse botanicus door het oerwoud trok. Als het prototype van de romantische wetenschapper gebruikte Humboldt zijn eigen lichaam soms als meetinstrument. Zo stapte hij in het water waar sidderalen zwommen om te testen hoe sterk de elektrische lading was en proefde hij curare, waarbij hij zijn veronderstelling bevestigd werd dat curare hoogstens wat duizelingen wanneer het door de mond werd ingenomen. Zolang je maar geen wondje in je mond had, want wanneer curare rechtstreeks met bloed in contact kwam, was het onherroepelijk een dodelijk gif. Door zijn nieuwsgierigheid en onverschrokkenheid grenzend aan doodsverachting had Humboldt het avontuur aan zijn kont hangen. De ideale protagonist voor een historische roman of film. Naar mijn weten heeft Werner Herzog zich nooit gewaagd aan een verfilming van Humboldt‘s reis door Nieuw-Granada en het vice-koninkrijk Peru, zoals de overzeese gebieden van Spanje tussen 1799 en 1806 nog heetten. Vergeleken bij Von Humboldt was Fitzcaraldo een operaminnende huismus.

Gauß en Von Humboldt
Carl Friedrich Gauß en Alexander von Humboldt op Duitse postzegels uit de vijftiger jaren
Alexander von Humboldt was van plan halverwege 1798 op weg te gaan, maar de politieke ontwikkelingen in Europa dwarsboomden zijn plannen. De Napoleontische Oorlogen maakten het onmogelijk naar Engeland te reizen om van daaruit een schip over de oceaan te nemen. Daarop hoopte Humboldt met de Franse ontdekkingsreiziger kapitein Nicolas Baudin mee te kunnen varen, die een reis om de wereld wilde maken en Humboldt had uitgenodigd mee te varen. De reis werd echter uitgesteld. Daarop probeerden Humboldt en Bonpland tevergeefs vanaf het zuiden van Frankrijk per schip richting Egypte te varen, om zich bij Napoleons Egyptische expeditie aan te sluiten. Toen dat niet lukte, besloten ze naar Madrid verder te reizen om de toestemming van de Spaanse troon te verkrijgen voor een Zuid-Amerikaanse onderzoeksreis. De tocht dwars door het zuiden van Frankrijk en de Spaanse hooglanden werd grotendeels naast de kar met instrumenten lopend afgelegd. De enorme hoeveelheid metingen die Humboldt onderweg deed, maakten voor het eerst de hoogte en fysiografie van het Spaanse hoogland duidelijk.
 
Bron: nl.wikipedia.org

kehlmann.com

zelfmoordpact

nu in diverse filmhuizen: Amour fou (2014) van Jessica Hausner
over de dubbele zelfmoord van Heinrich von Kleist en Henriette Vogel

amour fouOp de middelbare school hoorde ik tijdens de les Duitse literatuur voor het eerst van de zelfmoord van Heinrich von Kleist. Het zelfgekozen levenseinde kleefde de Duitse romantici aan. Het begon in de Sturm und Drang met Die Leiden des jungen Werther (1774) die in heel Europa een heuse zelfmoordepidemie veroorzaakte. Het cultiveren van Weltschmerz en zelfmedelijden maakte van zelfdoding een blijvertje onder de gevoelige zielen. De dichteres Caroline von Günderrode deed het in 1806. Het bizarre aan de zelfmoord van Heinrich von Kleist in 1811, is dat hij er niet alleen voor ging. Rüdiger Safranski schrijft in zijn essay over Heinrich von Kleist:

Op 20 november trekken Heinrich von Kleist en Henriette Vogel erop uit naar de kleine Wannsee. Ze nemen hun intrek in een pension. Verlangen licht en schrijfgerei op hun kamer. Ze slapen apart. Henriette heeft de tussendeur afgesloten. De volgende dag dollen ze wat met elkaar. Kleist springt over de planken van de kegelbaan. ‘s Middags laten ze op een heuvel vlak bij het pension een tafeltje neerzetten en koffie serveren. Kleist vraagt de pensionhoudster om een potlood. Als zij met het verlangde terugkomt, hoort ze twee schoten. Op de heuvel treft ze hen allebei dood aan. Henriette op de rug liggend. Kleist ineengezakt voor haar, zijn hoofd vlak bij haar rechterbeen. Op de grond twee pistolen.
amour fou
stills uit Amour fou
Heinrich von Kleist en Henriette Vogel in twee tableau vivants die herinneren aan interieurstukken van Georg Friedrich Kersting
trailer van Amour fou

Amour fou [ imdb.com ]

la guerre de ’18-’48

Les Grandes Misères de la guerre (1633)
18 gravures van de Franse graveur Jacques Callot

Oorlog levert nooit iets goeds op, maar uitgevers zullen daar soms anders over denken. Oorlog blijft ons fascineren en er zijn bibliotheken vol over geschreven. Er is enorm veel keuze. Nu het honderd jaar geleden is dat de Eerste Wereldoorlog aan de gang was, liggen er in de boekhandel vele titels over deze oorlog. Dit voorjaar valt de herdenking van de eerste gasaanval uit de geschiedenis tijdens de Tweede Slag om Ieper samen met de herdenking van de Honderd Dagen van Napoleon die zoals bekend eindigde met de Slag bij Waterloo in juni 1815. Dus verschijnen er nu ook boeken over de oorlogen van Napoleon. De Verenigde Staten herdenken in april het einde van de Civil War. 150 jaar geleden kwam een einde aan de bloedigste oorlog die ooit in Amerika is uitgevochten. Oorlog is dus altijd aanwezig, ver van ons bed in Syrië en Irak, op internet, televisie en in de boekhandel.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 5: Le pillage

Een oorlog die nu ver achter ons ligt, maar tot de Napoleontische oorlogen aan het begin van de negentiende eeuw, gold als de meeste verscheurende oorlog die Europa in de nieuwe geschiedenis heeft gekend, is de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). Deze begon als een godsdienstoorlog maar werd uiteindelijk een machtsstrijd tussen Frankrijk en het Habsburgse Rijk met Duitsland als strijdtoneel. Het was een gruwelijke oorlog die Duitsland in 1648 ontredderd achterliet. De bevolking werd gedecimeerd. Nederland had er weinig last van. Integendeel, de Republiek begon in deze periode juist aan haar opmars en was rond 1650 uitgegroeid tot de machtigste handelsnatie ter wereld.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 11: La pendaison

Doordat ons land haar Gouden Eeuw beleefde is de Dertigjarige Oorlog voor Nederland een tamelijk onbekende episode gebleven in de geschiedenis van het moderne Europa. Maar de Duitsers, die zich na een halve eeuw fixatie op 1933-1945 weer met hun nationale verleden kunnen bezighouden, zijn de Dertigjarige Oorlog niet vergeten. Eind december schreef ik hier over een special van het geschiedenistijdschrift GEO epoche die ik kocht over Der Dreißigjährige Krieg. Bij een Duits tankstation nota bene!

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 14: La roue

Vanaf 1633 werd de oorlog op Duits grondgebied voor een groot deel door Frankrijk gefinancierd. Kardinaal Richelieu had een verbond gesloten met de protestantse Zweden. In Lotharingen, het grensgebied tussen Frankrijk en Duitsland, werd ook gevochten. De Franse graveur Jacques Callot uit Nancy was in zijn eigen stad ooggetuige van de oorlog. Hij maakte er een aangrijpende serie gravures over onder de naam Les Grandes Misères de la guerre. In zijn gedetailleerde stijl met veel aandacht voor de mis-en-scène en emoties laat hij heel concreet zien wat oorlog betekent: brandschatting, plundering, marteling, schrikbewind, terechtstellingen, verkrachting, honger, ellende, verdriet. Het is een van de vroegste artistieke aanklachten tegen oorlog in de geschiedenis.

Callot
Les Grandes Misères de la guerre
Plaat 17: La revanche des paysans

Overigens wordt aangenomen dat Francisco Goya de etsen uit Les Grandes Misères de la guerre in zijn bezit had. Deze beïnvloedde zijn eigen aanklacht tegen de oorlog die Napoleon in Spanje voerde. Los Desastres de la Guerra is een serie van 82 prenten die Goya tussen 1810 en 1815 maakte. Maar ze werden pas uitgegeven in 1863 op initiatief van La Real Academia de Bellas Artes de San Fernando.

Les Grandes Misères de la guerre [ fr.wikipedia.org ]

222 jaar geleden

vandaag 222 jaar geleden: Lodewijk XVI van Frankrijk wordt onthoofd

Het ancien régime was onrechtvaardig en vaak wreed, maar de godin van de vrijheid die in 1789 in Parijs was neergestreken was beslist ook geen lieverdje. La Liberté gebruikte al snel dezelfde barbaarse middelen als de onderdrukkers van het volk.

terechtstelling Lodewijk XVI
het vonnis van burger Louis Capet (koning Lodewijk XVI) werd voltrokken met de guillotine op 21 januari 1793 op de Place de la Révolution (nu Place de la Concorde)

De constitutionele monarchie die in 1789 was ingesteld, was geen blijvertje. In de zomer van 1791 probeerde de koning en zijn familie incognito te vluchten naar de Zuidelijke Nederlanden, maar bij de grens werd het hele gezelschap aangehouden en gevangen gezet. Zijn lot en dat van koningin Marie-Antoinette was toen eigenlijk al bezegeld. Het Franse koningshuis werd officieel op 21 september 1792 afgeschaft. Drie maanden later moest burger Louis Capet, zoals de Lodewijk XVI nu heette, zich tegenover de Nationale Conventie verantwoorden. Op 21 januari 1793 volgde zijn onthoofding. De terechtstelling werd door duizenden Parijzenaars bijgewoond. Zij waren geen onderdanen meer, maar vrije burgers.

Koning Lodewijk XVI wordt in Parijs onthoofd [ vandaagindegeschiedenis.nl ]