Categorie archief: geschiedenis

brombeer

gisteren gezien in Focus: Mr. Turner (2014) van Mike Leigh
vandaag is de 163e sterfdag van Joseph Mallord William Turner

Mr. TurnerMr. Turner begint met een lang openingsshot van een molen aan de dijk bij een opkomende magere zon. Er beweegt nauwelijks iets. Het lijkt alsof we naar een schilderij van de Haagse School kijken. Dan maken zich uit de verte twee gestalten los die langzaam naderbij komen. Mike Leigh laat zijn cameraman rustig wachten, niet bang om zijn film te laten beginnen met een “Tarkovskyshot” van langer dan een minuut. De gestalten blijken twee meisjes in Hollandse klederdracht. Als ze ons genaderd zijn, gaat de camera met hen meebewegen. De ruimte wordt zichtbaar. We horen ze in het Nederlands kouten over een of andere vrijer. Dan gaat de camera iets omhoog en zien we langs de dijk een man met een hoge hoed, die in een klein schetsboekje de molen in het ochtendlicht staat te tekenen. We weten dat hij het is. Mike Leigh wil ons niet belasten met data en plaatsnamen en laat een onderschrift weg. Maar als je iets over het leven van Turner gelezen hebt, weet je dat we in het jaar 1825 zijn, toen hij zijn tweede reis naar Holland en het Rijndal maakte.

I did find myself wondering about the magical opening sequence of the film, though. We’re in the Netherlands (there’s a windmill), with two women in white lace caps advancing towards us down a lane, chatting volubly in 1820s Dutch.

Turner expert Andrew Wilton over de opening sequence

Het openingsshot is eigenlijk het establishmentshot voor de hele film die het leven van Mr. Turner tussen zijn vijftigste en zijn dood in 1851 op 76-jarige leeftijd kabbelend volgt. Geen bijzondere gebeurtenissen in het leven van de niet bepaald innemende hoofdpersoon. Valt daar nog wel een genietbare film van te maken? Mike Leigh laat zien dat het kan. Maar je moet dan wel houden van historisch drama, traagheid en mooie beelden. Mike Leigh wist bij voorbaat dat Mr.Turner een film voor een select publiek zou worden, zeker buiten Engeland. In eigen land is Turner nog steeds een beroemdheid die dezelfde postuur heeft als Rembrandt bij ons.

Mr. Turner
Turner’s aquarel de schilder en zijn bewonderaars inspireerde de production designers om het interieur na te bouwen. In plaats van halve bogen werd gekozen voor rechte ruiten, zodat er over de vloer een schaduw van horizontale en verticale lijnen valt.

Het dagelijks leven van Turner is niet veel bijzonders. Zijn vader William (1745-1829) woont in bij zijn zoon die ongetrouwd is, maar het net als Rembrandt met zijn huishoudster houdt. Naast zijn atelier is een tentoonstellingsruimte waar zijn vader het handeltje drijft. Er gebeuren geen grote dingen maar het drama van een ongelukkige jeugd heeft zich als een langgerekte schaduw over Turner´s persoonlijkheid geworpen. Hij is een naar binnen gekeerde knorrepot en gromt eerder dan dat hij praat.

Turner is een naar binnen gekeerde knorrepot en gromt eerder dan dat hij praat

Timothy Spall heeft zich erg goed in zijn personage ingeleefd o.m. door veel over hem te lezen. Toen Turner tien jaar oud was, begon zijn moeder tekenen van waanzin te vertonen. Na zeventien jaar haar gekte in huis verdragen te hebben, besloten vader en zoon haar in 1802 tenslotte naar het krankzinnigengesticht te brengen. De zoon bleef zich daar altijd schuldig over voelen. Het heeft zijn leven voorgoed getekend. Dit wetende komt de ongenietbare brombeer toch wat dichterbij.

Mr. Turner
J.M.W.Turner goes C.D.Friedrich

Mr. Turner zit vol prachtige landschappelijke filmbeelden. Soms lijkt het alsof we een reis maken door zijn schilderijen: de krijtrotsen van Dover in avondgloed, de woeste hoogten in Zwitserland en de dampige straten van Londen. Van een van zijn beroemdste schilderijen, The Fighting Témeraire is een tableau vivant gemaakt. We zien het houten oorlogsschip door een stoomboot naar zijn laatste rustplaats gesleept worden. Turner ziet in het spektakel een machtige metafoor van afscheid terwijl zijn metgezellen opmerken dat er voor het schip vijfduizend eiken geveld moesten worden en dat deze nu gerecycled worden in tafels en stoelen.

Turner en Monet
details uit The Fighting Témeraire (1838) van Turner en Impression: soleil levant (1872) van Monet. Turner wordt vaak als een wegbereider van het impressionisme gezien, maar eigenlijk stond hij ver van de impressionisten af. Monet liet met zijn opkomende zon een nieuwe optimistische wereld van licht en kleur zien, terwijl Turner met zijn zonsondergang veel eerder melancholisch terugblikte op het verleden.

Mr.Turner en zijn tijd
 
Er worden in de film geen jaartallen genoemd, maar er zijn wel een paar verwijzingen naar historische gebeurtenissen.
 
Aan het begin van de film komt Turner thuis van zijn reis door Nederland, België en Duitsland en spreekt hij over de ontploffing van het buskruitmagazijn in Oostende. Er vielen twaalf doden en de schade in de omgeving van de kazerne was aanzienlijk. Deze gebeurtenis vond plaats op 19 september 1826.
 
Aan het einde van de film vertelt Turner hoe in Hyde Park het Crystal Palace van Paxton in aanbouw is voor de wereldtentoonstelling van 1851. Deze opende op 1 mei. Turner stierf op 19 december en maakte The Great Exhibition aan het einde van zijn leven dus nog mee.
 
Er zijn ook historische onjuistheden. Als dokter Price uit Margate de doodzieke Turner in London bezocht heeft, zegt hij dat hij met de trein terugreist vanaf Charing Cross. Maar dit station werd pas in 1864 geopend, 13 jaar na Turner’s dood.

Cinematography: Dick Pope – Production Design: Suzie Davies – Art Direction: Dan Taylor – Set Decoration: Charlotte Watts – Costume Design: Jacqueline Durran

De officiële website van Mr. Turner gaat vandaag in de lucht | Mr. Turner [ imdb.com ]
recensie van Peter Bradshaw in The Guardian

brandkastzegels

gelezen in de nieuwe VPRO gids: de drijvende brandkast

VPRO gids #50 2014Als postzegelliefhebber ben ik erg blij met de omslag van de nieuwe VPRO-gids. Ditmaal geen eigen ontwerp maar een uitvergroting van een postzegel uit 1921, de zogeheten brandkastzegel. Daar hoort een heel verhaal bij dat te lezen is in een vier pagina’s groot artikel van Marten Minkema.

“Kluis overboord” is het verhaal van de ondernemer Cornelis van Blaaderen die na de ramp met de Titanic op het idee kwam om brandkasten aan boord van transatlantische lijndiensten onzinkbaar te maken. De drijvende brandkast was geboren. Het was een brandkast in een grote cilinder die op het dek stond en waarin tegen extra betaling kostbaarheden konden worden bewaard. Om waardevolle papieren te versturen in de drijvende brandkast, moest naast de normale frankering extra gefrankeerd worden. Daarvoor werd een serie bijzondere frankeerzegels ontworpen, de eerder genoemde brandkastzegels.

brandkastzegel
De prachtige website postzegelontwerpen.nl brengt de ontwerpen van Lion Cachet en Leo Gestel dichtbij en toont ook de ontwerpen die het niet haalden.

Helaas werd de drijvende brandkast geen commercieel succes en het project werd in 1923 gestaakt. Maar de brandkastzegel werd wel een artistiek succes. De zegels waren ontworpen door de kunstenaars Lion Cachet en Leo Gestel en zien er met laat-symbolistische invloeden bijzonder smaakvol uit.

brandkastzegels
de brandkastzegels kosten ruim 90 jaar later soms honderden Euro’s per stuk

Na Lion Cachet en Leo Gestel ontwierpen kunstenaars vaker postzegels. In 1923 volgden Willem van Konijnenburg en Jan Toorop, in 1924 Chris Lebeau, in 1928 Jan Sluyters, in 1929 Kamerlingh Onnes, in 1931 Piet Zwart, in 1935 M.C. Escher en in 1937 en Pijke Koche.

Geert Mak postzegel - VPRO gids #12 2009
Zes jaar geleden ontwierp ik zelf voor de lol een retro Europazegel met een afbeelding van Geert Mak, afgedrukt in VPRO gids #12 2009

kluis overboord [ npogeschiedenis.nl ] | postwaarden.nl | postzegelontwerpen.nl

Teutoons zelfonderzoek [ 2 ]

zondagavond gezien op ZDF: Deutschland Saga 3. Teil: Was uns eint
een zoektocht naar de Duitse identiteit

Christopher ClarkZondagavond volgde bij ZDF het derde en voorlopig laatste deel uit de serie Deutschland Saga. In maart worden de drie laatste delen uitgezonden. Het thema van de derde aflevering ging over de vraag wat de Duitsers verenigt. Daarna trokken 12 eeuwen Duitse geschiedenis in sneltreinvaart aan ons voorbij. Het was de bekende geschiedenisles, op televisie prachtig geïllustreerd met reenactment.

De Duitsers, die toch altijd al dieper naar hun identiteit hebben gegraven dan andere Europese volkeren, worden in Deutschland Saga bijgeschoold in Duits zelfbewustzijn.

Presentator Christopher Clark begon zijn verhaal heel toepasselijk in de paltskapel in Aken. Karel de Grote of Charlemagne was sinds de Romeinen de eerste heerser die voor Europese eenwording zorgde. Als Karolinger was hij eigenlijk een Frank en nog geen Duitser. Pas in de negende eeuw zou het oostelijk deel van het Karolingische Rijk, dat in 843 onder de nazaten van Karel de Grote verdeeld was, verenigd worden door Otto I. In 962 liet hij zich door de paus in Rome tot keizer. Het Heilige Römische Reich deutscher Nation zou tot 1806 bestaan en de Duitsers in één Rijk onderbrengen. Toch was er nog lang geen sprake van Duitse eenheid.

Heilige Roomse Rijk
Vijfhonderd jaar geleden, omstreeks 1520, waren Nederland en een deel van België nog een deel van het Heilige Roomse Rijk

Vervolgens slaat Christopher Clark vijfhonderd jaar over en komen we hem weer tegen in de Wartburg in Eisenach. Een beetje historicus weet dan hoe laat het is: Maarten Luther. De Reformatie zal Duitsland niet verenigen maar tot op het bot verdelen in een bittere strijd tussen protestanten en katholieken. Tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) wordt op het Duitse grondgebied de godsdienstoorlog in volle hevigheid uitgevochten. Duitsland raakt ontredderd ten voordele van Frankrijk, Zweden, maar ook van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Na de Vrede van Westfalen 1648 krabbelt Duitsland er langzaam weer bovenop, maar nog steeds is de Duitse eenheid nog ver te zoeken.

Een nieuwe grootmacht dient zich aan op Duits territorium. Pruisen wordt in 1701 een koninkrijk en er ontstaat in de achttiende eeuw een rivaliteit tussen Habsburg en Pruisen. Na de Zevenjarige Oorlog, die op een haar na catastrofaal afliep voor Pruisen, plaatst het jonge koninkrijk zich tenslotte toch in de rij der Europese grootmachten: Engeland, Frankrijk, Rusland en Habsburg. Dan belanden we in de negentiende eeuw, de eeuw die geboren is uit de Franse Revolutie. Deze zou later voor de Duitse eenheid van doorslaggevend belang blijken. Door Napoleon raakte de Duitse bevolking vertrouwd met de revolutionaire idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. De burgers roken even aan de vrijheid.

Nadat Napoleon in de herfst van 1813 bij Leipzig verslagen was en zich uit Duitsland moest terugtrekken en na het Congres van Wenen in 1815, werd onder leiding van Oostenrijk de klok teruggedraaid. Het Heilige Roomse Rijk dat in 1806 was opgehouden te bestaan, vond zijn opvolger in de Duitse Bond. Deze was door Metternich in het leven geroepen en verenigde Habsburg met een lappendeken van Duitse koninkrijkjes, bisdommen en hertogdommen. De Restauratie of Vormärz (1815-1848) was een tijd van repressie.

Congres van Wenen 1814-15
Tijdens het Congres van Wenen (1814/15) werd de kaart van Europa opnieuw getekend. Onder aanvoering van Oostenrijk werd de Duitse Bond de opvolger van het Heilige Roomse Rijk. Maar van Duitse eenwording was nog steeds geen sprake

De geest van de Franse Revolutie was in de fles teruggedreven, maar overal in Duitsland waren liberale bewegingen ontstaan ter bevordering van burgerrechten en de nationale eenheid. In deze periode ontstond ook de nationale driekleur Schwarz-Rot-Gold, maar werd verboden. Slechts enkele delen van Duitsland waren liberaal ingesteld, zoals Baden en Württemberg. Maar onder monarchistische dictaturen zoals Oostenrijk en Pruisen werden liberale bewegingen met harde hand onderdrukt. De julirevolutie in 1830 kon vanuit Frankrijk niet overslaan. Ook de maartrevolutie van 1848, die aanvankelijk tot een constitutie en parlement in Frankfurt leidde, werd tenslotte een mislukking.

Na 1848 werd het dualisme tussen Oostenrijk en Pruisen binnen de Duitse Bond op de spits gedreven. Tenslotte werd Oostenrijk door Pruisen in 1866 verslagen en kwam er een einde aan de Duitse Bond en werd de Noord-Duitse Bond opgericht, zonder Oostenrijk. De definitieve eenwording van de Duitse vorstendommen onder aanvoering van Pruisen zou nu niet lang meer op zich laten wachten. In 1870 zag Bismarck zijn kans en wist hij Frankrijk uit te lokken tot een oorlog. Keizer Napoleon III van Frankrijk werd gevangen genomen en Frankrijk werd in Versailles vernederd met de proclamatie van het Duitse Keizerrijk in januari 1871. Maar de Duitse eenwording was schijn, want er was nog steeds geen democratie. Het Duitse Keizerrijk (1871-1818) was nog altijd een monarchistische dictatuur onder de Duitse keizer, die in feite de monarchen van Pruisen waren.

Die Proklamation des Deutschen Kaiserreiches
Na de Proklamatie van het Duitse Keizerrijk in Versailles (1871) was er nog steeds geen democratie. De Duitse keizer regeerde nog steeds zoals de monarchen van Pruisen gedaan hadden.

Inmiddels hebben we met deze aflevering van Deutschland Saga al duizend jaar Duitse geschiedenis achter de kiezen. Met Duitsland in de twintigste eeuw zijn we tenslotte dichter bij huis gekomen. Het verhaal van de Eerste en de Tweede Wereldoorlog kennen we in grote lijnen. Onze oosterburen spreken tegenwoordig over de Urkatasrophe des 20.Jahrhunderts en zijn zich er maar al te bewust van dat nazi-Duitsland de donkerste episode in de moderne tijd is geweest. Van 1945 tot 1990, ongeveer een halve eeuw lang, zijn de Duitsers bezig geweest met het verwerken van hun nazi-verleden.

In 1990 brak met de Duitse eenwording een nieuwe tijd aan. Volgend jaar is het vijfentwintig jaar geleden dat heel Duitsland een moderne democratie werd. Voor de eerste maal in de geschiedenis, wanneer we de Weimar Republiek (1919-1933) als een kortstondig en mislukt experiment met democratie op Duits grondgebied zien. Natuurlijk betekende de oprichting van de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in 1949 al democratie voor de West-Duitsers, maar de Oost-Duitsers zaten altijd nog gevangen achter het ijzeren gordijn. Sinds 1990 is er één verenigd en democratisch Duitsland.

checkpoint charley
een confrontatie tussen Oost en West op Checkpoint Charlie op 27 oktober 1961 in Berlijn. De Duitse eenheid was tijdens de koude oorlog verscheurd tussen kapitalisme en communisme.

ZDF series als Die Deutschen en Deutschland Saga zijn bedoeld om de Duitsers, die toch altijd al dieper naar hun identiteit gegraven hebben dan andere Europese volkeren, bij te scholen in Duits zelfbewustzijn. Het is een prima keuze om zich hierbij te laten onderwijzen door een Aussie, die overigens perfect Duits spreekt, maar met een prettige angelsaksische relativering.

afleveringen in de Deutschland Saga (2014/2015)
 
zondag 30 november 2014, 19.30 (1/6): Woher wir kommen
dinsdag 2 december 2014, 20.15 (2/6): Wovon wir schwärmen
zondag 7 december 2014, 19.30 (3/6): Was uns eint
zondag 8 maart 2015, 19.30 (4/6): Wonach wir suchen
zondag 15 maart 2015, 19.30 (5/6): Was uns antreibt
zondag, 22 maart 2015, 19.30 (6/6): Wer wir sind

Deutschland Saga [ zdf.de ]

Teutoons zelfonderzoek [ 1 ]

dinsdagavond gezien op ZDF: Deutschland Saga
Wovon wir schwärmen – Was spricht die Deutschen besonders an?

In 2008 en 2010 volgde ik op ZDF de serie Die Deutschen waarin twintig historische figuren geportretteerd werden, van Karel de Grote tot Rosa Luxemburg en van Hildegard van Bingen tot Gustav Stresemann. Ik was zo onder de indruk van deze serie dat ik de twee begeleidende boeken kocht. Ik stelde toen vast dat onze oosterburen de zwarte bladzijden uit hun nationale geschiedenis eindelijk verwerkt hadden en de blik weer voorbij het nationaalsocialistische verleden konden richten.

De documentaires in de serie Die Deutschen keken vaak diep in het Duitse verleden en waren tot stand gekomen onder Guido Knopp. Nadat deze als hoofdredacteur geschiedenis van de ZDF afscheid had genomen, volgde er helaas geen nieuwe reeks meer. Wel verscheen vorig jaar de serie Frauen die Geschichte machten een serie van zes portretten van historische vrouwen met daaronder twee Duitsen: Sophie Scholl en Louïse van Pruisen. Het leek ter compensatie van de vele mannelijke hoofdfiguren in Die Deutschen en het ging niet over Duitse geschiedenis en identiteit.

In navolging van Die Deutschen is Deutschland Saga een nationaal project, een scholing in Duits zelfbewustzijn.

Christopher ClarkAnders is dat met de serie Deutschland Saga die zondagavond van start gegaan is. In navolging van Die Deutschen is dit weer een nationaal project, een scholing in nationaal zelfbewustzijn. Goede greep: het programma wordt gepresenteerd door de Australische hoogleraar Duitse geschiedenis Christopher Clark die overigens perfect Duits spreekt, maar wel met de ironie waarop presentatoren van BBC documentaires het patent lijken te hebben. De aanpak van Deutschland Saga is heel anders als met Die Deutschen. We maken wel kennis met historische Duitsers, maar deze staan niet centraal.

De makers van deze serie hadden voor ogen de Duitse ziel bloot te leggen aan de hand van grote vragen: waar komen we vandaan? waar houden we van? waar zijn we naar op zoek? wat drijft ons? wie zijn we? Het zijn vragen die elkaar overlappen en soms inwisselbaar zijn. Eigenlijk zijn het allemaal variaties op de vraag: Wat verenigt ons? Mijn eerste indruk is dat de presentatie en verzorging weliswaar gründlich is, maar door zijn losse structuur is het ook een beetje rommelig geworden. In Wovon wir schwärmen neemt Christopher Clark ons in een achtbaan mee door de Duitse geschiedenis. Van de Germanen naar de Duitse ridders naar Karel de Grote, naar de nazi’s en het Duitse voetbal anno nu. Mir wird da ganz schwindelig!

afleveringen in de Deutschland Saga (2014/2015)
 
zondag 30 november 2014, 19.30 (1/6): Woher wir kommen
dinsdag 2 december 2014, 20.15 (2/6): Wovon wir schwärmen
zondag 7 december 2014, 19.30 (3/6): Was uns eint
zondag 8 maart 2015, 19.30 (4/6): Wonach wir suchen
zondag 15 maart 2015, 19.30 (5/6): Was uns antreibt
zondag, 22 maart 2015, 19.30 (6/6): Wer wir sind

Deutschland Saga [ zdf.de ]

Assisi [ 3 ]

gelezen: Bodar door het land van Franciscus
gezien: de gelijknamige documentaire op DVD

Sinds het pontificaat van paus Franciscus is het aantal bedevaartgangers in Assisi met zeker tien procent toegenomen. Vorige zomer bezochten ook wij het bedevaartsoord. Het was op een snikhete woensdag in juni. Overal zagen we afbeeldingen van de heilige Franciscus en van de heilige vader. De basiliek met de beroemde fresco’s van Giotto maakte grote indruk op ons. Er heerste een ademloze stilte terwijl er honderden pelgrims in de kerk waren. Een paar maanden later zag ik op televisie live de mis die paus Franciscus op het plein opdroeg ter gelegenheid van de naamdag van de heilige op 4 oktober. Het was nu fris geworden op het plein.

Bodar door het land van FranciscusAfgelopen vrijdag kwam Michaela thuis met het boekje Bodar door het land van Franciscus in combinatie met de DVD van het drieluik dat de RKK in maart dit jaar uitzond. Bodar draagt zijn boekje o.a. op aan Hélène Nolthenius (1920-2000), die enkele boeken schreef over Franciscus en zijn tijd. Hij maakte dankbaar gebruik van haar boek een man uit het dal van Spoleto (1988). Ook in Duecento schrijft Nolthenius in het deel “de heiligen” over het leven van de heilige Franciscus die al twee jaar na zijn dood in 1228 heilig verklaard werd. Bodar is duidelijk een liefhebber van haar lyrische en contemplatieve stijl en gebruikt soms woorden die verouderd lijken. Maar bij Bodar weten we: “Eeuwigh gaat voor oogenblick”.

Bodar is duidelijk een liefhebber van Nolthenius’ lyrische en contemplatieve stijl en gebruikt soms woorden die verouderd lijken.

Bodar door het land van Franciscus [ npo.nl ] | Assisi [ 1 ] | Assisi [ 2 ]

WWI in kleur

The colors of catastrophe
Rediscovered autochrome photography of the First World War
First World WarThe devastating events of the First World War were captured in myriad photographs on all sides of the front. Since then, thousands of books of black-and-white photographs of the war have been published as all nations endeavour to comprehend the scale and the carnage of the “greatest catastrophe of the 20th century”. Far less familiar are the rare colour images of the First World War, taken at the time by a small group of photographers pioneering recently developed autochrome technology.
 
To mark the centenary of the outbreak of war, this groundbreaking volume brings together all of these remarkable, fully hued pictures of the „war to end war“. Assembled from archives in Europe, the United States and Australia, more than 320 colour photos provide unprecedented access to the most important developments of the period – from the mobilization of 1914 to the victory celebrations in Paris, London and New York in 1919. The volume represents the work of each of the major autochrome pioneers of the period, including Paul Castelnau, Fernand Cuville, Jules Gervais-Courtellemont, Léon Gimpel, Hans Hildenbrand, Frank Hurley, Jean-Baptiste Tournassoud and Charles C. Zoller.
 
Bron: taschen.com

meer Eerste Wereldoorlog op deze blog

Eerste Slag om Ieper [ 2 ]

De eerste slag om Ieper 19 oktober-22 november 1914

Honderd jaar geleden kwam er een voorlopig einde aan de Slag om Ieper. De saillant in de Vlaamse Westhoek, beter bekend als de Ieperboog, zou in het verdere verloop van de Eerste Wereldoorlog een strijdtoneel blijven. Nog drie keer zou er om enkele kilometers terreinwinst rond Ieper vernietigend gevochten worden: in april 1915, in de zomer van 1917 en tenslotte in het voorjaar van 1918. De stad, of beter gezegd het terrein waar de stad ooit lag, zou nooit in Duitse handen vallen. Maar tijdens de Vierde Slag om Ieper rukten de Duitsers verder op dan in de voorgaande slachtingen.

wo1.be
De eerste slag bij Ieper (19 oktober – 22 november 1914) op de website wo1.be

De Eerste Slag om Ieper was een reeks van slachtingen:
Eerste slag bij Langemark (21 – 23 oktober)
Slag bij Geluveld (29 – 31 oktober)
Tweede slag bij Langemark (10 – 11 november)
Slag bij de Nonnebossen (11 november)

Eerste Slag om Ieper [ wo1.be ] | Eerste Slag om Ieper [ 1 ]