Categorie archief: geschiedenis

500 jaar verwereldlijking

500 jaar wereldlandschap 1514 – 2014
de snelle verandering van het wereldbeeld in de zestiende eeuw

Na het zien van de tentoonstelling Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en de ontdekking van de wereld in het Rijksmuseum Twenthe in Enschedé, ben ik weer eens aan het grasduinen in de overgang tussen de middeleeuwen en de moderne tijd. We zijn deze periode de Renaissance gaan noemen. Of de tijd van de grote ontdekkingsreizen. Het was het begin van de secularisatie, de verwereldlijking. Langzaam verschoof het accent van God en de kerk naar de mens en de wereld. De kunst bleef in de 15e en 16e eeuw doordrenkt van het christelijk geloof. Al kwam er een flinke scheut heidense mythologie bij.

De kunst bleef in de 15e en 16e eeuw doordrenkt van het christelijk geloof. Al kwam er een flinke scheut heidense mythologie bij.

De verwereldlijking kwam in de schilderkunst op allerlei manieren tot uitdrukking. In de eerste plaats was er meer welvaart gekomen wat vooral te danken was aan de handel en de opkomst van de burgerij. Naast de traditionele opdrachtgevers als kerk en adel, werd de rijke burgerij ook opdrachtgever voor kunstenaars. De burgerij had een andere smaak. Natuurlijk moesten voorstellingen getuigen van hun godsvrucht. Tegelijkertijd was de nieuwe klasse dol op aardse zaken. Dat is heel letterlijk te zien in de opkomst van het landschap als zelfstandig genre. Dat ontwikkelt zich voor het eerst in Vlaanderen rond 1515.

Joachim Patinir
Joachim Patinir vóór 1515
het martelaarschap van de heilige Katherina van Alexandrië … een mooi voorbeeld van een wereldlandschap …

Vóór die tijd was het landschap altijd ondergeschikt geweest aan een of ander religieus tafereel. Populair thema’s waren “de Vlucht naar Egypte”, “de heilige Christofoor” of “de heilige Hieronymus in de woestijn”. Maar bij de Vlaamse schilder Joachim Patinir gaat het landschap de hoofdrol spelen. Hij is de “uitvinder” van het wereldlandschap. Dat is een soort staalkaart van landschappelijke elementen: rotsen, rivieren, oceanen, bossen, weiden en steden. De horizon ligt meestal hoog zodat je in het landschap kunt kijken. Het wereldlandschap laat de verwereldlijking dus letterlijk zien. Het is de tijd waarin Fernão de Magalhães (Magellaan) de eerste ontdekkingsreiziger is die een reis om de wereld (1519-1522) maakt en daarmee definitief aantoont dat de wereld niet plat is.

Vijf jaar geleden liet ik hier onderstaand schilderij al eens zien. Het is vijfhonderd jaar geleden gemaakt door een anonieme meester en het bevindt zich nu in Museum Waterburcht Anhalt in Isselburg.

Anonieme meester, omstreeks 1515
allegorisch wereldbeeld
Anonieme meester, omstreeks 1515

Het is een allegorische voorstelling met een boodschap: ‘Met recht soudic gerne doer de werelt commen – Ic ben der doer maer ic moet crommen’. De mens wordt gewezen op de aardse moeilijkheden waarvoor hij (het hoofd) moet buigen.

Het aardige van deze voorstelling is dat je het ook heel anders uit kunt leggen. In de eerste helft van de zestiende eeuw is het wereldbeeld niet plat meer. In 1492 was aan de overzijde van de Atlantische Oceaan (per ongeluk!) een Nieuwe Wereld ontdekt. De ontdekkingsreizigers wisten nu dat de aarde rond is en dat de kortste verbinding tussen twee punten op aarde daarom altijd een kromme is. Geen allegorie maar wetenschap!

70 jaar Market Garden

gisteren samen met mijn vader bij de herdenking op de Ginkelse Heide geweest

Het was op een mooie nazomerse zondagmiddag zoals vandaag. Wanneer mijn vader, die het op 17 september 1944 van nabij meemaakte, over die dag vertelt, staat de jongen weer in hem op. Een historische gebeurtenis die je vlak voor je veertiende verjaardag meemaakt, blijft als de spreekwoordelijke dag van gisteren in je geheugen. Vanuit Veenendaal, waar mijn vader het zag gebeuren, was de lucht grijs gespikkeld met parachutisten.

Market Garden
vanwege de mist was er gisteren op de Ginkelse Heide pas na drie uur een massa dropping. Om de 60.000 belangstellenden te belonen voor het lange wachten wierp een Dakota rond half drie alvast een paar keer telkens twaalf parachutisten uit.

“Nu gaat het gebeuren!” dacht iedereen. Drie maanden eerder waren de geallieerden in Normandië geland en nu zouden ze ons ook van de Duitse bezetters komen bevrijden. Binnen tien dagen was de jubelstemming verdwenen. Operatie Martket Garden werd een jammerlijke mislukking. Arnhem, waar ik in de jaren tachtig ben gaan wonen, moest evacueren en veranderde tot aan de bevrijding in een spookstad.

Operatie Market Garden [ nl.wikipedia.org ]
luchtlandingen Ginkelse Heide Ede [ airborne-herdenkingen.nl ]

God en de details

dinsdag gezien in het Rijksmuseum Twenthe in Enschedé:
Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en de ontdekking van de wereld

De tentoonstelling Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en de ontdekking van de wereld die deze week in het Rijksmuseum Twenthe in première is gegaan, dompelt de bezoeker onder in de late middeleeuwen. Zelfs als je, zoals wij, vanuit de expositie Rubens, Van Dyck, Jordaens – De Vlaamse Barok komt, is de overgang groot. Tussen de wereld van Rubens en die van Van Eyck gaapte er al een kloof. Maar als je beter kijkt, zie je ook allerlei overgangen. Langs die overgangen wordt de wereld van Jan van Eyck en Rogier van der Weyden toegankelijker.

Sinds Jan van Eyck is de natuur niet wezenlijk veranderd. Wijzelf, dat wil zeggen, ons mens- en wereldbeeld, zijn veranderd.

Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en de ontdekking van de wereld maakt de verschuiving van het middeleeuwse naar het moderne wereldbeeld aanschouwelijk. In iedere zaal is er een korte toelichtende tekst bij het mens- en wereldbeeld van de laat-middeleeuwse mens. Daarbij worden telkens een-tweetjes gemaakt tussen de 21e en de 15e eeuw. Zo kunnen we Jan van Eyck op ooghoogte bereiken. De tentoonstellingsmakers hebben met “de ontdekking van de wereld” voor een goede subtitel gekozen, al stond de 15e eeuw ook in het teken van “de ontdekking van de mens.” Maar met “de wereld” wordt de extraverte geest benadrukt. De aandacht richtte zich naar buiten. Niet alleen met ontdekkingsreizen naar andere werelddelen, maar ook met het bestuderen van de wereld dichtbij, de wereld van de details. Om dit te illustreren zijn er waarschijnlijk geen betere voorbeelden dan de schilderijen van Jan van Eyck en Rogier van der Weyden.

Jan van Eyck
Jan van Eyck 1439
De Madonna bij de fontein … het topstuk van de tentoonstelling is een schilderijtje ter grootte van een ansichtkaart. De detaillering en het licht zijn verbluffend. Voor het eerst werden mensen met fotografische precisie geconfronteerd …

Met deze aandacht voor details belanden we bij een paradox. Voor de laat-middeleeuwse mens zat God in de details. In elk haar, grassprietje, takje, wolkje, overal werd God gezien. Niet alleen had Hij als Schepper overal Zijn handschrift achtergelaten, Hij was ook Zelf aanwezig als “Fontein van het Actuele”. Niets kon bestaan zonder God.

Niet alleen had God als Schepper overal Zijn handschrift achtergelaten, Hij was ook Zelf aanwezig als “Fontein van het Actuele”. Niets kon bestaan zonder God.

Toch zien we, naarmate de mens zich op de details gaat richten, dat hij God uit het gezicht gaat verliezen. Details blijken geen poorten meer naar God, maar verdwijnpunten. De moderne wetenschap die zich uit deze extraverte geest gaat ontwikkelen, verliest zich in de details. Tweehonderd jaar na Van Eyck zijn er telescopen en microscopen waarmee voorheen ongeziene details plotseling zichtbaar worden. De wetenschappelijke mens die alles opensnijdt en ontleedt, wordt geboren in de tijd die tussen Van Eyck en Rubens ligt. God zoals Van Eyck Hem nog kende, verdwijnt steeds meer uit het oog.

“Vanuit een oprecht religieus gevoel werd de wereld verkend, maar in die wereld blijkt God finaal nergens te bespeuren. Een grasspriet is gewoon een grasspriet, geen kosmisch teken van een onzichtbare God. In die zin zetten van Eyck en de zijnen onbewust de eerste stap naar de secularisering van de wereld.”
 
Bron: rijksmuseumtwenthe.nl

Hoe kende Van Eyck God eigenlijk? Hij zag toch dezelfde wereld als wij? Ja en nee. Sinds Immanuel Kant weten we dat onze geest zich niet richt naar de wereld, maar dat de wereld zich richt naar onze geest. Zo geloofde de mens in de late middeleeuwen dat de wereld door God geschapen was, dat de mens de kroon op de Schepping was en dat Adam en Eva écht bestaan hebben. Wij geloven in de evolutie, dat de mens een zoogdier is dat ontstaan is uit uitgestorven diersoorten. Dat is onze waarheid. Toch is de natuur sinds Van Eyck niet wezenlijk veranderd. Wijzelf, dat wil zeggen, ons mens- en wereldbeeld, zijn veranderd.

Vanuit onze waarheid (God is een concept dat door ons bewustzijn wordt geproduceerd) kijken we naar de waarheid van Van Eyck en zijn tijdgenoten (God is onze Schepper en een Vader die zijn kinderen liefheeft) Dat doen we ook vanuit ons referentiekader. In een van de toelichtingen aan de muur las ik de zin “De middeleeuwer surft mee op de golven van de heilsgeschiedenis en hoort zijn leven te leven in een voortdurend besef van het Einde.” Een duidelijk voorbeeld van het openbreken van andere belevingswereld met een sleutelwoord uit onze eigen belevingswereld.

Ik vind het woord “surfen” hier niet goed gekozen. Wanneer wij over het net surfen, voelen we ons misschien vrij omdat we alle kanten op kunnen, maar tegelijkertijd zijn we de gevangenen van een digitaal leven. We hebben ons laten inspinnen in een wereldwijd web. Door wie eigenlijk? Microsoft? Google? een Big Brother die nog geen naam heeft? Surfen geeft op korte termijn plezier maar als we aan de lange termijn denken, krijgen we een gevoel van onbehagen. Welke kant gaan we met ons verknoopte, digitale leven eigenlijk uit?

Zoals wij over het net surfen, zo surfte de middeleeuwer zeker niet mee op de golven van de heilsgeschiedenis. De middeleeuwer geloofde in de Verlossing van Christus en in het Koninkrijk de Hemelen vanuit een diepe innerlijke ervaring. Hij voelde zich aan alle kanten onvrij, geketend aan het lot van een zwaar leven in een harde wereld. Maar in zijn hart kon de middeleeuwer zich innerlijk vrij voelen, in gebed en verlangen naar de verlossing van zijn Heer. Wanneer deze ervaring ontbreekt, enerzijds van gevangenschap en anderzijds van hoop, geloof en liefde dan klinkt een zin als “Wie leeft naar Christus’ voorbeeld, zal na het Laatste Oordeel worden beloond met een plekje in de hemel: het herstelde Paradijs.” als dressuur: het klontje als beloning na het getoonde kunstje.

De bijschriften bij deze tentoonstelling zijn geschreven door rasechte 21e eeuwers: “Middeleeuwers waren religieuze fundamentalisten: wat in de Bijbel stond, was zonder meer waar.” Bij “religieuze fundamentalisten” denken we aan de eerste plaats niet aan onszelf maar aan mensen die een potentiële bedreiging vormen voor onze “vrije” westerse wereld.

Een bezorgde mama en een liefhebbende God
Daarbij is de geschilderde God is niet langer een strenge heerser, Maria geen afstandelijke Madonna meer. Ze verandert in een liefhebbende, vertederde en bezorgde mama, en later een intens treurende vrouw. Christus zelf wordt een man van vlees en bloed, die bloedt, zweet, en helse pijnen lijdt. De confrontatie met de menselijkheid van Jezus en zijn Moeder maken het de gelovige makkelijker om zich in te leven in het mysterie van het geloof. Maar tegelijk krimpt zo de kloof tussen hemel en aarde. Dat gevoel wordt nog versterkt door de gedachte dat alles op aarde – van de hoogste boom tot de kleinste boterbloem – is geschapen door God. Maar God openbaart zichzelf ook in de glans van een parel en in het goddelijke licht dat wordt weerkaatst in een edelsteen. Precies daarom wordt het vanaf de 15de eeuw zo belangrijk om de werkelijkheid tot in het kleinste detail weer te geven in de schilderkunst.
 
Bron: rijksmuseumtwenthe.nl

Vlaamse barok in Enschedé

gezien in Enschedé: Rubens, Van Dyck, Jordaens – de Vlaamse barok
Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld

Nu het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) de komende jaren is gesloten wegens een verbouwing, reizen delen van de collectie langs andere musea. Het Rijksmuseum Twenthe in Enschedé brengt dit jaar maar liefst drie tentoonstellingen rondom deelcollecties uit het KMSKA. Tot einde 2014 zijn dit achtereenvolgens: Permeke en de Vlaamse expressionisten (voorbij), Rubens, Van Dyck , Jordaens – de Vlaamse barok (t/m 28-9-2014) en Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld (14-9-2014 t/m 4-1-2015). Een groot deel van de werken is nog nooit eerder te zien geweest in Nederland. Gisteren profiteerden René en ik van de overlap tussen de laatste twee tentoonstellingen. Tot 28 september zijn er in Enschedé twee topexposities te zien, de een met de nadruk op de eerste helft van de zeventiende eeuw, de ander met de nadruk op de vijftiende eeuw. Na 28 september is Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld nog tot 4 januari 2015 te zien.

Vanuit de entree van het museum dat in 1930 geopend werd om de collectie van de textielfabrikant Jan Bernard van Heek te huisvesten, betraden we eerst de linker vleugel waar de tentoonstelling Rubens, Van Dyck , Jordaens – de Vlaamse barok te zien is. Daarna bezochten we helemaal achterin het gebouw de tentoonstelling Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld. Tenslotte kwamen we via de gobelinzaal in de rechtervleugel waar gastcurator Atte Jongstra in twaalf zalen de tentoonstelling Paden naar het Paradijs heeft samengesteld uit een deel van de vaste collectie.

Rubens, Van Dyck , Jordaens – de Vlaamse barok
Langs dit traject werden we dus eerst ondergedompeld in de zeventiende eeuw. Peter Paul Rubens (1577-1640), Anthoon van Dyck (1599-1641) en Jacob Jordaens (1593-1678) zijn de Grote Drie van de Vlaamse Barok. De tentoonstelling brengt topstukken uit het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen en is een expositie van wereldklasse. Naast deze grote namen zijn ook iets minder grote namen als Cornelis de Vos (1584-1651) en Frans Snyders (1579-1657) en Lucas van Uden (1595-1672) vertegenwoordigd.

bewening 1614
Pieter Paul Rubens 1614
de bewening van Christus

Al deze schilders werden in het laatste kwart van de zestiende eeuw geboren en waren in de eerste helft van de zeventiende eeuw werkzaam in Antwerpen, de belangrijkste handelsstad van de Spaanse Nederlanden. Doordat de Noordelijke Nederlanden officieel tot 1648 met Spanje in oorlog waren en voor de Reformatie hadden gekozen, was er een scheiding gekomen die tot op de dag van vandaag voelbaar is. Boven de grote rivieren is alles overwegend protestants, daaronder alles katholiek. In de eerste helft van de zeventiende eeuw was het verschil in life style enorm groot. De rijke protestantse burgerij gaf de voorkeur aan sobere, kleine schilderijen, de rijke katholieke burgerij koos juist voor grote uitbundige schilderijen.

Anthoon van Dyck 1635
de bewening van Christus … Van Dyck toont zich hier met kleurenschema en mise-en-scène een duidelijke navolger van Titiaan …

Antwerpen was aan het einde van de zestiende eeuw, samen met Venetië een van de meest welvarende handelssteden ter wereld. De Venetiaanse schilders Titiaan, Tintoretto en Veronese die de weg hadden bereid voor een grootse wereldse schilderkunst, werden in Antwerpen nagevolgd. Na het Concilie van Trente (1545-1663) ging er een nieuwe wind waaien die we de Contrareformatie noemen. Het was het antwoord van de katholieke kerk op de Reformatie die door Luther in 1517 in gang was gezet. De kunst werd ingezet om het volk bij de katholieke kerk te houden of weer terug te brengen. Het was een ander soort kunst als de Renaissancekunst, die na 1520 langzaam maar zeker was overgegaan in het maniërisme. De voorstellingen waren donkerder geworden, complexer, tegenstrijdiger en onzekerder. Het was de afspiegeling van een onzekere periode die gekenmerkt werd door godsdienstoorlogen.

De dochters van Cecrops vinden het kind Erichthonius
Jacob Jordaens 1617
De dochters van Cecrops vinden het kind Erichthonius … ook Jordaens schilderde Rubensvrouwen …

In het laatste kwart van de zestiende eeuw loopt het maniërisme over in een niet minder dramatische stijl die we barok zijn gaan noemen. Maar de barok is evenwichtiger dan het maniërisme. De kunstenaars leken zich door de Contrareformatie van de katholieke kerk in de rug gesteund en werden zelfverzekerder. De Venetiaanse schilders overdonderden met hun reusachtige doeken en het genie van Caravaggio voegde iets toe wat nieuw was: dramatische belichting. Gewapend met deze theatrale middelen imponeerden de schilders van de barok hun publiek. Met de beeldenstorm (1566) hadden de katholieke kerk en de katholieke kunst een enorme klap moeten incasseren. Maar rond 1600 stond het er voor beide weer goed voor. De Contrareformatie was als politiek programma aangeslagen dankzij de verbluffende theatrale kunst van schilders en beeldhouwers, met Caravaggio voorop. De barok had zijn intrede gedaan.

Met het maniërisme en de barok was er wel “iets” verloren gegaan. Wat dat precies was, illustreert de tentoonstelling Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld. Daarover morgen meer.

Themazalen
Aan de hand van themazalen neemt deze tentoonstelling de bezoeker mee naar het Antwerpen van de 17e eeuw. Uiteraard zijn er de grote altaarstukken en grootste mythologische taferelen. Maar ook intieme taferelen uit de burgerwoningen krijgen een plek, net als ontroerende familieportretten, bidprentjes en stillevens, als herinnering aan de vergankelijkheid van het bestaan. De evocatie van een 17e-eeuwse ‘kunstkamer’, van de vloer tot het plafond volgestouwd met schilderijen, maakt het plaatje compleet. Het laatste woord is echter voor Rubens zelf. Want tenslotte was ook de grote meester een man van vlees en bloed: een flamboyant en zelfzeker man, maar ook een kunstenaar die schetste, tekende en probeerde, en die zijn medewerkers op de vingers keek, totdat ze precies maakten wat hij wilde.
 
Bron: rijksmuseumtwenthe.nl

Rubens, Van Dyck, Jordaens – de Vlaamse barok
Jan van Eyck en de ontdekking van de wereld

levende geschiedenis

op DVD aan het kijken: Mad Men seizoen 6 (2013)

The greatest tv drama of all time wordt Mad Men door Rolling Stone Magazine genoemd. Voor mij persoonlijk deelt het deze hoogste waardering met de Duitse Heimat trilogie van Edgar Reitz. Beide behoren tot het beste drama dat ik ooit op televisie zag. Mad Men en Heimat zijn enigszins met elkaar vergelijkbaar. De levens van de personages staan weliswaar centraal, maar de geschiedenis speelt op de achtergrond als onzichtbare personage mee. De tijdgeest bepaalt steeds de “couleur locale” en soms treedt de geschiedenis in een historische gebeurtenis even op de voorgrond.

Mad Men 6 DVD
het art work van de DVD box is gemaakt door de 76-jarige Engelse illustrator Brian Sanders in een jaren zestig stijl die buble and streak genoemd wordt.

Edgar Reitz noemde Heimat eens een fictieve kroniek. Het is geen gewone kroniek, maar menselijk drama waarin we de levens van de hoofdrolspelers gedurende jaren of decennia volgen. Matthew Weiner, de geestelijk vader van Mad Men, zei over de serie: “I don’t want this to be a history lesson. I am always interested in the characters’ lives and what can be thematically told in whatever the event is.” Over de rol van de geschiedenis van de jaren zestig, zei hij: “The greatest thing about this job is that I get to learn so much, and I don’t just mean about history. I mean how history interacts with their lives”

Wereldschokkende gebeurtenissen worden teruggebracht waar ze horen: niet in de geschiedenisboeken, maar in de menselijke ervaring.

Mad Men en Heimat laten zien hoe mensen afzonderlijk reageren op “geschiedenis” die zich hier en daar expliciet ontlaadt in een historische gebeurtenis. Hoe werd er in het boerendorp Schabach op de Hunsrück gereageerd toen de nazi’s in 1933 aan de macht kwamen? Wat waren de reacties van het publiek tijdens een prijsuitreiking voor reclamejongens in New York, toen het nieuws bekend werd gemaakt dat Martin Luther King was vermoord? Wereldschokkende gebeurtenissen worden teruggebracht waar ze horen: niet in de geschiedenisboeken, maar in de menselijke ervaring.

het jaar 1968
Het zesde seizoen van Mad Men begint in december 1967 en loopt daarna door 1968. Dat jaar zou een keerpunt worden in de Amerikaanse geschiedenis. In februari begon in Vietnam het Tet offensief dat zou eindigen in een strategische overwinning voor het communistische Noord-Vietnam. De Amerikanen realiseerden zich voor het eerst dat ze de oorlog in Vietnam niet konden winnen. De protesten tegen de oorlog in Vietnam werden massaler en in Europa heerste er een anti-Amerikaanse stemming. 1968 was voor Amerika in meer opzichten een traumatisch jaar: op 4 april werd Martin Luther King in Memphis vermoord en twee maanden later ook senator Bobby Kennedy.
 
Voor het Amerikaanse zelfvertrouwen was er helemaal aan het einde van het jaar toch nog een lichtpuntje: De Apollo 8 missie was de eerste waarbij de bemanning in een baan om de maan draaide. Het bleek achteraf de generale repetitie voor de bemande maanlanding in het jaar daarop. De oorlog in Vietnam was verloren, maar de space race tegen de sovjet-unie gewonnen.

mad men [ amctv.com ]