Categorie archief: geschiedenis

de dag die de wereld veranderde

Sarajevo, 28 juni 1914

In veel media wordt vandaag aandacht besteed aan de herdenking van de moord op aartshertog Franz Ferdinand van Oostenrijk en zijn vrouw Sophie Chotek in Sarajevo door de Servische nationalist Gavrilo Princip.

krant 28 juni 1914
het voorpaginanieuws in The Daily Telegraph op maandag 29 juni 1914

Op de website van Radio Free Europe vond ik een effectieve infographic die in één muisbeweging laat zien welke aardverschuiving de Eerste Wereldoorlog in met name Midden- en Oost-Europa veroorzaakt heeft.

Europa in 1914 en 2014
Europa in 1914 (blauw) en 2014 (bruin) Vier Keizerrijken waren in 1920 in elkaar gestort: het Duitse Rijk, de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, het Russische Rijk en het Osmaanse Rijk.
The day that changed the world
[ trailer van de BBC ]
Europeesche Oorlog
Tot in de Tweede Wereldoorlog sprak men van de Grote Oorlog. In het BEKNOPT LEERBOEK der Algemeene Geschiedenis van Jos Kleintjens (Uitgeverij Malmberg Nijmegen, 1905) vond ik een aantekening van een anonieme H.B.S.’er gemaakt tijdens de Eerste Wereldoorlog, die de oorlog vanuit het neutrale Nederland “Europeesche Oorlog” noemde.

World War One [ bbc.co.uk ]

de schilder als set decorator

oriëntalisme in Cabiria (1913) en Intolerance (1916)

Binnen de schilderkunst is de zogenaamde historieschilderkunst hét genre om verhalen te vertellen. In de negentiende eeuw waren deze verhalen meestal nationale mythen en de historieschilderkunst was min of meer een vehikel van het nationalisme geworden. De schilderijen hadden reusachtige afmetingen en waren, net als een billboard met het portret van een dictator, bedoeld om te imponeren. Naast het verspreiden van propaganda kreeg de historieschilderkunst in de tweede helft van de negentiende eeuw nog een andere functie. De westerse wereld was door de industriële revolutie en de technische vooruitgang onttoverd geraakt en er was een sterke behoefte aan vervoering. Binnen de historieschilderkunst ontstond een subgenre: het oriëntalisme. Deze moest de westerse toeschouwer onderdompelen in een betoverende oosterse fantasiewereld. Je zou de oriëntalistische historieschilderkunst als een voorbode kunnen zien van het fenomeen film.

Edwin Long
Edwin Long 1875
The Babylonian Marriage Market
Je zou de oriëntalistische historieschilderkunst als een voorbode kunnen zien van het fenomeen film.

Al eerder liet ik zien hoe filmmakers zich door schilderijen lieten inspireren. Nu ontdekte ik op de website theredlist.com de afdeling set design. Een van de meest legendarische filmsets is die van Intolerance – Love’s Struggle Throughout the Ages van D.W.Griffith uit 1916. Deze overtrof de set van de Italiaanse film Cabiria van Giovanni Pastrone uit 1913.

Intolerance
The Babylonian Marriage Market zoals deze in Intolerance naar het medium film “vertaald” werd

Zowel Pastrone als Griffith gebruikte historische schilderijen voor de mis en scene. In Cabiria komt een scene met Archimedes rechtstreeks van een schilderij van Niccolò Barabino. Voor een van de verhalen van Intolerance liet Griffith zelfs een hele set inrichten om een tableau vivant te maken van een oriëntalistisch schilderij.

Edwin Long
Edwin Long 1875
The Babylonian Marriage Market (detail)

The Babylonian Marriage Market uit 1875 werd door Grffith’s set decorators tamelijk precies nagebouwd. Het schilderij van Edwin Long komt nu tot leven. Oriëntalisme uit de schilderkunst lijkt naadloos over te lopen in het oriëntalisme van de film.

Edwin Long
Edwin Long 1875
The Babylonian Marriage Market (detail)

The Babylonian Marriage Market is an 1875 painting by the British painter Edwin Long of young women being auctioned into marriage. It received attention for its provocative depiction of women being sold and its attention to historical detail. It was inspired by a passage in the Histories by Herodotus, and the artist painstakingly copied some of the images from Assyrian artifacts.

Cabiria [ W&V ]

1250 jaar Ottobeuren

1250 jaar Benedictijner Abdij Ottobeuren

De abdij van Ottobeuren bestond al duizend jaar toen de huidige basiliek gewijd werd. Deze werd door de architecten Simpert Kraemer (van 1737 tot 1748) en Johann Michael Fischer (van 1748 tot 1766) gebouwd in de stijl van de late barok. Het interieur van deze kloosterkerk is overweldigend. De uitbundige rococo woekert als een fuga van Bach door de ruimte.

Ottobeuren
rococo plafondschildering met de “nieuwe” basiliek van de Benedictijner Abdij Ottobeuren

Ottobeuren ist als Familienkloster der Grafen Silach um 764 gegründet und von Mönchen aus dem Bodenseeraum – St. Gallen und Reichenau – besiedelt worden. Das Kloster erlangte im Lauf seiner Geschichte die “Reichsunmittelbarkeit”, das heißt, sein Gebiet war innerhalb des deutschen Reiches unabhängig und allein dem Kaiser verpflichtet. Der kleine Klosterstaat – Ottobeuren und 27 Dörfer des Umlandes – wurde so bis zum Jahr 1802, als Ottobeuren an Bayern fiel, nachhaltig vom Kloster geprägt.

Ottobeuren
In 1964 gaf de Deutsche Post een herdenkingszegel uit ter gelegenheid van het 1200 jarige bestaan van de Benedictijner Abdij Ottobeuren Aan het 1250-jarige bestaan wordt geen postzegel gewijd. Begin dit jaar verscheen er wel een postzegel om het 1250-jarige bestaan van de beroemde Königshalle van het Kloster Lorsch te herdenken. De originele bouw uit 764 is daar bewaard gebleven.

abtei-ottobeuren.de | Kloster Ottobeuren [ de.wikipedia.org ]

Le voyage extraordinaire

gezien op TV 5: Le voyage extraordinaire documentaire over Méliès (2011)

L'Arrivée d'un train 1895De allereerste films werden gemaakt in Frankrijk en duurden meestal niet langer dan één minuut. “Levende beelden” is een betere benaming want de eerste films waren eigenlijk bewegende foto’s die als kermisattractie vertoond werden. Er was meestal geen verhaal. Alleen de kracht van de illusie, was sterk (en nieuw!) genoeg om de toeschouwer iets sensationeels te bieden. De reactie van het publiek in 1895 op L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat van de gebroeders Lumière is legendarisch geworden. Toeschouwers zouden in paniek zijn geraakt omdat ze dachten dat de trein de zaal in kwam gereden.

We zijn tegenwoordig zo afgestompt door het bombardement van beelden, dat we niet meer zien dat fotografie en film eigenlijk tovenarij zijn.

Ik kijk graag terug naar de eerste films en naar de eerste foto’s. We zijn tegenwoordig zo afgestompt door het bombardement van beelden, dat we niet meer zien dat fotografie en film eigenlijk tovenarij zijn. De eerste projectoren heetten niet voor niets toverlantaarns. Wanneer je wel eens zelf een foto ontwikkeld hebt in de doka, ken je de ervaring van het beeld dat in het ontwikkelbad op het witte papier tevoorschijn komt. In de kraamkamer van de fotografie voel je iets van het magische van foto-grafie die in de grond een “verschijning” is, een beeld “geschreven” met licht. Deze ervaring is helemaal weggesleten doordat ons netvlies elke dag gebombardeerd wordt foto’s en filmbeelden. Ze zijn op hetzelfde niveau gekomen als alle andere visuele prikkels.

Net als in de geschiedenis van de schilderkunst zie je bij fotografie en film ook een ontwikkeling die in het collectieve bewustzijn verwerkt wordt. Wanneer filmmakers verhalen gaan vertellen in het nieuwe medium ontstaat er een filmtaal en het publiek leert deze te interpreteren. We zijn nu zo vertrouwd met een flash back dat we daar niet eens meer over na hoeven te denken. Als we er wél bij stilstaan, realiseren we ons hoe magisch het medium film is. Het is in staat de tijd in te dikken, om te buigen en terug te spoelen. Film geeft de illusie dat we meester over de tijd zijn. Edgar Reitz, de schrijver en regisseur van Heimat, stelt dat film geen tijdverdrijf is, maar tijdwinst. De grammatica van de film heeft zich in de eerste decennia van de film ontwikkeld en is opgenomen in ons collectieve bewustzijn. De prijs voor conditionering aan een medium is dat de oorspronkelijke verwondering afslijt.

Un homme de têtes 1898
still uit Un homme de têtes 1898
van Georges Méliès
Is het mogelijk om een schilderij uit 1600, een foto uit 1850 of een film uit 1910 te zien zoals de mensen het toen zagen?

Door terug te gaan in de geschiedenis kunnen we een omgekeerde beweging uitproberen: het oude weer nieuw laten worden. Is het mogelijk om een schilderij uit 1600, een foto uit 1850 of een film uit 1910 te zien zoals de mensen het toen zagen? Kunnen we de conditionering tijdelijk tussen haakjes zetten en het nieuwe, de betovering, opnieuw ervaren. Ik denk het wel, al hebben we door onze plaats in de geschiedenis een definitief ander bewustzijn gekregen dan iemand uit 1850. Maar het bewustzijn van onze voorouders is gedeeltelijk te achterhalen…

We staan op de hoogste trede in de geschiedenis en zien letterlijk veel meer verleden dan onze voorouders. Maar we blijven intussen wel dwergen die op de schouders van reuzen staan. We kunnen ons oefenen om op de grond, in het hier en nu, te gaan staan zodat we op kunnen kijken naar die reuzen. Het zou dwaas zijn om op het verleden en op de traditie neer te kijken, als iets dat achter ons ligt en dat we overtroffen hebben.

L’homme a la tête en caoutchouc 1901
Bij Méliès zien we een analoog knutselplezier dat door CGI achterhaald is, maar waar het hart van opspringt.

Bepaalde ervaringen, die onze voorouders (of wijzelf als kind) nog hadden, lijken nu te zijn verdwenen. We zijn gewend aan het digitale leven maar hebben ons daarmee ook verbonden met een snelheid en hoeveelheid die ver boven de menselijke maat ligt. Vroeger kon ik tien of twintig nummers op een cassettebandje opnemen. Wilde ik een nummer luisteren, dan moest er eerst gespoeld worden. Nu heb je een paar duizend nummers op een USB-stick die direct toegankelijk zijn. Maar kunnen we al die nummers ooit beluisteren, laat staan dat we er een relatie mee aan kunnen gaan?

Wat voor muziek geldt, geldt voor beelden misschien nog veel meer. Zijn we nog in staat om “langzaam” te kijken met al die illusies die de hele dag op ons afkomen via internet, televisie, kranten en tijdschriften, reclameborden, enz.? Voor aandachtige visuele waarneming hebben we vaak geen geduld meer, omdat we opgejaagd worden door de ontelbare beelden om ons heen.

Le Voyage dans la Lune 1902
still uit Le Voyage dans la Lune 1902
van Georges Méliès

Nu zijn er verschillende manieren om even te ontsnappen aan de maalstroom van beelden. Meditatie is een prima weg. Maar we kunnen ook actief mediteren, een weg die Descartes aanprijst. Oude schilderijen, foto’s en films zijn heel geschikt om aandacht te bundelen en tegelijkertijd een tijdreis en bewustzijnsreis te maken. Un voyage extraordinaire.

Le voyage extraordinaire [ trailer ]

liefdesverklaring

gezien op DVD: interviews met Edgar Reitz en acteurs uit Die Andere Heimat

Die andere HeimatEdgar Reitz is een romanschrijver met een camera. In een interview, dat als bonus op de DVD van Die Andere Heimat is opgenomen, zegt hij dat Heimat een overkoepeling is van verhalen. “Hoe meer verhalen, hoe meer Heimat.” In klassieke zin noemt hij Heimat een mythe. Het gaat over de levens van mensen en hun verbondenheid met elkaar, hun land en hun tijd. Over “kleine geschiedenissen” waar de grote geschiedenis in doorwerkt. De “kleine verhalen” van onze levens zijn door de geschiedenis, het Grote Verhaal, allemaal met elkaar verbonden.

Hoe meer verhalen,
hoe meer Heimat

Edgar Reitz

Dat is de kracht van Heimat, juist in onze tijd, waarin we door te sterke individualisering dreigen te atomiseren. Heimat laat zien dat we geen los zand zijn, maar ingebed zijn in onze wereld en onze tijd. De bewoners van het fictieve dorp Schabach laten ons iets zien van verbondenheid, voordat we ons via social media met elkaar verbonden. Een tijd waarin de Großfamilie nog bestond en waarin de gemeenschap belangrijker was dan het individu.

De bewoners van het fictieve dorp Schabach laten ons iets zien van verbondenheid, voordat we ons via social media met elkaar verbonden.

Maar boven alles is Heimat een liefdesverklaring. Het is een heel persoonlijke liefdesverklaring van Edgar Reitz aan de mensen van de Hunsrück, een streek in het Rijnland, waar hij zelf geboren is. Een van de jonge acteurs die in Die andere Heimat meespeelt, vertelde dat Heimat in München en Berlijn als kunst wordt gezien. Maar op de Hunsrück wordt Heimat vereerd. Reitz’ liefdesverklaring wordt dus van harte beantwoord. Dat lijkt mij het hoogste en mooiste wat je als kunstenaar kunt bereiken.

heimat123.de | edgar-reitz.com