Categorie archief: 20e eeuw

kwetsbare democratie

Gelezen in Afdaling in de hel (2015) van Ian Kershaw
woelige vrede, over de kwetsbare democratie in Europa na 1919

Afdaling in de helDe eerste reeks van Heimat (1984) begint in 1919. Paul Simon is te voet van het front teruggekeerd en staat plotseling in de deuropening van zijn ouderlijk huis. Zijn ouders denken dat ze een geest zien. Repin heeft een indrukwekkend schilderij gemaakt van een vergelijkbare situatie. Een dood gewaande echtgenoot is teruggekeerd uit de goelag en verschijnt in de kamer waar de familieleden op de grond genageld staan. Deze “inbraak” zal in 1919 in menig huishouden hebben plaatsgevonden. Het is een variatie op het verhaal van de verloren zoon. 1919 is misschien wel het Jaar van de Verloren Zoon: de soldaat keert terug in het ouderlijk huis. Je kunt het ook als een metafoor zien: Europa keert na zijn hellevaart terug naar huis.

Heimat
still uit Heimat, Fernweh (1984)
1919. Paul Simon is uit Frankrijk komen lopen terwijl zijn ouders, broers en zus veronderstelden dat hij gesneuveld was.

Dat huis is inmiddels grondig veranderd. In de Grote Oorlog zijn vier rijken ten ondergegaan: Het Russische keizerrijk, het Osmaanse Rijk, het Duitse Keizerrijk en het Habsburgse Rijk. Omdat West-Europa zich handhaaft, verbrokkelt met name de kaart van Midden-Europa door de ineenstorting van deze vier imperia. De Amerikaanse president Woodrow Wilson had in januari 1918 zijn 14 punten gepresenteerd. Een van de belangrijkste punten ging over het zelfbeschikkingsrecht der volkeren. De verliezers van de oorlog, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije voorop, wisten dat de etnische minderheden na de oorlog hun natiestaat zouden eisen en dat de geallieerden daarin zouden toestemmen.

Alleen al in het Habsburgse Rijk leefden meer dan tien bevolkingsgroepen en die zouden (bijna) allemaal hun eigen natiestaat krijgen. De Polen, Tsjechen (samen met de Slowaken), de Hongaren en de Slovenen (samen met de Kroaten, Serviërs en Macedoniërs) kwamen na 1919 in opvolgerstaten te wonen: Polen, Tsjechoslowakije, Hongarije en Joegoslavië. Dat waren republieken met een parlementaire democratie. Maar zoals Kershaw schrijft: “In de opvolgerstaten was de parlementaire democratie nog een teer bloemetje dat niet bepaald in vruchtbare bodem was geplant.”

Europa 1920
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Roemenië een enorme gebiedsuitbreiding doordat het Transsylvanië kreeg met een grote Hongaarse minderheid. Maar vooral de Duitse minderheden in Sudetenland (West-Tsjechië) en Polen zouden uiteindelijk leiden tot de volgende grote wereldbrand.

In het derde hoofdstuk (“woelige vrede”) van De afdaling in de hel geeft Kershaw goede samenvattingen van de ontwikkelingen na 1919 in elk van de nieuwe democratieën die na de Eerste Wereldoorlog het licht zagen. Het interbellum betekende voor mij altijd een focus op de Weimar Republiek, Italië en de Sovjet-Unie, waarschijnlijk omdat haar daar echt goed mis ging. Maar ook in andere landen liep het uit de hand. In Spanje vestigde zich onder Miguel Primo de Rivera een militaire dictatuur, in Polen in 1926 onder Józef Klemens Piłsudski. En in Hongarije heerste in de zomer van 1919 zelfs een toestand van chaos. Op 21 maart van dat jaar werd in Hongarije een sovjetrepubliek uitgeroepen.

In de opvolgerstaten was de parlementaire democratie nog een teer bloemetje dat niet bepaald in vruchtbare bodem was geplant.

Ian Kershaw

Zeker niet alleen de Weimar Republiek was instabiel. In zekere zin was de Weimar Republiek in de tweede helft van de jaren twintig veel minder instabiel als menig andere jonge democratie in het nieuwe Europa. Toen de (hyper)inflatie eenmaal weer onder controle was, kon Duitsland gaan opkrabbelen. In Polen was dat niet het geval. De hyperinflatie van november 1923 raakte ook Polen en de nieuw ingevoerde munt, de złoty, kwam in 1925 alweer onder hoge druk te staan.

Ian Kershaw heeft ervoor gekozen om in het hoofdstuk “woelige vrede” geen aandacht te besteden aan de oprichting van de de Paneuropese Unie in 1922. De naam van Richard Coudenhove-Kalergi, de oprichter van de oudste Europese eenheidsbeweging, laat hij pas vallen in hoofdstuk 9 (“vreedzame veranderingen in de duistere decennia”).

100 jaar oktoberrevolutie

gisteren gezien op BBC2: Countdown to revolution
gelezen in De afdaling in de hel van Ian Kershaw over de Oktoberrevolutie

OktoberOp 7 november is het honderd jaar geleden dat in Petrograd (zoals Sint-Petersburg in 1917 heette) de Oktoberrevolutie (volgens de Juliaanase kalender was het op 24 oktober 1917) plaatsvond. In de media zal er deze maand dus veel teruggekeken worden op de Russische Revolutie van 1917. Gisteren was op BBC2 de documentaire Countdown to revolution te zien, waarin vanaf 245 dagen vóór 7 november 1917 wordt teruggekeken op de ontwikkelingen die tot de Russische Revolutie hebben geleid.

Ruslandhistoricus Orlando Figes schreef naast een boek over de Krimoorlog ook een boek over het revolutionaire Rusland. In Revolutionair Rusland 1891-1991 schrijft hij: “Toen de bolsjewieken de macht grepen, bleven de theaters en restaurants gewoon open en ook de trams bleven volgens de dienstregeling rijden. De revolutie van oktober was een staatsgreep die slechts door een kleine minderheid van de bevolking werd gesteund.” (bron)

Dat is een heel ander verhaal dan verteld wordt in Октябрь (1927) van Sergei Eisenstein. In deze beroemde propagandafilm, die ter gelegenheid van het tienjarige jubileum van de Russische Revolutie werd gemaakt, wordt de revolutie juist voorgesteld als een beweging van mensenmassa’s. De bolsjewistische elite had besloten dat de revolutie als hét momentum van het volk moest worden herinnerd.

Октябрь – Десять дней, которые потрясли мир Oktober – tien dagen die de wereld schokten (1927) van Sergei Eisenstein
Toen de bolsjewieken de macht grepen, bleven de theaters en restaurants gewoon open en ook de trams bleven volgens de dienstregeling rijden.

Orlando Figes

Eisenstein pleegt dus ware geschiedvervalsing. Acht jaar later zou Leni Riefenstahl een andere beroemde propagandafilm maken. Maar ditmaal waren de massa’s wél echt.

The Russian Revolution of 1917 is one of the most controversial events of the 20th century. Three men – Lenin, Trotsky and Stalin - emerged from obscurity to forge an entirely new political system. In the space of six months, they turned the largest country on earth into the first Communist state. Was this a triumph of people power or a political coup d’etat that led to blood-soaked totalitarianism? A hundred years later, the Revolution still sparks ferocious debate. This film dramatizes the 245 days that brought these men to supreme power. As the history unfolds, a stellar cast of writers and historians, including Martin Amis, Orlando Figes, Helen Rappaport, Simon Sebag-Montefiore and China Mieville, battle over the meaning of the Russian Revolution and explore how it shaped the world we live in today.
 
Bron: bbc.co.uk

Oktoberrevolutie [ nl.wikipedia.org ]

Europa 1914-1949

gekocht in Wageningen: De afdaling in de hel van Ian Kershaw

De afdaling in de helGisteren was ik even in Wageningen en liep Kniphorst en een antiquariaat op de markt binnen. Mijn vader kocht kort na de oorlog al bij deze boekhandels. Het is een goede traditie om mijn vader, 70 jaar later, hierin na te volgen. Wageningen is bovendien de plek waar de Duitsers de capitulatie tekenden. Daarom besloot ik hier de twee jaar geleden verschenen vertaling van To hell and back – Europe 1914-1949 van Ian Kershaw te kopen. Dit boek is het eerste deel van een tweeluik over de twintigste eeuw. Kershaw werkt op dit moment nog aan deel twee, die de periode 1950-2008 moet beslaan. Daar wordt met belangstelling naar uitgekeken, want de gelauwerde Britse historicus begeeft zich daarmee als historicus op onbekend terrein, al kent Kershaw (1943) deze periode natuurlijk wél uit eigen ervaring.

Kershaw is niet een verteller zoals Geert Mak, Philipp Blom of Simon Schama. Geen “sappige” verhalen dus, maar wel heldere analyses. Ik verwacht van hem een bredere blik dan John Keegan of Anthony Beevor, die beiden bestsellers schreven over de Eerste en Tweede Wereldoorlog of Eric Hobsbawm die de twintigste eeuw ook al eens bundelde in één dik boek Een eeuw van uitersten – de korte twintigste eeuw 1914-1989. De eerste twee auteurs zijn eerder militaire historici en de laatste is eerder een economische (marxistische) historicus. Daardoor hebben zij een specifieke invalshoek. Ik hoop dat Kershaw in De afdaling in de hel economische, sociale en culturele factoren met elkaar weet te verbinden zodat we de eerste helft van de twintigste eeuw holistisch kunnen gaan verstaan.

Ian Kershaw schetst vier factoren die ervoor zorgden dat Europa zich verloor in twee allesvernietigende oorlogen, vier factoren die al voor de Eerste Wereldoorlog aanwezig waren, en die door de rampzalige Vrede van Versailles alleen maar werden versterkt. De Tweede Wereldoorlog was vanaf het sluiten van die ‘vrede’ bijna onafwendbaar. Na die monstrueuze oorlog en de volledige vernietiging van Duitsland kon eindelijk gewerkt gaan worden aan een blijvende vrede.
 
Bron: unieboekspectrum.nl

It was 50 years ago today [ 1 ]

vandaag een halve eeuw geleden verscheen in Nederland en Vlaanderen
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (1967)

Dertig jaar geleden leerde ik Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band pas goed kennen. Dat kwam door de documentaire It was twenty years ago today die op 1 juni 1987 werd uitgezonden. Een vriend nam deze voor mij op en ik draaide de VHS-cassette net zo grijs als het vinyl. Meer nog dan Rubber Soul, zette Sgt. Pepper’s de kroon op de psychedelische revolutie. De Beatles schreven individueel nummers over bewustzijnsverruiming: Harrison met Within you without you, Lennon met Lucy in the sky with diamonds en Mc.Cartney met Fixing a hole. En Lennon en McCartney schreven samen het magnum opus A day in the life.

In It was twenty years ago today liep Allen Ginsberg (1926-1997) langs alle tracks en verklaarde ons de inhoud. Ook George Harrison, George Martin, Timothy Leary, Abbie Hoffman en Derek Taylor werkten aan de documentaire mee. Inmiddels zijn ze allemaal overleden. Ik ben erg benieuwd naar de allernieuwste terugblik op It was fifty years ago today die afgelopen vrijdag in Engeland in première ging.

It was fifty years ago today trailer
On 1st June, 1967 The Beatles released what would become the world’s first concept album, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band. Described by Rolling Stone magazine as “The most important rock & roll album ever made…” the album not only changed the course of music but went on to become one of the biggest selling records of all time. Featuring interviews with former employees, fellow musicians, family members and journalists, and supported by a vast array of original and exclusive never-seen-before footage, the film offers a fascinating insight into the swinging sixties and the twelve months surrounding the album’s release. Examining the band’s disillusionment with touring, their changing relationship with manager, Brian Epstein, and the advent of the Summer Of Love, this star-studded rockumentary explores the creation and recording of one of the most ground-breaking and influential albums in pop history.
 
Bron: 50yearsagofilm.com

Side One
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band
With a Little Help from My Friends
Lucy in the Sky with Diamonds
Getting Better
Fixing a Hole
She’s Leaving Home
Being for the Benefit of Mr. Kite!
 
Side Two
Within You Without You
When I’m Sixty-Four
Lovely Rita
Good Morning Good Morning
Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)
A Day in the Life

50yearsagofilm.com

40 jaar geleden [ 1 ]

De laatste week van mei 1977

Vijf jaar geleden schreef ik hier over de documentaire De lege plek-Het zwijgen van Bovensmilde (2012) van John Appel over de gijzeling op een lagere school in Bovensmilde. Gelijktijdig speelde de treinkaping bij De Punt af. Beide gijzelingsacties begonnen vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen van 25 mei 1977. Op 11 juni volgde eindelijk de bevrijding waarbij in de gekaapte trein acht dodelijke slachtoffers vielen.

Amphilex
Op 2 juni 1977 bezocht ik de Amphilex in de RAI
Top 40 week 23 1977
de muziek van week 22 (28 mei 1977)
verkiezingsuitslag in 1977 en veertig jaar later
Het electorale landschap van Nederland is in 40 jaar tijd volledig veranderd. Overigens was de kabinetsformatie van 1977 met 208 dagen de langste in de Nederlandse parlementaire geschiedenis.

William Birdwood 1916

portret van William Birdwood door John Singer Sargent
in de National Portrait Gallery in Londen

De Amerikaanse schilder John Singer Sargent (1856-1925) was een van de grootste societyschilders aan het einde van de negentiende eeuw. In een soepele stijl schilderde hij virtuoze portretten van beroemdheden. Aan het begin van de twintigste eeuw ontvluchtte hij de high society om te reizen en aquarellen te maken. Tijdens de Eerste Wereldoorlog schilderde hij het onderstaande portret van veldmaarschalk William Birdwood (1865-1951) die de leiding had over de Dardanellenveldtocht in 1915. Daarbij vielen aan Britse en Turkse kant ieder een kwart miljoen slachtoffers.

William Birdwood
portret van William Birdwood 1916
commandant van de Gallipoli Campaign

Vandaag is het in Australië en Nieuw-Zeeland ANZACday.

website National Portrait Gallery
website van de National Portrait Gallery
John Singer Sargent gefotografeerd door Alvin Langdon Coburn op 12 januari 1907

National Portrait Gallery | John Singer Sargent [ en.wikipedia.org ]