Categorie archief: Orthodoxie

noli me tangere

Vandaag is het Pasen en vieren we de Opstanding van Christus
noli me tangere
icoon uit de Byzantijnse Traditie
de verschijning van Jezus aan Maria Magdalena bij het graf
En Maria stond buiten bij het graf, wenende. Als zij dan weende, bukte zij in het graf; En zag twee engelen in witte klederen zitten, een aan het hoofd, en een aan de voeten, waar het lichaam van Jezus gelegen had.En die zeiden tot haar: Vrouw! wat weent gij? Zij zeide tot hen: Omdat zij mijn Heere weggenomen hebben, en ik weet niet, waar zij Hem gelegd hebben. En als zij dit gezegd had, keerde zij zich achterwaarts, en zag Jezus staan, en zij wist niet, dat het Jezus was.
 
Johannes 20: 11-14
noli me tangere
Fra Bartolomeo 1506
Jezus zeide tot haar: Vrouw, wat weent gij? Wien zoekt gij? Zij, menende, dat het de hovenier was, zeide tot Hem: Heere, zo gij Hem weggedragen hebt, zeg mij, waar gij Hem gelegd hebt, en ik zal Hem wegnemen. Jezus zeide tot haar: Maria! Zij, zich omkerende, zeide tot Hem: Rabbouni, hetwelk is gezegd: Meester. Jezus zeide tot haar: Raak Mij niet aan, want Ik ben nog niet opgevaren tot Mijn Vader; maar ga heen tot Mijn broeders, en zeg hun: Ik vare op tot Mijn Vader en uw Vader, en tot Mijn God en uw God. Maria Magdaléna ging en boodschapte den discipelen, dat zij den Heere gezien had, en dat Hij haar dit gezegd had.
 
Johannes 20: 15-18
noli me tangere
Antonio Rafael Mengs 1769
Jezus zeide tot haar: Raak Mij niet aan, want Ik ben nog niet opgevaren tot Mijn Vader.

Johannes 20:17

twee Jezusfilms

vrijdag gezien op BBC 2: King of Kings (1961) van Nicholas Ray
en op DVD: Il Vangelo secondo Matteo (1964) van Pier Paolo Pasolini

king of kings DVDDe vier evangeliën in de Bijbel worden synoptische evangeliën genoemd. Ze lopen min of meer parallel en overlappen elkaar gedeeltelijk. Samen vertellen ze het verhaal van Jezus’ leven op aarde. Geldt dat ook voor de ontelbare beelden en afbeeldingen van Jezus? Kunnen we die ook synoptisch noemen? Geven alle iconen, beelden en schilderijen die er van Hem gemaakt zijn, samen een beeld van Jezus zoals Hij is?

Mógen we eigenlijk wel een beeld van Hem maken?

In de achtste en negende eeuw woedde er in het Byzantijnse Rijk een heftige strijd over deze kwestie. De iconoclasten meenden, in navolging van het tweede gebod dat er geen afbeelding van Jezus gemaakt mocht worden. Tegenover de iconoclasten stonden de iconodulen die ervan overtuigd waren dat Jezus wel afgebeeld mag worden en dat de icoon van Christus zelfs een grote en heilige getuigenis van het geloof is. God is immers mens geworden en daarmee heeft God Zélf als het ware het joodse gebod overtreden, dat God volledig transcendent hoort te blijven. Door de menswording van God in Christus, is de afbeelding van Christus én God dus mogelijk geworden.

Tegenover de iconoclasten stonden de iconodulen die ervan overtuigd waren dat Jezus wel afgebeeld mag worden en dat de icoon van Christus zelfs een grote en heilige getuigenis van het geloof is.

De Orthodoxe Kerk volgt nog altijd deze opvatting. In 843 eindigde de iconenstrijd in een overwinning van de icoon. Deze belangrijke gebeurtenis in de geschiedenis van de Kerk wordt ieder jaar op de Eerste Zondag van de Grote Vasten gevierd. De Orthodoxe Kerk omarmt de icoon maar wijst vrijstaande beelden af. Op het platte vlak van de icoon wordt de ruimtelijke illusie vermeden. De icoon moet doelbewust een doorgang blijven naar een geestelijke wereld en mag niet teveel versmelten met de wereld van de zintuigen.

bergrede
Jezus als “rugfiguur” in de bergrede
in King of Kings (1961)

Binnen de Traditie van de Kerk is men zich ervan bewust hoe verwarrend beelden kunnen zijn die ons te dicht naderen. Afgodsbeelden uit de oude culturen zijn voor ons stenen objecten. Maar voor die culturen waren het in de eerste plaats de woonplaatsen van die afgoden. De beelden waren bezield met een macht. Sommigen afgoden vroegen om mensenoffers en ontvingen deze ook.

Theater en film zijn kunstvormen die zich bij uitstek vermengen met de zintuiglijke wereld. We weten dat ze niet echt zijn, al kruipen ze onder de huid. Film is de kunstvorm die misschien wel het dichtst onze dromen benaderd. We kijken naar spookbeelden op een scherm, zoals we in een droom naar spookbeelden in ons hoofd kijken.

De icoon moet doelbewust een doorgang blijven naar een geestelijke wereld en mag niet teveel versmelten met de wereld van de zintuigen.

In elke film over Jezus zien we een Jezus die Jezus niet is. Anders dan bij de Christusicoon is er geen venster op een andere wereld waarin we Christus kunnen ontmoeten zoals Hij is. In een film over Jezus ontmoeten we hoogstens een historische figuur die in een historisch verantwoord Heilig Land rondwandelt.

il vangelo secondo Matteo
Margherita Caruso als de jonge Maria
in Il Vangelo secondo Matteo (1964)

Ik keek weer eens naar twee bekende Jezusfilms van ongeveer een halve eeuw oud. De eerste werd vrijdagmiddag door BBC 2 uitgezonden: King of Kings (1961) van Nicholas Ray. De tweede heb ik op DVD: Il Vangelo secondo Matteo (1964) van Pier Paolo Pasolini. Het zijn twee uitersten. De eerste in breed en kleurrijk Technirama met kamerbrede score van Miklós Rósza, de tweede in sobere grijstinten. King of Kings is een bombastisch Hollywoodproduct met “polygoonstem” van Orson Welles. Il Vangelo secondo Matteo is een droge registratie van het Mattheusevangelie met ingetogen beelden. King of Kings benadert een enorm olieverfschilderij. Il Vangelo secondo Matteo komt in de buurt van een icoon.

imdb.com | en.wikipedia.org | Il Vangelo secondo Matteo [ imdb.com ]

de dood van God

vandaag is het Goede Vrijdag
On Great and Holy Friday the Orthodox Church commemorates the death of Christ on the Cross. This is the culmination of the observance of His Passion by which our Lord suffered and died for our sins. This commemoration begins on Thursday evening with the Matins of Holy Friday and concludes with a Vespers on Friday afternoon that observes the unnailing of Christ from the Cross and the placement of His body in the tomb.
 
Bron: lent.goarch.org
Epitaphios
icoon van de graflegging
The day of Christ’s death is the day of sin. The sin which polluted God’s creation from the breaking dawn of time reached its frightful climax on the hill of Golgotha. There, sin and evil, destruction and death came into their own. Ungodly men had Him nailed to the Cross, in order to destroy Him. However, His death condemned irrevocably the fallen world by revealing its true and abnormal nature.
 
Bron: lent.goarch.org

Great and Holy Friday [ lent.goarch.org ]

Dostojevski en het falende ik

gelezen: De betekenis van Dostojevski voor onze tijd
door prof. dr. Ton Lathouwers (een serie van drie lezingen uit 1988)

Fjodor DostojevskiPrecies tien jaar geleden kocht ik De Idioot van Fjodor Dostojevski met het voornemen om dit boek in één ruk uit te lezen. Ik had alle reden om optimistisch te zijn. Begin augustus 2003 had ik de Gebroeders Karamazov (1162 pag.) in een Orthodox klooster in Engeland van kaft tot kaft gelezen. Daarna las ik Misdaad en Straf (783 pag). Na bijna 2000 pagina’s Dostojevski zou De Idioot (761 pag.) volgen. Maar dat gebeurde niet.

Zo leerde ik wel Raskolnikov, Aljosja, Ivan en Dimitri kennen maar bleef Mysjkin een onbekende voor mij. Het boek ligt nu tien jaar in mijn kast met een ansichtkaart van de Aleksandr Njevsky Gedächtniskirche in Potsdam tussen pagina 42 en 43. Mag een roman 10 jaar ongelezen in de kast staan? Er knaagt enig schuldgevoel.

Maandagavond las ik de tekst van een lezing die prof. Ton Lathouwers in november 1988 hield tijdens een studieconferentie van de Vereniging van Orthodoxen “Heilige Nicolaas van Myra”. Deze lezing is samen met drie andere lezingen (van professor Ton Lathouwers en vader Silouan Osseel) gebundeld in een boekje De betekenis van Dostojevski voor deze tijd. De drie lezingen over Dostojewski staan ook op internet. De lezingen behandelen drie thema’s in het werk van Dostojevski waarover Lathouwers in het begin schrijft:

De algemene titel van de lezingen die ik ga houden, namelijk “De betekenis van Dostojevski voor onze tijd” noopt mij het geheel te verdelen in drie segmenten. Dat kan de indruk geven dat het gaat om drie aparte onderwerpen: 1) het falende ik; 2) de vrijheid; 3) de religie. Voor Dostojevski waren ze echter drie aspecten van eenzelfde gebeuren. In zijn werken worden ze altijd in samenhang met elkaar behandeld. In een en dezelfde tekst komen vaak alle aspecten aan bod. Ik zeg dit om duidelijk te maken dat een verdeling of onderverdeling, een schematisering – maar we niet aan ontkomen – kunstmatig is en te kort doet aan het eigenlijke van Dostojevski ‘s religieuze ervaring. Wij ontkomen niet aan een indeling, als wij een onderwerp willen uiteenzetten.
 
Bron: orthodoxen.nl

In de eerste lezing, het falende ik, benadert Lathouwers het thema vanuit een oosterse, (zen)boeddhistische houding. Hij benadrukt dat het “ik” het grote probleem is. Door ons ik scheiden we ons af van al het andere, waardoor er een breuk met de non-dualiteit (advaita) ontstaat. In een korte historische beschouwing maakt hij duidelijk dat Rusland sinds 1812 overspoeld werd door westers wetenschappelijk denken, een vorm van denken die tweedeling schept tussen lichaam en ziel, materie en geest, subject en object, individu en groep. Maar de oorspronkelijke Russische ziel, zoals deze in de traditie van de Russisch-orthodoxe Kerk leeft, kent volgens Lathouwers de fundamentele mystieke ervaring van het ongedeeld-zijn, de Всеединство (al-eenheid).

Prof. Lathouwers benadrukt in
zijn visie op de Orthodoxie het Russische woord Всеединство. Dit komt dicht in de buurt van “het Ene” van Plotinos of het vedantische Advaita

Bij deze visie op de Russisch-orthodoxe Kerk zijn verschillende kanttekeningen te plaatsen. De belangrijkste lijkt mij deze: Lathouwers lijkt op de mystiek van de Russisch-orthodoxe Kerk een oosters eenheidsmystiek te projecteren. In de advaita-vedanta waaruit het boeddhisme en nog later het zen-boeddhisme is voortgekomen, wordt deze eenheidsmystiek samengevat in Tat Tvam Asi (Dat zijt Gij) of in de eenvoudige formule “Brahman=Atman” (“de Wereld=het Zelf” of “Buiten=Binnen”) de druppel in de oceaan, maar ook de oceaan in de druppel. De tegenstellingen verdwijnen.

Maar de mystiek van de Russisch-orthodoxe Kerk wijkt fundamenteel af van de oosterse mystiek. De Orthodoxe Kerk kent geen eenheidsmystiek maar een bruidsmystiek vanuit de allerdiepste ervaring dat de menselijke ziel in Christus haar Bruidegom ontmoet. De menselijke ziel en de persoon horen wezenlijk bij elkaar en lossen niet op in “het Al” of “het goddelijke”. God heeft de mens geschapen als een persoon voor de eeuwigheid, niet om hem te recyclen in het rad van wedergeboorten, maar om hem eeuwig in het Paradijs te laten leven, een bewustzijnsstaat die het Koninkrijk Gods genoemd wordt.

Ton LathouwersProf. dr. Ton Lathouwers (1932) studeerde wis- en natuurkunde, en Slavische talen en letterkunde. Hierna volgde hij gedurende vier jaar een studie vergelijkende cultuur- en godsdienstwetenschappen over de ontmoeting tussen Oost en West. In 1968 werd hij benoemd tot gewoon hoogleraar Russische letterkunde te Leuven, met een nevenopdracht aan de theologische faculteit: religieuze thematiek in de moderne literatuur. In 1987 verkreeg hij zijn officiële autorisatie als leraar Chinese Rinzai Chan. Sindsdien begeleidt hij zengroepen in Nederland, België en Zweden.
 
Ton Lathouwers is één van de meest liberale zenleraren in het Nederlandse taalgebied. Als docent en hoogleraar in Leuven (Slavische letterkunde) getuigden zijn colleges al vroeg van het appél van hart tot hart. Kort na zijn benoeming tot hoogleraar in 1968 begaf hij zich op de zenweg. Hij bereisde onder andere Japan, Thailand, Birma en ook Indonesië. Daar legde hij zich toe op de studie van het Chinese zen (ch’an) onder leiding van ch’an-meester Teh Cheng, die Ton in 1987 transmissie als zenmeester verleende. Bij die gelegenheid werd hem de naam Hui Yu toegekend, wat ‘vriend van wijsheid’ betekent. Als grondlegger en leidsman van Maha Karuna heeft Ton Lathouwers inmiddels honderden zenweekends en sesshins begeleid, altijd vanuit de benadering dat het niet om de methode gaat, maar om de ontmoeting van hart tot hart.

Lathouwers spreekt in deze lezing ook over Myshkin, de hoofdpersoon uit de Idioot. Het is voor mij een stimulans om het boek na tien jaar eindelijk eens uit te gaan lezen.

Dan is er Myshkin, de zuiverste figuur die Dostojevski getekend heeft, een Christus-figuur. Myshkin komt aan het woord tussen twee perioden van volslagen krankzinnigheid in, perioden waarin zijn geest verduisterd is. Daartussenin is hij – de idioot – een groot kind, die weinig zegt, die luistert. En iedereen ziet aan zijn open ogen, aan zijn spontaniteit, dat hij zuiver is, ook al noemen ze ham een schaap, een idioot. Ze ontdekken: Hij maakt ons anders. Die dit ontdekken zijn de gevoelige mensen, niet de braven maar de ontredderden.
 
Bron: orthodoxen.nl

De betekenis van Dostojevski voor onze tijd [ orthodoxen.nl ]

Kerstfeest 2013

vandaag is in de Russische en Servische Kerk het Feest van
de Geboorte van onze Heer en God en Verlosser Jezus Christus
Kerstfeest

Uw geboorte, o Christus onze God
Bracht aan de wereld het Licht der kennis
Een ster onderwees de aanbidders der sterren.
Om U te aanbidden als zon der gerechtigheid;
En als opgang uit den Hoge,
Heer, ere zij U!
 
Rozdestvo Tvoje, Hriste Boze nas,
Vozsija mirovi sjet razuma
Vnembo zvjezdam sluzasci zvjezdoju ucahusja.
Tjebje klanjatisja solncu pravdi;
I tebje vjedjeti svisoti vostoka,
Gospodi, slava Tebje!
 
Рождество Твое, Христе Боже наш,
возсия мирови свет разума
в нем бо звездам служащии звездою учахуся.
Тебе кланятися Солнцу правды;
и Тебе ведети с высоты востока,
Господи, слава Тебе!

Feast of the Nativity of our Lord and Savior Jesus Christ