en Elementarteilchen (2006) van Oskar Roehler
Vrijdagnacht zond de VPRO de Duitse verfilming uit van Les particules élémentaires (1998) van Michel Houellebecq. Elementarteilchen werd bewerkt en verfilmd door Oskar Roehler met Moritz Bleibtreu, Martina Gedeck, Franka Potente en Nina Hoss en werd geproduceerd door Bernd Eichinger. De top van de hedendaagse Duitse cinema was dus bij deze film betrokken. Maar Michel Houellebecq was helemaal niet over Elementarteilchen te spreken. Eerder op de avond zagen we het Franse enfant terrible in de documentaire laatste woorden aan het werk tijdens de de verfilming van La possibilité d’une île die hij stevig in eigen hand houdt.
Elementarteilchen is volgens velen een feel good versie van Houllebecq‘s roman. Bij Oskar Roehler balanceert de film op het randje van satire of zwarte komedie. Ook al viel er soms goed te lachen, Elementarteilchen gaf me zeker geen aangenaam gevoel. Het boek dat ik niet gelezen heb, zal ongetwijfeld zwaarder zijn dan de film. Er wordt vaak gezegd dat in les particules élémentaires het failliet beschreven wordt van de libertijnse maatschappij die bij de generatie van ’68 was ingezet. Het boek zou als een soort pamflet gericht zijn tegen deze generatie. Houllebecq toont daarbij geen uitzicht op een betere wereld, we zijn op een dieptepunt beland om daar te blijven. De titel Les particules élémentaires is goed gekozen. In Engeland verscheen het boek onder de titel atomised en dat drukt nog preciezer uit waar het verhaal over gaat: over de ziekte van het isolement waaraan de laat-twintigste eeuwse mens lijdt. Dat isolement zou een gevolg zijn van doorgeslagen liberalisering en individualisering.
De film begint met de afscheidsbrief van de wetenschapper Michel (Christian Ulmen), een van de hoofdpersonen. Hij neemt ontslag bij het genetisch laboratorium omdat hij zijn queeste wil volgen. Hij wil weten wat deze wereld werkelijk bij elkaar houdt. Dit begin is essentieel voor het verhaal: we volgen iemand die naar de cohesie zoekt, omdat ‘de zaak’ anders uit elkaar dreigt te vallen. Ik moest onmiddellijk denken aan het beroemde citaat van Yeats: ‘Things fall apart; the centre cannot hold…’ Individualisering heeft een tegenwerkende en bindende kracht nodig, anders valt de samenleving in losse atomen uit elkaar. Individuele zelfontplooiing is in de afgelopen veertig jaar onze heilige graal geworden en we zijn de samenleving steeds meer gaan opvatten als een optelsom van ‘ikken’ die hun eigen individuele projecten nastreven.
the centre cannot hold…
William Butler Yeats
Juist in het liefdesleven wordt het drama van radicale individualisering in al zijn aspecten pijnlijk zichtbaar. Want liefde is alleen mogelijk binnen een relatie en als relaties verdwijnen, verdwijnt ook de liefde. Of als de liefde verdwijnt, verdwijnen duurzame relaties. Wat overblijft, is vluchtig contact en (inwisselbare) seks. Voor ‘het atomische ik’ kan dat een valkuil worden. In Michel‘s halfbroer Bruno (Moritz Bleibtrue) die aan seks verslaafd is, komen we zo’n ‘atomisch ik’ tegen. Bij Roehler krijgt Bruno soms een hoog Mister Bean-gehalte; met name zijn bezoek aan de ‘spirituele’ camping levert hilarische scenes op. Bruno‘s seksuele uitspattingen die in het boek gedetailleerd beschreven zijn en in de film tamelijk expliciet getoond worden, zorgden destijds voor het nodige tumult. Houellebecq toont een soort ‘laatste mens’ , iemand die uitgehold is door zijn eigen begeerten. In Frankrijk reageerde vooral de linkse 68′ers verontwaardigd. Alsof hun idealen hadden geleid tot deze morele uitholling.
zijn eigen begeerten
Agnes und seine Brüder maakte Oskar Roehler twee jaar eerder. Net als in Elementarteilchen speelt Moritz Bleibtrue hier al de rol van seksverslaafde sukkel. Er zijn nogal wat parallellen tussen beide films en dat komt vooral door de hand van Roehler , die het scenario van beide films voor zijn rekening nam. In beide films gaat het over ongewone familie(relatie)s. Een realistische zedenschets is Agnes und seine Brüder niet geworden, wel een tamelijk bizarre, zwarte komedie.
Agnes en haar broers hebben weinig gemeen, behalve een excentrieke oude vader, relatieproblemen waardoor hun leven een puinhoop is geworden en de voor de hand liggende mogelijkheid dat de problemen met elkaar verbonden zijn. Hans-Jorg verbergt zijn sexuele frustratie door zijn libertijnse voorkomen. Hij is enorm sexverslaafd, maar zijn leven dreigt te veranderen als hij een kanalisatie voor zijn libido heeft gevonden. Werner is succesvoller in het politieke debat dan in gezinsdiplomatie. Zijn wisselende relatie met zijn saaie vrouw Signe zit hem huizenhoog en ook zijn wiet-telende zoon is een bron van ergernis. Agnes wordt achtervolgd door de moeder die ze nooit kende en is misschien ook nostalgisch over haar verleden als man. Ondanks haar pogingen om een volledige vrouw te zijn, voelt ze zich gechanteerd door haar bazige vriendje. De relatie staat behoorlijk onder druk.Bron: moviemeter.nl
agnes-derfilm.de | elementarteilchen.film.de | houellebecq.info | Agnes und seine Brüder [ recensie Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung ]
Wanneer Voltaire in deze tijd geleefd zou hebben, dan was hij waarschijnlijk columnist of stand-up comedian geweest. Maar in het galante tijdperk was zijn bijtende spot ongewoon. Zo werd hij in 1716 op 22-jarige leeftijd al tot 11 maanden Bastille veroordeeld wegens een satire op de monarchie. Tien jaar later was het weer raak. Voltaire had een machtige edelman, de Chevalier de Rohanwerd beledigd en werd weer veroordeeld, ditmaal werd hij voor drie jaar verbannen naar Engeland. Toen hij in 1729 terugkeerde, kon hij zich een paar jaar inhouden maar in 1734 moest hij alweer zijn biezen pakken wegens zijn kritiek op de overheid en vertrok hij naar Nederland. Voltaire ‘s sarcasme is onsterfelijk geworden en vooral bij de katholieke kerk maakte hij zich voor altijd gehaat. Zo lees ik in het katholieke Leerboek der Algemeene Geschiedenis, Uitgeverij Malmberg uit het begin van de vorige eeuw, het volgende over deze Franse filosoof:
Toen Voltaire in 1778 stierf, mocht hij niet in kerkelijke grond begraven worden vanwege zijn kritiek op de Kerk. Het schijnt dat de bisschop van Parijs gezegd zou hebben dat zijn lijk maar op de mesthoop moest worden gegooid. Tijdens het revolutionaire bewind was Voltaire een van de helden van de revolutie geworden en in 1791 werd zijn stoffelijk overschot overgebracht naar het Pantheon in Parijs, dat inmiddels een tempel van de Rede was geworden. Toen het Pantheon in 1815 weer een kerk werd, liet koning Lodewijk XVIII Voltaire daar rusten, omdat het volgens de reactionaire koning “hem goed zou doen om af en toe een mis te horen”.
Voltaire laat zijn hoofdpersoon uit Candide concluderen ‘dat we onze tuin moeten onderhouden’. Toen Candide 250 jaar geleden gepubliceerd werd, was Voltaire juist op een landgoed komen te wonen bij het dorpje Ferney, even ten Noorden van Genève. Door allerlei beleggingen was hij rijk geworden en de seigneur van Ferney liet het bestaande landgoed uitbreiden met akkers en wijngaarden. Dus wist hij zeer goed dat we onze tuin moeten onderhouden. De dorpsbewoners profiteerden van zijn aanwezigheid en honderd jaar na zijn dood zou het plaatsje uit eerbetoon worden omgedoopt in 
Over Lucretius‘ leven is heel weinig bekend. Zijn kennis van de Griekse en Romeinse letterkunde en filosofie getuigt van een degelijke opvoeding. Uit zijn werk blijkt dat hij goed op de hoogte was van het leven in Rome, maar zijn vertrouwdheid met het platteland wijst erop dat hij niet steeds in Rome woonde. Lucretius’ cognomen Carus verwijst mogelijk naar een Keltische afkomst (uit Noord-Italië?). Hij was waarschijnlijk bevriend met enkele vooraanstaande aristocraten. Aan één van hen, een zekere Memmius (praetor in 58 v.Chr., wellicht dezelfde die ook door Catullus wordt genoemd), heeft hij zijn bewaard gebleven werk opgedragen. ( … ) Zijn werk De Rerum Natura is, behalve om de inhoud, ook om zijn literaire kwaliteiten van grote betekenis, en werd door toedoen van Cicero, die zelf allerminst een aanhanger van Lucretius‘ leer was, postuum uitgegeven.
