De Franse schilder Eugene Delacroix (1798-1863) is samen met Théodore Géricault (1792-1824) opgenomen in de canon van de negentiende schilderkunst als de belangrijkste vertegenwoordiger van de Romantiek in Frankrijk. Hun bekendste werken Het vlot van de Medusa (1818), de dood van Sardanoupolis (1828) en Het bloedbad van Chios (1824) zijn schoolvoorbeelden van gezwollen pathos. Het laatste schilderij is plotseling weer actueel. Waar gaat Het bloedbad van Chios eigenlijk over?

In 1821 waren de Grieken begonnen met hun onafhankelijkheidsstrijd tegen de Turkse bezetter. Een halve eeuw eerder hadden de Grieken al een poging gewaagd maar de Orlovopstand was door de Ottomanen bloedig neergeslagen. Nu zou hun verzet uitlopen in de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog (1821-1832). De Turken zouden nog gruwelijkere represailles toepassen als tijdens de Griekse opstand van 1770.

De grootst mogelijke wreedheden vonden plaats op het eiland Chios in het voorjaar van 1822, nu 194 jaar geleden. Mohammed Ali van Egypte, de bondgenoot van de Ottomaanse sultan, liet meer dan twintigduizend mensen vermoorden vrouwen en kinderen inbegrepen. Dit tot afgrijzen en verontwaardiging van de toenmalige grootmachten.

Voor Delacroix vormden de gebeurtenissen in Chios aanleiding voor een dramatische voorstelling in de traditie van Pieter Paul Rubens. Het grote verschil tussen Delacroix en Rubens, door wie hij zich schilderkunstig en thematisch had laten inspireren, is dat laatstgenoemde drama’s uit de klassieke oudheid of uit de Bijbel (bijvoorbeeld de kindermoord van Bethlehem) verbeeldde, terwijl Delacroix een chroniqueur van zij tijd was. Scène des massacres de Scio is fotojournalistiek avant la lettre én een politiek protest. Hoe dramatisch Delacroix het tafereel ook in beeld bracht, de werkelijkheid was vele malen erger.

Massacres of Chios [ christopherlong.co.uk ] | Chios massacre [ en.wikipedia.org ]

Nadat ik het college Vaderlandsliefde – over nationalisme en nationaal gevoel van Joep Leersen enkele malen op CD beluisterd had, wilde ik ook eens een goed boek lezen over nationalisme. Ik meen dit gevonden te hebben in Nationalisme, naties en staten, een schitterend verzorgd boek van ruim 700 bladzijden dat in 2012 voor het eerst verscheen bij Uitgeverij VanTilt en dat vorig jaar herdrukt werd.

Nationalisme, naties en staten is opgebouwd uit zes delen die ieder een periode uit de Europese geschiedenis behandelen en die door verschillende historici zijn geschreven: Arnold Labrie nam met de eerste drie delen (nationalisme tot 1848) het leeuwendeel voor zijn rekening. Matthijs Lok schreef het vierde deel (1848-1914), Patrick Dassen het vijfde deel (1914-1945) en André Gerrits het laatste deel (Europa na 1945).

In de ruim dertig pagina’s tellende inleiding schrijft de redactie (Leo Wessels en Toon Bosch) dat nationalisme geen ideologie is als het liberalisme of socialisme. Het is een kameleontisch verschijnsel. Het is noch rechts noch links, noch progressief noch conservatief. Het past zich telkens opnieuw aan bij veranderende omstandigheden. Wessels en Bosch schrijven: “In de negentiende eeuw treffen we actieve pleitbezorgers van een nationalistisch gedachtegoed aan onder traditionalisten, klerikalen, monarchisten, republikeinen, liberalen, socialisten, utopisten, sociaal-darwinisten, kortom: representanten van een waaier van stromingen en opvattingen die zo ongeveer het hele ideologische fundament bestrijkt.”

Uit de colleges van Joep Leersen had ik dat al geleerd: nationalisme is door zijn conceptuele vaagheid een moeilijk te vatten fenomeen. Maar het gaat waarschijnlijker dieper dan de ideologieën waarmee het zich verbindt. Nationalisme kwam aan het begin van de negentiende eeuw tot rijpheid toen twee stromingen bij elkaar kwamen: het zogenaamd “civic nationalism” van Rousseau en het “ethnic nationalism” van Herder. Beide “bronrivieren” van het nationalisme vermengden zich aan het begin van de negentiende eeuw en zouden daarna zelden nog in een onvermengde vorm voorkomen. In Frankrijk en de Verenigde Staten zou het “civic nationalism” vaker present zijn, terwijl in Duitsland, Italië en Midden-Europa het “ethnic nationalism” zou gaan domineren.

Na 1945 zou nationalisme als een spook uit het verleden gezien worden. Nationalisme werd gezien als de oorzaak van de twee wereldoorlogen die bijna waren uitgelopen op Europese zelfvernietiging. Het naoorlogse kosmopolitisme was een direct gevolg van het nationalisme van de negentiende en twintigste eeuw tot aan 1945. Het uitbannen van oorlog stond gelijk aan het uitbannen van nationalisme.

Sinds 1990 steekt nationalisme in Europa weer de kop op. Het begon in de jaren negentig in het voormalige Joegoslavië, maar breidde zich uit naar andere delen van Europa. Nationalisme bindt zich nu aan rechts populisme maar is niet hetzelfde. Rechts populisme speelt weliswaar in op anti-Europa sentimenten en op nationale gevoelens. Maar deze nationale gevoelens zijn op zich niet rechts. In de revoluties van 1848 ging nationalisme samen met liberalisme en vanuit de positie van de koning was dat juist links. Vaderlandse gevoelens, waaronder trots op Nederland, zijn dus geen exclusief rechtse gevoelens. Nationalisme is een kameleon die in staat is zich aan elke ideologie aan te passen.

Nationalisme, naties en staten [ vantilt.nl ]