Volgende week zaterdag opent in het Stedelijk Museum in Amsterdam de tentoonstelling Kazimir Malevich en de Russische avant garde. Avro’s Kunstuur zond vanmorgen een lange reclamespot uit dat rijk gevuld was met uitspraken als: “zó radicaal”, “het heeft zo’n grote kracht”, “heel intens”, “diepe indruk”, “de essentie van ons bestaan” en “zo ongelofelijk knap weggelaten”. Superlatieven en suprematisme zijn blijkbaar twee handen op één buik.

Ik begrijp het allemaal wel: de Malewich-collectie van het Stedelijk Museum heeft een wereldreputatie en is een internationale trekpleister voor de stad Amsterdam. Het vernieuwde Stedelijk probeert zichzelf terug te zetten op te wereldkaart van topmusea en brengt een blockbuster. In het begin van de documentaire zien we een lange rij mensen voor de grote Malewich-tentoonstelling van 1989. Die oude tijden moeten herleven. Job Cohen, Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum en Jan des Bouvrie doen braaf een goed woordje. Intussen wandelt Andrea van Pol met conservator Bart Rutten door de catacomben van het museum waar op lange rekken een groot deel van de Amsterdamse Malewich-collectie hangt. Zoals we allemaal horen te weten is dit “de onschatbare verdienste van de legendarische museumdirecteur Willem Sandberg” die in 1958 de collectie voor het Stedelijk Museum heeft aangekocht.

Hinderlijk aan de documentaire over Malevich is de suprematische bewondering voor het werk van Malewich, die iedereen uitspreekt. Maar zoals gezegd, is het een lange reclamespot voor de blockbuster Kazimir Malevich en de Russische avant-garde. De beeldvorming dat Malewich de wereld een nieuwe en radicale kunst heeft geschonken, wordt nog eens extra verstevigd. Honderd jaar later laten beeldend kunstenaars en architecten als Krijn de Koning en Ben van Berkel zich nog altijd door Malewich inspireren. Uiteraard is zijn werk voor beiden nog altijd actueel.

Even leek het erop dat Andrea van Pol tegenover conservator Bart Rutten toch door alle kreten van bewondering de diepte in wilde. Het ging over het befaamde zwarte vierkant uit 1913. Volgens Rutten betekende dit schilderij voor Malewich een scharnierpunt, niet alleen in zijn eigen geschiedenis, maar ook in de geschiedenis van de schilderkunst. Malewich was geen bescheiden man. Hij bedacht voor zijn stijl een stroming: het suprematisme. Blijkbaar vond hij dat zijn werk het meest perfecte was. Van Pol merkte heel goed op dat het zwarte vierkant een zwart gat was, waarin de schilderkunst uit het verleden was verdwenen. Helaas kreeg ze als antwoord dat uit dat zwarte gat een nieuwe, abstracte schilderkunst geboren werd. Men zegt daarvan dat deze losstaat van de werkelijkheid zoals we die kunnen zien. het zou een schilderkunst zijn die zonder omweg van de zichtbare werkelijkheid rechtstreeks contact maakt met een hogere, sublieme werkelijkheid.

En daar komen we bij de spirituele kern van de moderne kunst die honderd jaar geleden ontstond. De avant-garde die net vóór het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was opgestaan, geloofde anders dan de rebellen van het dadaïsme nog in een hogere werkelijkheid. Daarin stonden ze nog in een 25 eeuwen lange metafysische traditie die van Plato tot aan het begin van de twintigste eeuw loopt. De symbolistische schilderkunst begon zich vanaf 1885 sterk te richten op een bovenzintuigelijke werkelijkheid, maar de beelden waren meestal allegorieën en herkenbaar. De abstracte schilderkunst die rond 1910 ontstond, liet de verwijzing naar de herkenbare werkelijkheid los. Groen was groen, een streep was een streep. Het ging om de abstractie. Het principe van de representatie onder de schilderkunst werd weggegraven. Schilderkunst ging niet meer over de zichtbare werkelijkheid. Op dat moment was in feite de conceptuele kunst geboren, de kunst die leent van de zintuigen, maar zich tussen de oren heeft opgesloten.

Schilderkunst gaat over het representeren van de zichtbare werkelijkheid. Als je die zichtbare werkelijkheid wilt afschaffen, het doek laat vallen of de zaal verduistert, dan blijft er nog één beeld over. Het zwarte beeld. Het allerlaatste dat de schilderkunst laat zien, voordat je definitief blind wordt. Vanuit historisch oogpunt, is het zwarte vierkant het eerste beeld dat de conceptuele kunst laat “zien”. Dit beeld gaat niet meer over eindeloos kijken naar de wereld maar over mind games als “kun je pikzwarte duisternis nu zien of niet?”

Kazimir Malevich en de Russische avant garde

Wie de film Fetih 1453 (2012) heeft gezien, weet dat in Turkije de nationalistische APK van Erdogan, die de film medegefinancierd heeft, graag teruggrijpt naar het roemrijke Ottomaanse verleden. Wij zijn tamelijk blind voor deze geschiedenis. Voor een deel komt het omdat het zover van ons bed ligt. In Nederland hebben we nooit Ottomaanse overheersing gekend. Toen ik in 1981 voor het eerst het Topkapipaleis in Istanbul bezocht, ging er een totaal onbekende wereld voor mij open.

Voor iemand uit Hongarije, Servië, Macedonië, Roemenië, Bulgarije of Griekenland staat die wereld veel dichterbij. Honderden jaren heeft de Balkan onder de Ottomaanse overheersing moeten lijden. Door de globalisering wordt niet alleen de wereld “kleiner”, maar komt ook de geschiedenis buiten West-Europa dichterbij te liggen. De BBC 2 startte gisterenavond het drieluik The Ottomans – Europe’s Muslim Emperors waar op zondag 13 en 20 oktober nog twee delen van volgen.

In het eerste deel kwam o.a. het devşirme ter sprake. Dat was een “bloed belasting” die niet-moslims in het Ottomaanse Rijk kregen opgelegd. Het systeem hield in dat elke provincie binnen het Rijk een bepaalde hoeveelheid jongens van 12 tot 16 aan de Sultan moest leveren. Deze jongens kwamen meestal uit christelijke gezinnen want de moslims waren van deze vorm van belasting vrijgesteld. Na een zorgvuldige selectie waarbij de “beste” exemplaren overbleven, werden de jongens gedwongen zich tot de islam te bekeren en kregen ze in Istanbul een militaire of administratieve opleiding. Veel van deze jongemannen kwamen uiteindelijk terecht bij de Janitsaren of andere elitetroepen van de sultan.

Buiten devşirme moesten niet-moslims aan de sultan nog andere belasting betalen waardoor ze christen of joods konden blijven. Dit werd dhimmi genoemd. De Ottomanen zagen de dhimmi als religieuze tolerantie, maar in wezen was het opportunistisme. Christenen en Joden brachten extra geld in het laatje als ze hun eigen religie trouw bleven. Overigens werden niet-moslims door moslims als tweede- en derderangs burgers beschouwd.

Het is goed dat de BBC 2 zijn licht doet schijnen op de Ottomaanse overheersing van de Balkan. Door onwetendheid en onverschilligheid heerst er in Europa vaak een houding, die de de Egyptisch-joodse schrijfster Bat Ye’or dhimmitude heeft genoemd. De documentaire The Ottomans – Europe’s Muslim Emperors gaat hier niet in mee. Ik ben trouwens blij dat de BBC ook de Engelse bisschop Kallistos Ware om commentaar heeft gevraagd.

In 1918 stuit een jongetje in Waregem op een niet-ontplofte granaat. Als hij zijn vondst wil tonen aan zijn vriendjes gaat het ding af. Marcel Van Eeden maakte een reeks tekeningen geïnspireerd door dit waargebeurde verhaal.

de canvasconnectie [ canvas.be ] | marcelvaneeden.nl