Mijn moeder vond en vindt geschiedenis nog altijd “ouwe koek”. Ze begrijpt niet waar de belangstelling voor geschiedenis van haar zoon vandaan komt. “Waarom moet je je daar nog allemaal mee bezig houden?” verzucht ze soms. Ik begrijp haar wel. Ze behoort tot de praktische types die het verleden beschouwen als iets dat voorbij is, achterhaald en wat je net als de krant van gisteren hoort weg te gooien. Een praktisch mens kijkt vooruit. Ook al beperkt de blik op de toekomst zich tot het naar binnenrijden van de kliko en het vergrendelen van de poort wanneer de avond is gevallen.

“Kijk niet achterom!” is niet de enige wijsheid die zij haar zoon heeft willen leren. “Blijf bij de tijd!” is een andere. Zo heeft ze mij geleerd om dagelijks het journaal te kijken en de krant te lezen, want “je moet toch weten wat er gebeurt in de wereld.” Haar raadgevingen heb ik altijd op mijn manier ter harte genomen. Op mijn manier, want ik ontdekte al gauw dat de raad van mijn moeder vragen bij mij opwierp. Haar eenvoudige visie op geschiedenis als “iets dat voorbij is” bleek voor mij te simplistisch. Wat was de houdbaarheid van actualiteit? Wanneer wordt iets geschiedenis? Filosofische vragen die ik alleen maar kon beantwoorden door open te staan voor het moment waarin ik hier en nu ben. Het moment dat steeds voorbij gaat en zich tegelijkertijd oprekt, is voor mij “geschiedenis”, het geschieden zélf. In dit moment is de oorspronkelijke eenheid tussen verleden, heden en toekomst te ervaren. Het verleden braakt zich onophoudelijk in het heden uit en stroomt verder.

Voor mijn moeder is geschiedenis voltooid verleden tijd en ligt het achter ons. Maar voor mij is het toch gecompliceerder. Het verleden is niet alleen datgene dat ik in de achteruitkijkspiegel zie verdwijnen, maar ook datgene dat ik telkens weer tegenkom op de weg die vóór mij ligt. In de levende ervaring blijkt de indeling verleden-heden-toekomst een rationeel drogbeeld. En bovendien niet zonder gevaren. Want als je het verleden net als de krant van gisteren weggooit als overtollige ballast, kom je op een eilandje in de oceaan van tijd. Je past je als een Darwinvink aan en stelt je helemaal open voor de actualiteit. De prijs voor deze aanpassing aan de actualiteit is isolatie van het verleden en een zekere eenkennigheid. Je mist de verbondenheid met de geschiedenis, met de bestanden die je bewust of onbewust deleted hebt. Wanneer je herinneren hetzelfde vindt als ouwe koeien uit de sloot halen, ga je het verleden niet oprakelen. En zo wordt het eilandje steeds meer een smalle richel tussen verleden en toekomst die onder je voeten wegglijdt.

Moet je daarom maar migreren naar de schijnbaar vaste grond van het verleden? Die neiging heb ik soms. Toch is de realist in mij sterker dan de nostalgicus. Ik leef in 2013, stel mij open voor de actualiteit maar wil er ook niet in verdwijnen. En daarom pendel ik graag naar voorgaande decennia en eeuwen. Omdat ik wil weten waar we vandaan komen. Vaak graaf ik uit het verleden zaken op die de actualiteit niet lijken te raken. Maar wie bepaalt er wat relevant en actueel is?

Neem de Vrede van Utrecht (1713). Ouwe koek, zou je denken. Maar de stad Utrecht warmt deze historische gebeurtenis van Europees belang dit jaar op om Utrecht internationaal te promoten als Peaceful City in de race naar culturele hoofdstad van Europa 2018. Dus schenken de media er aandacht aan en is het dus opeens weer actueel.

Precies op dit niveau ben ik in geschiedenis geïnteresseerd. Wat betekenen historische gebeurtenissen voor de actualiteit (en de toekomst)? Wat zegt het verleden over het heden (en de toekomst)? Vaak gaat het over herdenkingen. Dit jaar zijn dat bijvoorbeeld Gerrit Dou (400e geboortedag op 7 april), Artis (175 jaar op 1 mei), Søren Aabye Kierkegaard (200e geboortedag op 5 mei), Richard Wagner (200e geboortedag op 22 mei), Louis Couperus (150e geboortedag op 10 juni), Koninkrijk der Nederlanden (200 jaar op 30 november). En bij herdenkingen wordt telkens weer de vraag gesteld wat deze persoon of gebeurtenis ons (=onze tijd) nog te zeggen heeft. Zonder die verbinding te maken, zou mijn moeder gelijk hebben. Dan blijven het net als “1600 Slag bij Nieuwpoort” dorre feiten die je beter kunt deleten.